پرش به محتوا

روزی فرزند: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران‌پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
افزودن مطلب در بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند
خط ۱: خط ۱:
<big>'''روزی فرزند'''</big>؛ مفهومی چندبعدی مرتبط با برداشت‌های دینی، فرهنگی و اقتصادی از تأمین و شرایط رشد کودک.
<big>'''روزی فرزند'''</big>؛ رزق و برکت مقدر الهی برای فرزندان خانواده.


روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین معیشت و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ فرزندآوری بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در [[ایران]]، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های [[جمعیت|جمعیتی]]، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند هزینه‌های زندگی، [[آموزش]]، [[مسکن]] و باورهای مذهبی، مورد توجه قرار گرفته است.
روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین [[معیشت]] و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به [[خالقیت]] و [[رازقیت]] [[خداوند]] مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ [[فرزندآوری]] بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در [[ایران]]، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند [[هزینه‌های زندگی]]، [[آموزش]]، [[مسکن]] و [[باورهای مذهبی]]، مورد توجه قرار گرفته است.


==تعریف روزی فرزند==
==تعریف روزی فرزند==
[[روزی]] واژه‌ای فارسی است که به معنای خوراک روزانه، آنچه روز به روز به کسی داده شود و [[قسمت]] او گردد، به کار رفته است.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-2 دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی».]</ref> در برخی پژوهش‌های دینی گفته شده این واژه ابتدا فقط در خوراکی‌‌ها استعمال شده است و سپس به تمام چیزهایی که مورد بهره‌برداری انسان قرار می گیرد؛ مانند [[ثروت]]، [[منزلت اجتماعی]] و [[علم]] به‌کار می‌رود.<ref>طباطبایی، المیزان، ج 3، ص 141-142</ref> دین باوران معتقدند که روزی فرزندان از سوی خداوند تضمین شده است؛ با این حال، این تضمین به این معنا نیست که انسان بدون تلاش و اقدام منتظر تأمین معاش بماند، بلکه دستیابی به این روزی مستلزم کوشش و فراهم کردن زمینه‌های لازم است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1093463/%D8%B1%D8%B2%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B6%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%AF%D9 «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>
واژه [[روزی]] در زبان فارسی به‌معنای [[خوراک]] روزانه و چیزی است که قسمت کسی می‌شود یا روز به روز به او داده می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-2 دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی».]</ref> روزی از منظر برخی پژوهش‌های دینی، ابتدا در خوراکی‌‌ها استعمال شده است و سپس به تمام چیزهایی که مورد بهره‌برداری [[انسان]] قرار می گیرد؛ مانند [[ثروت]]، [[منزلت اجتماعی]] و [[علم]] به‌کار رفته است.<ref>طباطبایی، المیزان، ج 3، ص 141-142</ref> دین‌باوران معتقدند که روزی فرزندان از سوی خداوند تضمین شده است؛ اما دستیابی به روزی، مستلزم کوشش و فراهم‌کردن زمینه‌های لازم است.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/1093463/%D8%B1%D8%B2%D9%82-%D9%88-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AC%D8%A7%D9%86%D8%A8-%D8%AE%D8%AF%D8%A7%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%AA%D8%B6%D9%85%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%AF%D9 «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه.]</ref>


==روزی فرزند در منابع دینی==
==روزی فرزند در منابع دینی==
بر پایه <span style="color:red">[[آموزه‌های قرآنی]]</span>، صفت <span style="color:red">[[رزاقیت]]</span> الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در متن <span style="color:red">[[قرآن کریم]]</span>، آیاتی وجود دارد که هراس از تنگدستی (املاق) در پی <span style="color:red">[[فرزندآوری]]</span> را نفی کرده است. <span style="color:red">[[مفسران]]</span> این دست آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون <span style="color:red">[[تدبیر الهی]]</span> و نظام <span style="color:red">رزق</span> تبیین کرده‌اند.<ref>[https://dastgheibqoba.info/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%DB%8C%D9%87-%DB%B1%DB%B5%DB%B1/ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب.]</ref> برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، روزی فرزند را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به ارادهٔ الهی نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد<ref>عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19؛ [http://isna.ir/xdPCGj «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>
بر پایه <span style="color:red">[[آموزه‌های قرآنی]]</span>، صفت <span style="color:red">[[رازقیت|رزاقیت]]</span> الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در <span style="color:red">[[قرآن کریم]]</span>، آیاتی وجود دارد که هراس از [[تنگدستی]] (املاق) در پی <span style="color:red">[[فرزندآوری]]</span> را نفی کرده است. <span style="color:red">مفسران</span> این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون <span style="color:red">[[تدبیر الهی]]</span> و نظام <span style="color:red">رزق</span> تبیین کرده‌اند.<ref>[https://dastgheibqoba.info/%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87-%D8%A7%D9%86%D8%B9%D8%A7%D9%85-%D8%A2%DB%8C%D9%87-%DB%B1%DB%B5%DB%B1/ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب.]</ref> برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، [[روزی فرزند]] را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به [[اراده الهی|ارادهٔ الهی]] نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد<ref>عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19؛ [http://isna.ir/xdPCGj «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>


==بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند==
==بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند==
در <span style="color:red">[[فرهنگ عامه]]</span> و <span style="color:red">[[ادبیات شفاهی]]</span> ایران، مفهوم روزی فرزند با <span style="color:red">[[ضرب‌المثل]]</span>[[‌ها،]] باورهای عامیانه و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی»].</ref> در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و <span style="color:red">[[تجربه زیسته]]</span> خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref> برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در [[جامعه]]، دو رویکرد متفاوت نسبت به [[فرزندآوری]] و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ <span style="color:red">برکت</span> و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85456727/ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا].</ref>
در <span style="color:red">[[فرهنگ عامه]]</span> و <span style="color:red">[[ادبیات شفاهی]]</span> ایران، مفهوم روزی فرزند با [[ضرب‌المثل|<span style="color:red">ضرب‌المثل</span>‌ها]]، [[باورهای عامیانه]] و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی»].</ref> این انگاره شناختی که «بچه با خودش برکت میاره» در فرهنگ ایرانیان، باوری ریشه‌دار است.<ref>[https://www.hayat.ir/news/281905/%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%DB%8C-%DA%A9%D9%87-%D8%A8%D8%B1%DA%A9%D8%AA-%D9%85%DB%8C-%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF-%D8%A2%DB%8C%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D8%A7%D8%AD%D8%A7%D8%AF%DB%8C%D8%AB-%D8%AF%D8%B1%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات].</ref> همچنین سعدی در کتاب بوستان، از نگرانی پدری درباره تأمین نان و خوراک برای فرزندش حکایت می‌کند، اما همسرش به او یادآوری می‌کند که خداوند نان‌دهنده است و او باید به خدا اعتماد کند. سعدی در این مثنوی، اهمیت ایمان به خدا در تأمین روزی فرزند را چنین به نظم درآورده است:<ref>سعدی، بوستان، [https://ganjoor.net/saadi/boostan/bab6/sh11 باب ششم در قناعت، «حکایت مرد کوته‌نظر و زن عالی‌همت»]، در وب‌سایت گنجور.</ref>


پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش [[تورم]]، [[بیکاری]] و بی‌ثباتی بازار [[کار]] در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و [[سلامت]] ظاهر می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402113021525/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D9%88%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8% «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر [[بی‌ثباتی اقتصادی|بی‌ثباتی <span style="color:red">اقتصادی</span>]]، آیندۀ شغلی، هزینه‌های <span style="color:red">آموزش</span> و تأمین <span style="color:red">مسکن</span>، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_212185.html فرضی‌زاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228].</ref> یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل ذهنی به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1021178/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D9%84%D8% «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.]</ref>
{{شعر جدید|عنوان=|شاعر=|قالب=|پلکانی=|متن=یکی طفل دندان برآورده بود\\پدر سر به فکرت فرو برده بود
که من نان و برگ از کجا آرمش؟\\مروت نباشد که بگذارمش
چو بیچاره گفت این سخن، نزد جفت\\نگر تا زن او را چه مردانه گفت:
مخور هول ابلیس تا جان دهد\\همان کس که دندان دهد نان دهد
تواناست آخر خداوند روز\\که روزی رساند، تو چندین مسوز
نگارندهٔ کودک اندر شکم\\نویسنده عمر و روزی است هم
خداوندگاری که عبدی خرید\\بدارد، فکیف آن که عبد آفرید
تو را نیست این تکیه بر کردگار\\که مملوک را بر خداوندگار}}
 
در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و <span style="color:red">[[تجربه زیسته]]</span> خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref> برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در [[جامعه]]، دو رویکرد متفاوت به [[فرزندآوری]] و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ <span style="color:red">برکت</span> و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/85456727/ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا].</ref>
 
پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش [[تورم]]، [[بیکاری]] و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و [[سلامت]] ظاهر می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1402113021525/%D8%AA%D9%88%D8%B1%D9%85-%D8%A8%DB%8C%DA%A9%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D8%B4%D9%88%DA%A9-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8% «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر [[بی‌ثباتی اقتصادی|بی‌ثباتی <span style="color:red">اقتصادی</span>]]، [[آینده شغلی|آیندۀ شغلی]]، هزینه‌های <span style="color:red">آموزش</span> و تأمین <span style="color:red">مسکن</span>، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_212185.html فرضی‌زاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228].</ref> یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.<ref> [https://www.asriran.com/fa/news/1021178/%D9%85%D8%B1%D8%AA%D8%B6%DB%8C-%D8%A7%D9%81%D9%82%D9%87-%D8%B9%D8%AF%D9%85-%D8%AA%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%84-%D8%A8%D9%87-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%AA%D9%86%D9%87%D8%A7-%D8%AF%D9%84%D8% «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.]</ref>


==دیدگاه‌های نظری==
==دیدگاه‌های نظری==
در ادبیات [[اقتصاد جمعیت]]، فرزندآوری بیشتر در قالب مدل‌های تحلیلی هزینه و فایده بررسی می‌شود. در نظریۀ [[اقتصاد باروری]] گری بکر<ref>از جمله مبتكرترين اقتصاددانان اواخر قرن بيستم.</ref> و دیگر اقتصاددانان، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم مرتبط با زمان والدین ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.<ref> [https://www.sid.ir/FileServer/JF/48713946906.pdf نیکونسبتی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، 1394ش، ص223-224.]</ref>  
در نظریۀ [[اقتصاد باروری]]، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.<ref> [https://www.sid.ir/FileServer/JF/48713946906.pdf نیکونسبتی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، 1394ش، ص223-224.]</ref>  


از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق [[یارانه‌|یارانه‌ها]]، نظام‌های حمایتی، مسکن و [[بیمه]]، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز [[پیروزی انقلاب اسلامی]] اشاره کرده‌اند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانوادها، هم‌زمان با افزایش باروری همراه بوده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/12/03/2456649/6-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در مطالعات تطبیقی نیز نشان داده شده که در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.<ref>[https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-family-database.html “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.]</ref>
از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق [[یارانه‌|یارانه‌ها]]، نظام‌های حمایتی، مسکن و [[بیمه]]، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز پیروزی [[انقلاب اسلامی ایران|انقلاب اسلامی]] اشاره کرده‌اند که با کاهش [[فشار اقتصادی]] بر خانواده‌ها موجب افزایش باروری شده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1399/12/03/2456649/6-%D8%AF%D9%84%DB%8C%D9%84-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%AF%DB%8C-%D9%88-%D9%85%D9%84%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.<ref>[https://www.oecd.org/en/data/datasets/oecd-family-database.html “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.]</ref>


در [[جمعیت‌شناسی]]، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهند که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش [[مرگ‌ومیر کودکان]]، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، موضوع روزی فرزند در پیوند با شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، آموزش و [[مهارت‌آموزی]] بررسی شده است.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref>
در [[جمعیت‌شناسی]]، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهند که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش [[مرگ‌ومیر کودکان]]، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، موضوع روزی فرزند در پیوند با شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، آموزش و [[مهارت‌آموزی]] بررسی شده است.<ref>[https://jips.nipr.ac.ir/article_89589.html عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26].</ref>
خط ۳۱: خط ۴۲:
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
* دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
* «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
* «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
* سعدی، بوستان، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش.
* «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
* «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
* طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعلیان، بی‌تا.  
* طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعلیان، بی‌تا.  
* عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
* عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
* عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
* عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
* «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات، تاریخ انتشار: 6 آبان 1404ش.
* فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
* فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
* نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال 18، شمارۀ 69، 1394ش، ص223-224.
* نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال 18، شمارۀ 69، 1394ش، ص223-224.
* “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labor and Social Affair, 2019.
* “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labor and Social Affair, 2019.

نسخهٔ ۱۵ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۵:۰۷

روزی فرزند؛ رزق و برکت مقدر الهی برای فرزندان خانواده.

روزیِ فرزند مفهومی است که در متون دینی، فرهنگی و پژوهش‌های اجتماعی برای توصیف برداشت‌ها و تفسیرهای مرتبط با تأمین معیشت و امکانات زندگی فرزندان به کار می‌رود. این مفهوم در منابع دینی در چارچوب باور به خالقیت و رازقیت خداوند مطرح شده و هم‌زمان در مطالعات اجتماعی و اقتصادی، در ارتباط با شرایط معیشتی، بازار کار، سیاست‌های حمایتی و تصمیم‌گیری خانوارها دربارهٔ فرزندآوری بررسی شده است. پژوهش‌های معاصر نشان می‌دهد که روزی فرزند در ایران، علاوه بر جایگاه دینی و فرهنگی، به‌عنوان یک متغیر مؤثر در تحلیل‌های جمعیتی، اقتصادی و اجتماعی و در پیوند با عواملی مانند هزینه‌های زندگی، آموزش، مسکن و باورهای مذهبی، مورد توجه قرار گرفته است.

تعریف روزی فرزند

واژه روزی در زبان فارسی به‌معنای خوراک روزانه و چیزی است که قسمت کسی می‌شود یا روز به روز به او داده می‌شود.[۱] روزی از منظر برخی پژوهش‌های دینی، ابتدا در خوراکی‌‌ها استعمال شده است و سپس به تمام چیزهایی که مورد بهره‌برداری انسان قرار می گیرد؛ مانند ثروت، منزلت اجتماعی و علم به‌کار رفته است.[۲] دین‌باوران معتقدند که روزی فرزندان از سوی خداوند تضمین شده است؛ اما دستیابی به روزی، مستلزم کوشش و فراهم‌کردن زمینه‌های لازم است.[۳]

روزی فرزند در منابع دینی

بر پایه آموزه‌های قرآنی، صفت رزاقیت الهی شامل تمامی جنبندگان می‌شود. در قرآن کریم، آیاتی وجود دارد که هراس از تنگدستی (املاق) در پی فرزندآوری را نفی کرده است. مفسران این آیات را در چارچوب باورهای اعتقادی پیرامون تدبیر الهی و نظام رزق تبیین کرده‌اند.[۴] برخی پژوهشگران دینی با استناد به آموزه‌های قرآنی، روزی فرزند را در چارچوب باور به خالقیت و رزاقیت خداوند تفسیر می‌کنند. بر پایهٔ این دیدگاه، آفرینش و فرزندآوری به ارادهٔ الهی نسبت داده می‌شود و تأمین روزی نیز بخشی از تدبیر الهی به شمار می‌آید؛ با این حال، تحقق آن مستلزم بهره‌گیری انسان از عقل، دانش، تجربه و تلاش فردی است. در این چارچوب، افزایش باور دینی به رزاقیت خداوند می‌تواند در نگرش به فرزندآوری و کاهش نگرانی‌های مرتبط با تأمین معیشت نقش داشته باشد[۵]

بازتاب فرهنگی و اجتماعی روزی فرزند

در فرهنگ عامه و ادبیات شفاهی ایران، مفهوم روزی فرزند با ضرب‌المثل‌ها، باورهای عامیانه و روایت‌های روزمره پیوندی دیرینه دارد.[۶] این انگاره شناختی که «بچه با خودش برکت میاره» در فرهنگ ایرانیان، باوری ریشه‌دار است.[۷] همچنین سعدی در کتاب بوستان، از نگرانی پدری درباره تأمین نان و خوراک برای فرزندش حکایت می‌کند، اما همسرش به او یادآوری می‌کند که خداوند نان‌دهنده است و او باید به خدا اعتماد کند. سعدی در این مثنوی، اهمیت ایمان به خدا در تأمین روزی فرزند را چنین به نظم درآورده است:[۸]

'
[از ]
یکی طفل دندان برآورده بود
پدر سر به فکرت فرو برده بود
که من نان و برگ از کجا آرمش؟
مروت نباشد که بگذارمش
چو بیچاره گفت این سخن، نزد جفت
نگر تا زن او را چه مردانه گفت:
مخور هول ابلیس تا جان دهد
همان کس که دندان دهد نان دهد
تواناست آخر خداوند روز
که روزی رساند، تو چندین مسوز
نگارندهٔ کودک اندر شکم
نویسنده عمر و روزی است هم
خداوندگاری که عبدی خرید
بدارد، فکیف آن که عبد آفرید
تو را نیست این تکیه بر کردگار
که مملوک را بر خداوندگار


در دهه‌های اخیر، پژوهش‌های کیفی بر وجود شکاف میان گفتمان رسمی دینی و تجربه زیسته خانواده‌های شهری در قبال تأمین معیشت فرزند تأکید کرده‌اند.[۹] برخی محققان مسائل جمعیتی بر این باورند که در جامعه، دو رویکرد متفاوت به فرزندآوری و روزی فرزند وجود دارد؛ از یک‌سو فرزند به‌مثابه عامل فزایندۀ برکت و از سوی دیگر به‌عنوان یک تعهّد معیشتی پرهزینه بازنمایی می‌شود.[۱۰]

پژوهش‌های اجتماعی و اقتصادی دهه‌های اخیر ایران، به نقش تورم، بیکاری و بی‌ثباتی بازار کار در شکل‌گیری نگرانی‌های خانواده‌ها دربارۀ آیندۀ فرزندان اشاره کرده‌اند. در این مطالعات، روزی فرزند اغلب به‌صورت ضمنی و در قالب دغدغه‌هایی مانند مسکن، آموزش و سلامت ظاهر می‌شود.[۱۱] نتایج این مطالعات نشان داده است که متغیرهایی نظیر بی‌ثباتی اقتصادی، آیندۀ شغلی، هزینه‌های آموزش و تأمین مسکن، در کنار لایه‌های باورمندی مذهبی، به طور هم‌زمان در فرایند تصمیم‌گیری خانوارها برای فرزندآوری نقش ایفا می‌کنند.[۱۲] یافته‌ها نشان می‌دهند که میان تمایل به فرزندآوری و امکان عملی تأمین معیشت، فاصله‌ای معنادار وجود دارد.[۱۳]

دیدگاه‌های نظری

در نظریۀ اقتصاد باروری، فرزند به‌عنوان یک انتخاب خانوادگی در نظر گرفته می‌شود که میزان آن با عواملی مانند سطح درآمد، هزینه‌های مستقیم نگهداری و آموزش و هزینه‌های غیرمستقیم ارتباط دارد. در این چارچوب، هزینۀ فرزند تنها به مخارج مالی محدود نبوده و زمان صرف‌شده برای مراقبت و تربیت، به‌ویژه از سوی والدین شاغل، نیز به‌عنوان بخشی از هزینه تلقی می‌شود.[۱۴]

از این منظر، سیاست‌های دولتی از طریق یارانه‌ها، نظام‌های حمایتی، مسکن و بیمه، بر هزینه‌های ادراک‌شدۀ فرزندآوری اثر می‌گذارند. در ایران، برخی پژوهش‌ها به تجربۀ سیاست‌های حمایتی در آغاز پیروزی انقلاب اسلامی اشاره کرده‌اند که با کاهش فشار اقتصادی بر خانواده‌ها موجب افزایش باروری شده است.[۱۵] در کشورهای مختلف، ابزارهایی مانند کاهش مالیات متناسب با تعداد فرزندان یا افزایش مرخصی والدین، بر ادراک خانواده‌ها از امکان تأمین هزینه‌های رشد فرزند تأثیر گذاشته‌اند.[۱۶]

در جمعیت‌شناسی، رابطۀ میان تعداد فرزندان و میزان سرمایه‌گذاری بر هر فرزند، به‌عنوان تقابل کمیت و کیفیت مطرح شده است. مطالعات نشان می‌دهند که با افزایش سطح تحصیلات والدین و کاهش مرگ‌ومیر کودکان، تمایل به تمرکز منابع اقتصادی و تربیتی بر تعداد کمتری از فرزندان افزایش یافته است. در این چارچوب، موضوع روزی فرزند در پیوند با شاخص‌هایی مانند کیفیت زندگی، آموزش و مهارت‌آموزی بررسی شده است.[۱۷]

پانویس

  1. ↑ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی».
  2. ↑ طباطبایی، المیزان، ج 3، ص 141-142
  3. ↑ «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه.
  4. ↑ «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب.
  5. ↑ عمارلو، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، 1402ش، ص17-19؛ «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.
  6. ↑ دهخدا، وب‌سایت واژه‌یاب، ذیل واژۀ «روزی».
  7. ↑ «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات.
  8. ↑ سعدی، بوستان، باب ششم در قناعت، «حکایت مرد کوته‌نظر و زن عالی‌همت»، در وب‌سایت گنجور.
  9. ↑ عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26.
  10. ↑ «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا.
  11. ↑ «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا.
  12. ↑ فرضی‌زاده، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، 1403ش، ص227-228.
  13. ↑ «عدم تمایل به فرزندآوری تنها دلایل اقتصادی نیست؛ مردم نگران افق زندگی فرزندانشان هستند»، خبرگزاری عصرایران.
  14. ↑ نیکونسبتی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، 1394ش، ص223-224.
  15. ↑ «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم.
  16. ↑ “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labour and Social Affair, 2019.
  17. ↑ عبداللهی و فرجادی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، 1395ش، ص23-26.

منابع

  • «از نقش باورهای دینی تا استدلال‌های اخلاقی برای فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 29 شهریور 1402ش.
  • «6 دلیل اقتصادی، فردی و ملی برای فرزندآوری»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ بارگذاری: 3 اسفند 1399ش.
  • «تأثیر فرهنگ بر فرزندآوری بیش از مسائل اقتصادی است»، خبرگزاری ایرنا، تاریخ بارگذاری: 16 اردیبهشت 1403ش.
  • «تورم، بیکاری و شوک‌های اقتصادی عوامل مؤثر در کاهش فرزندآوری»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بارگذاری: 30 بهمن 1402ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: 7 مهر 1404ش.
  • «رزق و روزی فرزندان از جانب خداوند تضمین شده است»، خبرگزاری رسمی حوزه، تاریخ بارگذاری: 31 خرداد 1402ش.
  • سعدی، بوستان، در وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: 15 دی 1404ش.
  • «سورۀ انعام آیۀ 151/ جلسۀ 94»، وب‌سایت مرکز نشر آثار و اندیشه‌های آیت‌الله دستغیب»، تاریخ بارگذاری: 27 مهر 1393ش.
  • طباطبایی، سیدمحمدحسین، المیزان فی تفسیر القرآن، منشورات اسماعلیان، بی‌تا.
  • عبداللهی، عادل و فرجادی، غلامعلی، «عقلانیت اقتصادی و اجتماعی و کنش فرزندآوری در شهر تهران؛ نتایج یک مطالعۀ کیفی»، دوفصلنامۀ مطالعات جمعیتی، دورۀ 2، شمارۀ 2، پیاپی 4، 1395ش.
  • عمارلو، مرتضی، «نقش روزی حلال در تحکیم خانواده با محوریت فرزندآوری»، پژوهشنامۀ حلال، دورۀ 6، شمارۀ 1، 1402ش.
  • «فرزند، سرمایه‌ای که برکت می‌آورد»، وب‌سایت حیات، تاریخ انتشار: 6 آبان 1404ش.
  • فرضی‌زاده، زهرا، «بررسی عوامل اجتماعی، فرهنگی و اقتصادی مؤثر بر فرزندآوری در ایران»، فصلنامۀ علمی راهبرد اجتماعی فرهنگی، دورۀ 14، شمارۀ 1، پیاپی55، 1403ش.
  • نیکونسبتی، علی و دیگران، «اقتصاد و باروری (نظریه‌ها و نقدها)»، فصلنامۀ شورای فرهنگی اجتماعی زنان و خانواده، سال 18، شمارۀ 69، 1394ش، ص223-224.
  • “OECD Family Database”, OECD, Social Policy Division - Directorate of Employment, Labor and Social Affair, 2019.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=روزی_فرزند&oldid=6220»