پرش به محتوا

شیر مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
ابرابزار
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۳: خط ۳:
بدن مادر در پاسخ به [[بارداری]] و مکیدن سینه توسط نوزاد مایع سفید رنگی به نام [[شیر]] ترشح می‌کند. این شیر منبع غذایی غنی به‌منظور رشد و پرورش جسمی و روحی نوزاد است. تغذیه کودک با شیر مادر از جنبه‌های مختلفی هم برای مادر و هم نوزاد مفید است. در شیر مادر بیش از ۴۰۰ ماده غذایی، وجود دارد. مدت استفادهٔ نوزاد از شیر مادر از آغاز تولد تا قبل از دو سالگی است. از مهم‌ترین فواید شیر مادر، رشد بهتر مغز و سیستم عصبی کودک و افزایش ضریب هوشی او است. جایگزینی شیر مادر با شیرخشک و سایر مکمل‌های غذایی خصوصاً در ۶ ماه نخست تولد، خطرات جبران‌ناپذیری را در سلامت جسم و روح کودک ایجاد می‌کند. سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۷م، روزهای ۱–۷ آگوست، مصادف با دهم تا شانزدهم مرداد را به‌عنوان «هفته شیر مادر» نامیده است. تأثیرات شیر مادر در رشد مناسب کودک و همچنین در پیشگیری از بسیاری بیماری‌های غیر واگیردار اثبات شده است. با این‌حال بعضی تغییرات در سبک زندگی و عواملی مانند تبلیغات شرکت‌های تجاری، موجب شده اهمیت شیر مادر در بعضی خانواده‌ها کم‌رنگ شود.
بدن مادر در پاسخ به [[بارداری]] و مکیدن سینه توسط نوزاد مایع سفید رنگی به نام [[شیر]] ترشح می‌کند. این شیر منبع غذایی غنی به‌منظور رشد و پرورش جسمی و روحی نوزاد است. تغذیه کودک با شیر مادر از جنبه‌های مختلفی هم برای مادر و هم نوزاد مفید است. در شیر مادر بیش از ۴۰۰ ماده غذایی، وجود دارد. مدت استفادهٔ نوزاد از شیر مادر از آغاز تولد تا قبل از دو سالگی است. از مهم‌ترین فواید شیر مادر، رشد بهتر مغز و سیستم عصبی کودک و افزایش ضریب هوشی او است. جایگزینی شیر مادر با شیرخشک و سایر مکمل‌های غذایی خصوصاً در ۶ ماه نخست تولد، خطرات جبران‌ناپذیری را در سلامت جسم و روح کودک ایجاد می‌کند. سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۷م، روزهای ۱–۷ آگوست، مصادف با دهم تا شانزدهم مرداد را به‌عنوان «هفته شیر مادر» نامیده است. تأثیرات شیر مادر در رشد مناسب کودک و همچنین در پیشگیری از بسیاری بیماری‌های غیر واگیردار اثبات شده است. با این‌حال بعضی تغییرات در سبک زندگی و عواملی مانند تبلیغات شرکت‌های تجاری، موجب شده اهمیت شیر مادر در بعضی خانواده‌ها کم‌رنگ شود.


== مفهوم‌شناسی ==
== '''ماهیت و ترکیبات''' ==
شیر [[مادری|مادر]] مایعی حیاتی با ویژگی تغییرپذیری مناسب بوده که نیازهای کودک را به‌نحو مطلوب فراهم می‌کند. شیر مادر متناسب با نیازهای کودک تغییرپذیر است، مثلاً در روزهای نخست به‌دلیل نیاز بیشتر کودک به استراحت، شیر به‌صورت آغوز ترشح می‌شود که هم غنی‌تر و هم متناسب با حجم معدهٔ نوزاد است و به‌تدریج بر حجم شیر افزوده می‌شود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین اگر کودکی زودتر از موعد متولد شود، شیر مادر به‌طور طبیعی متناسب با نیازهای او تغییر می‌کند.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref>
شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آن‌ها را تا دو سالگی تأمین می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/en/articlepage/1071720/بررسی-تطبیقی-اهمیت-شیر-مادر-از-دیدگاه-قران-و-دانش-پزشکی حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> از جمله پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها (به‌صورت لاکتوز)، ویتامین‌ها، مواد معدنی (نظیر کلسیم، منیزیم و روی)، آنزیم‌ها و هورمون‌ها است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref><ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا می‌کنند.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> این ماده به دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، ایده‌آل‌ترین منبع تغذیه محسوب می‌شود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref><ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref><ref name=":12">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>


=== اهمیت ===
شیر مادر، بیش از ۴۰۰ ماده مفید دارد که نمی‌توان این مواد را در محیط آزمایشگاهی فراهم کرد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> شیر مادر از مواد غذایی متعددی مانند پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامین‌ها،<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> مواد معدنی (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید، گوگرد)،<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> سایر مواد مغذی، آنزیم‌ها و هورمون‌ها تشکیل شده است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین مواد قندی در شیر مادر به‌صورت لاکتوز است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در شیر مادر اهمیت ویژه‌ای در رشد مغز و تکامل اعصاب کودک دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> ترکیب شیر مادر از ابتدای تولد نوزاد تا پایان دورهٔ شیردهی ثابت نبوده و با توجه به تغذیه مادر و بسته به سن کودک متغیر است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
در گذشته اگر مادر به هر دلیل، قادر به تغذیه فرزند با شیر خود نبود از [[دایه]] برای تغذیه نوزاد استفاده می‌کردند. از نیمهٔ سدهٔ بیستم میلادی، استفاده از شیرخشک و غذاهای مکمل کودک به‌صورت گسترده جایگزین شیر مادر شد. افزایش استفاده از شیرخشک برای تغذیهٔ نوزادان، نگرانی‌های جهانی را به دنبال داشت و ترویج تغذیه با شیر مادر به‌منظور افزایش سلامت کودک، امری مهم قلمداد شد؛ در ۱۹۹۰م سازمان بهداشت جهانی با همکاری یونیسف؛ بیانیه‌ای به‌منظور تداوم، ترویج و حمایت از تغذیه با شیر مادر امضا کرد<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ . «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> که در آن، بر اهمیت تغذیه نوزاد با شیر مادر در شش ماه اول زندگی و تأثیر آن بر تندرستی کودک و مادر تأکید شده است. هفته اول ماه آگوست هر سال به‌عنوان هفته جهانی تغذیه با شیر مادر نام گرفته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>


تلاش برای افزایش تعداد شیرخواران تغذیه‌شده با شیر مادر و اجرای تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی از سیاست‌های بهداشتی اغلب کشورها است تا مرگ‌ومیر کودکان کاهش یابد. ضرورت آشنایی مادران و خانواده‌ها با مزایای شیر مادر از ابعاد مذهبی، علمی و فرهنگی برخوردار است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص5.]</ref> همچنین سازمان بهداشت جهانی، آگاهی‌بخشی به مادران و جامعه را امر مهمی معرفی کرده است. این آگاهی‌بخشی توسط ارگان‌های مختلف و افراد مؤثری مانند مشاوران شیردهی، گروه‌های حامی تغذیه با شیر مادر، کارکنان بهداشتی، ماماهای همراه و محلی، پزشکان، پرستاران، متخصصان (زنان، کودکان و تغذیه)، [[حوزه علمیه قم|روحانیون]]، دانشگاهیان، [[خانواده]]، رسانه، سیاست‌گذاران و مدیران در سیستم‌های سلامت بهداشت و درمان میسر می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
== اهمیت ==
در آموزه‌های دینی، شیر مادر به‌عنوان بهترین و با برکت‌ترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/لیس_للصبی_لبن_خیر_من_لبن_امه مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref><ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref><ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> در سطح جهانی، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیه‌ای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با آن در ۶ ماه نخست تأکید کرده و هفته اول ماه آگوست را «هفته جهانی شیر مادر» نامیده‌اند.<ref>[https://bankmaghaleh.ir/مقاله-شیر-مادر/ . «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>


== در فرهنگ و ملل ==
== ویژگی‌ها ==
=== در ایران ===
ترکیب شیر مادر ماهیتی پویا دارد و متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارس بودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر می‌کند.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-تغییرات-و-هماهنگی-بدن-مادران-برای-شیردهی «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.]</ref><ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref><ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref>'''<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.</ref>''' در نخستین روزها، این ماده به‌صورت [[آغوز]] (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح می‌شود.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.</ref> همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیق‌تر (برای رفع تشنگی) و در انتها چرب‌تر (برای تأمین انرژی) می‌گردد؛ به‌طوری‌که شیر شبانه خاصیت آرام‌بخش و خواب‌آور بیشتری دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-and-weaning-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88-%D9%87%D9%85%D8%A7%D9%87%D9%86%DA%AF%DB%8C-%D8%A8%D8%AF%D9%86-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.]</ref>  
امروزه تغذیه انحصاری با شیر [[مادر در سیاست اجتماعی جهانی|مادر]] در بسیاری از کشورها از جمله ایران روند کاهشی دارد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص177.]</ref> در یک مطالعهٔ صورت‌گرفته در سطح ملی، میزان تغذیهٔ انحصاری با شیر مادر در ایران ۴۵٫۹ درصد بیان شده است که نسبت به مطالعات گذشته نشان‌گر روند کاهشی آن است. شاغل بودن مادر،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiloK7-7oaJAxVyxgIHHeyfEF0QFnoECBgQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.sid.ir%2Fpaper%2F1134562%2Ffa&usg=AOvVaw3pLYbCBo6oLU8eb2cNfL5X&opi=89978449 اسماعیلی و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»،  1401ش، ص793.]</ref> احساس ضعف و ناتوانی پس از زایمان،<ref>[https://www.sid.ir/paper/108742/fa جعفری اصل و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، 1393ش، ص4.]</ref> تبلیغات گستردهٔ شرکت‌های تولیدکنندهٔ شیرخشک در تغییر فرهنگ شیردهی مادران،<ref>[https://lib.wrc.ir/scholar/view/1/8504 جمیل الحیال، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزه‌های اسلامی»،  1386ش، ص23.]</ref> فاصلهٔ کم بین دو زایمان، نارس‌بودن نوزاد، کم‌بودن شیر مادر، بیمار بودن مادر یا نوزاد، حساسیت نوزاد به شیر مادر، مشکل جسمی نوزاد، جدایی کودک از مادر،<ref>[https://jmums.mazums.ac.ir/article-1-436-fa.html جلاهی و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر 6 ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال 1382»،  1384ش، ص113.]</ref> مشکلات پستان، مصرف آنتی‌بیوتیک، مشکلات خانوادگی و ناراحتی‌های روانی<ref>[https://www.sid.ir/paper/29133/fa عزالدین زنجانی و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال 1379»،  1381ش، ص137.]</ref> از عوامل اثرگذار بر کاهش شیردهی ذکر شده است. بعضی پیشنهادها برای بهبود و افزایش آمار تغذیه با شیر مادر عبارت است از:
# برنامه‌های دولتی شامل افزایش سطح آگاهی مادران، برطرف کردن موانع و تشویق به تغذیه با شیر مادر<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiloK7-7oaJAxVyxgIHHeyfEF0QFnoECBgQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.sid.ir%2Fpaper%2F1134562%2Ffa&usg=AOvVaw3pLYbCBo6oLU8eb2cNfL5X&opi=89978449 اسماعیلی و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا 6 ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»،  1401ش، ص793.]</ref> و حمایت‌های اقتصادی؛<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص194.]</ref>
# حمایت خانواده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص179.]</ref> عاملی مؤثر بر تداوم شیردهی مادران؛<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص190.]</ref>
# حمایت مراکز بهداشتی درمانی<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص179.]</ref> مثل آموزش به مادران در منزل و رها نکردن آنها پس از ترخیص.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص180.]</ref>


== تغذیه مادر شیرده ==
تغییر ترکیبات شیر مادر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> سازمان بهداشت جهانی شیر مادر را به‌عنوان یک ماده با ارزش غذایی بالا معرفی کرده است.<ref>[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
=== غذاهای توصیه شده ===
جوی دو سر دارای مقادیر زیادی از ویتامین‌های خانواده «ب» است. این ماده غذایی کم‌خونی مادر باردار را برطرف می‌کند، به تقویت اعصاب و برطرف نمودن مشکلات روحی و روانی مادر بعد از [[زایمان]] کمک می‌کند، به علت داشتن فیبر باعث تسهیل حرکات گوارشی می‌شود و شیر مادر را از طریق افزایش تولید هورمون اکسی‌توسین، زیاد می‌کند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> هویج دارای مقادیر زیادی ویتامین «آ» و پیش‌سازنده آن یعنی «آلفا و بتاکاروتن» می‌باشد؛ از این‌رو در تقویت شیر به عنوان یک ویتامین محلول در چربی خاصیت آنتی‌اکسیدانی دارد و تا حدودی مانع از رشد بافت سرطانی در سینه می‌گردد. میوه‌هایی مثل طالبی، هندوانه، زردآلو و [[انگور]] ویتامین «آ» مورد نیاز مادر را تأمین می‌کنند. مویز، [[خرما]]، شیره خرما، انجیر و انگور بهتر است مابین وعده‌های غذایی و هم‌چنین در وعده صبحگاهی مصرف گردد.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> مصرف سبزیجاتی که دارای برگ‌های سبز هستند نیز به مادران شیرده توصیه شده است. امگا۳ و چربی‌های غیر اشباع که در ماهی‌هایی مانند ماهی سالمون، قزل‌آلا و روغن‌های گیاهی مانند روغن نارگیل به فراوانی یافت می‌شود، برای تقویت سیستم ایمنی و تأمین ویتامین «د» بدن مادر مناسب هستند. این چربی‌ها در مغزهای خوراکی مانند [[بادام]] نیز وجود دارند.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> [[تخم مرغ|تخم‌مرغ]]، منبع مناسبی برای تأمین پروتئین است. تخم‌مرغ، افزون بر تأمین انرژی بدن، دارای املاح و ویتامین‌هایی از قبیل کولین، لوتئین، ویتامین د و ب۱۲ است. کولین همچنین بر عملکرد رشد جنینی مؤثر است.<ref>[https://www.pooralimd.com/مطلب-راهکارهای-افزایش-شیر-مادر پورعلی، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: 13تیر 1401ش.]</ref> همچنین [[شیر]]، ماست و لبنیات، کلسیم مورد نیاز مادر را تأمین می‌کنند.


=== پرهیزهای مادر ===
== '''فواید''' ==
مواد غذایی کافئین‌دار؛ این گونه نوشیدنی‌ها باعث بروز عوارضی در کودک مانند بی‌اشتهایی، کم‌خوابی و تحریک‌پذیری می‌شود. [[قهوه]]، چای خصوصاً غلیظ، کولا و شکلات دارای کافئین هستند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> از مصرف هر مقدار الکل در دوران شیردهی باید اجتناب شود. اگر مادر الکل مصرف کند باید تا پاک شدنکامل اثرات آن در شیر، از شیردهی به فرزندش خودداری کند. دوشیدن و دور ریختن شیر هیچ تأثیری بر افزایش سرعت پاک شدن الکل از شیر ندارد.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> به‌طور کلی توصیه می‌شود مادران در زمان شیردهی تا آنجا که ممکن است از مصرف مواد مصنوعی پرهیز و از مواد طبیعی استفاده کنند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> ادویه‌ها می‌توانند سبب تغییر طعم شیر و بی‌قراری کودک شوند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> مادر باید تا حد امکان از خوردن سبزیجات خام اجتناب کند یا این سبزیجات را به صورت بخارپز میل کند. سبزی‌هایی مانند کلم بروکلی و گل کلم باعث دردهای کولیکی و بی‌قراری در کودک می‌شوند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> جعفری نیز باعث کاهش تولید شیر می‌شود و بهتر است در دوران شیردهی مصرف نشود.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> سیر و پیاز نیز باعث تغییر طعم شیر می‌شوند. گرچه سیر تأثیر مثبتی بر تولید شیر دارد. توصیه می‌شود اگر کودک به دلیل تغییر طعم شیر از شیر خوردن امتناع کرد، مادر این مواد غذایی را مصرف نکند.<ref>[https://mom.ir/mag/categories/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref>
پادتن‌ها و سیستم ایمنی پویای موجود در این ماده، نوزاد را در برابر بیماری‌های تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون می‌دارد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیردهی-به-نوزاد-برای-مادران «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.]</ref><ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref>'''<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>''' مصرف شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش می‌دهد.<ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیردهی-به-نوزاد-برای-مادران «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.]</ref><ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265.html الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»،  1393ش، ص181.]</ref> همچنین شواهد علمی نشان می‌دهند که تغذیه با این ماده خطر مرگ‌ومیر نوزادان را کاهش داده<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref><ref>[http://madarsho.com/article/postpartum-breastfeeding-basics-breastfeeding-مزایای-شیردهی-به-نوزاد-برای-مادران «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.]</ref> و در بلندمدت از بروز بیماری‌های مزمن نظیر چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی در بزرگسالی پیشگیری می‌کند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.</ref><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>


== رویکردها ==
شیر مادر مهم‌ترین و بهترین منبع تغذیه نوزادان در دوران شیرخوارگی<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و مهم‌ترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> پادتن‌های موجود در شیر مادر مانع از ایجاد بیماری‌های مختلف در کودکان می‌شود. همچنین کودکانی که در دورهٔ شیرخوارگی از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیر مادر از نظر مواد غذایی و ایمنی‌بخشی برای نوزادان ایده‌آل‌ترین تغذیه برای رشد آنها است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> همچنین بر اساس یافته‌های علمی، تغذیه انحصاری کودک تا شش ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان شیرخوار خواهد شد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> استفاده کودک از شیر مادر به جای شیرخشک راحت‌ترین و باصرفه‌ترین روش جهت برطرف‌کردن نیازهای کودک است و نقش مهمی در اقتصاد خانواده و جامعه دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>
=== رویکرد حقوقی ===
در صورت درخواست مادر، لازم است پدر بابت شیردهی به مادر اجرت پرداخت کند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص89.</ref> شیردهی حق مادر بوده، حتی اگر [[عده طلاق|طلاق]] گرفته باشد،<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> اما اگر مادر از حق خود برای شیر دادن اجتناب کند، پدر این اجازه را دارد که برای نوزاد خود دایه بگیرد.<ref>[https://makarem.ir/maaref/l/0320523 مکارم شیرازی، «احکام شیردادن نوزاد»،  وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی.]</ref> همچنین شیر دادن بعد از دو سال اثر حقوقی نداشته و پدر نیز وظیفه‌ای در برابر هزینه‌های آن ندارد.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص31.</ref> قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران نیز شیردهی را حق مادر دانسته نه وظیفهٔ او، با این‌حال اگر تغذیهٔ کودک منحصر در شیر مادر شود لازم است که به نوزاد شیر دهد.<ref>[https://wikihoghoogh.net/wiki/ماده_۱۱۷۶_قانون_مدنی#:~:text=ماده%20۱۱۷۶%20قانون%20مدنی%3A%20مادر، غیر%20شیر%20مادر%20ممکن%20نباشد. «ماده 1176 قانون مدنی»،  ویکی حقوق.]</ref>
 
=== رویکرد دینی ===
در آموزه‌های دینی شیر مادر بهترین<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/71860/100/323/لیس_للصبی_لبن_خیر_من_لبن_امه مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.]</ref> و با برکت‌ترین شیر برای نوزاد معرفی شده است.<ref>[https://ar.lib.eshia.ir/10083/8/108/لبن_یرضع_به_الصبی_اعظم_برکه_من_لبن_امه طوسی، تهذیب الاحکام، 1365ش، ج8، ص108.]</ref> از این‌رو مستحب است شیردهی به بچه با شیر مادر باشد، مگر این‌که به‌دلایلی، غیر مادر ترجیح پیدا کند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref> شیردهی به کودک دو سال کامل توصیه شده؛<ref>شبیری زنجانی، توضیح المسائل، 1388ش، ص539.</ref> گرچه شیردهی تا بیست‌ویک ماه نیز اجازه داده شده و بعضی از فقها کمتر از این مدت را اگر بدون ضرورت باشد، جایز ندانسته‌اند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref>
 
قرآن‌کریم در آیه ۲۳۳ سوره بقره، آیه ۱۵ سوره احقاف، آیه ۱۴ سوره لقمان، آیه ۷۳ سوره نساء و آیه ۶ سوره طلاق به تغذیه نوزاد با شیر مادر و اهمیت آن اشاره کرده است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> دین اسلام شیر مادر را به‌عنوان بهترین منبع غذایی کودک معرفی کرده است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> بر اساس آیات قرآن مدت استفادهٔ کودک از شیر مادر ۲ سال کامل است. همچنین اهمیت تغذیه با شیر مادر به‌دلیل داشتن موارد پروتئینی و ویتامینی بسیار در روایت‌ها و متون فقهی اشاره شده و مدت آن حدود دو سال عنوان شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، وب‌سایت خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> بسیاری از روایات بهترین شیر برای تغذیه نوزاد را شیر مادر معرفی کرده‌اند.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref>
 
=== رویکرد اخلاقی ===
ارزش غذایی شیر مادر و ارتباط آن با رشد و تکامـل طبیعی شیرخواران و کودکان سبب شده که تغذیه با شیر مادر از حقوق اولیهٔ کودکان محسوب شود. محروم‌سازی کودک از شیر مادر سبب ضایع‌کردن حقوق نوزادان و زمینه‌ساز آسیب‌های جسمی و روانی به کودکان است که امری غیراخلاقی دانسته می‌شود.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص5.]</ref>
 
=== رویکرد پزشکی ===
شیر مادر از تغذیه، حالت‌های روحی و روانی و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی تأثیر می‌پذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیب‌زمینی و ترشی شیر مادر را کم می‌کند.<ref>جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.</ref> متخصصان مکیده‌شدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کرده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص94.</ref> حالت‌های روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنش‌های روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiA4fLvwZiJAxXtKvsDHWGCC8gQFnoECCQQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F2114866%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25B4-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AD%25DB%258C-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25AB-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B4-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25AF&usg=AOvVaw2o8UfdXA3ba-7u_gxz3v8V&opi=89978449 دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»،  خبرگزاری مهر.]</ref> و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31413?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=143&viewType=html&query=گیاهی%20بسیار%20تلخ%20و%20بی‌ضرر جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، 1390ش، ص143.]</ref>
 
در قرآن کریم مدت شیردهی کامل دو سال بیان شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_233_سوره_بقره سوره بقره، آیه 233.]</ref> اطبای سنتی مانند حکیم جرجانی<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiNoJ-n5pmJAxXXAvsDHVZmJHcQFnoECBQQAQ&url=https%3A%2F%2Fish.tums.ac.ir%2Farticle_40162.html&usg=AOvVaw0YxyvKDxVhRXDYSUqDVrnF&opi=89978449 قربانی و خادم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»،  1396ش، ص46.]</ref> و ابوعلی سینا نیز طول مدت زمان شیردهی را دو سال بیان کرده‌اند. از نظر ابن‌سینا با ظهور دندان‌های نیش، لازم است غذاهای نرم وارد چرخهٔ تغذیه کودک شده و شیر مادر نیز به‌تدریج کمتر شود. از بعضی اطبای سنتی نیز نقل شده کودک تا یک‌سالگی تنها از شیر مادر تغذیه کرده و بعد از یک سالگی غذاهای سبک را در برنامهٔ غذایی کودک اضافه کنند.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwiNoJ-n5pmJAxXXAvsDHVZmJHcQFnoECBQQAQ&url=https%3A%2F%2Fish.tums.ac.ir%2Farticle_40162.html&usg=AOvVaw0YxyvKDxVhRXDYSUqDVrnF&opi=89978449 قربانی و خادم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»،  1396ش، ص45-46.]</ref> بعضی از مراکز علمی نیز زمان شروع غذای جامد را از شش‌ماهگی بیان می‌کنند؛ گرچه تأکید دارند که کودک تا یک‌سالگی به غذایی غیر از شیر مادر نیاز ندارد.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> از نظر بعضی حکیمان طب سنتی ایران، تغذیه از شیر مادر بیش از دو سال به مزاج طفل آسیب می‌رساند.<ref>حسن‌زاده آملی، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، 1388ش، ج1، ص283.</ref>


شیر مادر، بیش از ۴۰۰ ماده مفید دارد که نمی‌توان این مواد را در محیط آزمایشگاهی فراهم کرد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> شیر مادر از مواد غذایی متعددی مانند پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامین‌ها،<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> مواد معدنی (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید، گوگرد)،<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> سایر مواد مغذی، آنزیم‌ها و هورمون‌ها تشکیل شده است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین مواد قندی در شیر مادر به‌صورت لاکتوز است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.]</ref> اسیدهای چرب موجود در شیر مادر اهمیت ویژه‌ای در رشد مغز و تکامل اعصاب کودک دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref> ترکیب شیر مادر از ابتدای تولد نوزاد تا پایان دورهٔ شیردهی ثابت نبوده و با توجه به تغذیه مادر و بسته به سن کودک متغیر است.<ref>[https://pezeshket.com/مادر-و-کودک/children/شیر-مادر/ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> همچنین تغییر ترکیبات شیر مادر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است. متخصصین علوم تغذیه معتقدند، بهترین تغذیه کودک تا سن دو سالگی، تغذیه با شیر مادر است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> سازمان بهداشت جهانی شیر مادر را به‌عنوان یک ماده با ارزش غذایی بالا معرفی کرده است.<ref>[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
همچنین شیر مادر با ترکیب استثنائی و خصوصیات منحصربه‌فردی که دارد به سلامت روانی وی نیز کمک می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> به‌عقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>


==== فواید تغذیه با شیر مادر ====
برای تغذیه کودک از شیر مادر، فوایدی دیگری نیز گزارش شده است از جمله:
شیر مادر مهم‌ترین و بهترین منبع تغذیه نوزادان در دوران شیرخوارگی<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> و مهم‌ترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> پادتن‌های موجود در شیر مادر مانع از ایجاد بیماری‌های مختلف در کودکان می‌شود. همچنین کودکانی که در دورهٔ شیرخوارگی از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> شیر مادر از نظر مواد غذایی و ایمنی‌بخشی برای نوزادان ایده‌آل‌ترین تغذیه برای رشد آنها است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> همچنین بر اساس یافته‌های علمی، تغذیه انحصاری کودک تا شش ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان شیرخوار خواهد شد.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> استفاده کودک از شیر مادر به جای شیرخشک راحت‌ترین و باصرفه‌ترین روش جهت برطرف‌کردن نیازهای کودک است و نقش مهمی در اقتصاد خانواده و جامعه دارد.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>


همچنین شیر مادر با ترکیب استثنائی و خصوصیات منحصربه‌فردی که دارد به سلامت روانی وی نیز کمک می‌کند.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> به‌عقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.<ref>[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref> کارشناسان معتقدند آغوش گرم و پُر محبت مادر و تغذیه با شیر مادر؛ اولین گام برای مراقبت از کودک است که علاوه بر تندرستی، رشد و تکامل جسمی کودک؛ اساس روانی و عاطفی کودک را نیز پایه‌گذاری می‌کند.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401051108884/تغذیه-با-شیر-مادر-بهترین-سرمایه-گذاری-در-زمینه-سلامت-جامعه-است . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> تماس کودک با مادر هنگام استفاده از شیر مادر، لمس‌کردن، بوییدن مادر توسط کودک در ترشح هورمون‌های متعددی در بدن کودک مؤثر است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/72904/fa . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> برای تغذیه کودک از شیر مادر، فوایدی دیگری نیز گزارش شده است از جمله:
# شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref>
# شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref>
# شیر مادر از نظر مواد معدنی و آب برای نوزاد کافی بوده و حتی در مکان‌های بسیار گرم‌وخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.</ref> گفته شده است که تغذیه از شیر مادر، به بهبود جذب کلسیم در نوزاد کمک می‌کند.<ref name=":0">[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> از ویژگی‌های شیر مادر، سازگاری سدیم و پروتئین شیر مادر با کلیه نوزادان نارس است.<ref name=":1">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>
# شیر مادر از نظر مواد معدنی و آب برای نوزاد کافی بوده و حتی در مکان‌های بسیار گرم‌وخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.</ref> گفته شده است که تغذیه از شیر مادر، به بهبود جذب کلسیم در نوزاد کمک می‌کند.<ref name=":02">[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> از ویژگی‌های شیر مادر، سازگاری سدیم و پروتئین شیر مادر با کلیه نوزادان نارس است.<ref name=":122">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.]</ref>
# شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماری‌هایی مانند بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، اسهال و آلرژی‌ها می‌شود.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref><ref name=":0"/><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref><ref name=":2">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref> مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در دوران سالمندی، به‌مراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بوده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.</ref><ref name=":1"/> گفته شده که کاهش بیماری‌های مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>
# شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماری‌هایی مانند بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، اسهال و آلرژی‌ها می‌شود.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref><ref name=":02" /><ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref><ref name=":22">[https://civilica.com/doc/996496/ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.]</ref> مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در دوران سالمندی، به‌مراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بوده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.</ref><ref name=":122" /> گفته شده که کاهش بیماری‌های مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.<ref>[https://ethicsjournal.ir/article-1-527-fa.pdf . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.]</ref>
# بعضی شواهد بیانگر تأثیر شیر مادر در رشد شناختی و افزایش هوش در بزرگسالی است.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> شیر مادر ضریب هوشی طفل (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد می‌تواند افزایش دهد.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص349.</ref> همچنین گفته شده است که شیر مادر موجب افزایش وزن‌گیری نوزاد می‌شود.<ref name=":2"/>
# بعضی شواهد بیانگر تأثیر شیر مادر در رشد شناختی و افزایش هوش در بزرگسالی است.<ref>فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> شیر مادر ضریب هوشی طفل (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد می‌تواند افزایش دهد.<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص349.</ref> همچنین گفته شده است که شیر مادر موجب افزایش وزن‌گیری نوزاد می‌شود.<ref name=":22" />
# شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای غذایی کودک، به‌دلیل توجه و تماس مادر با کودک هنگام شیر دادن، موجب تأمین نیازهای عاطفی کودک<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref> و تقویت رابطهٔ عاطفی میان مادر و کودک می‌شود.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref>
# شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای غذایی کودک، به‌دلیل توجه و تماس مادر با کودک هنگام شیر دادن، موجب تأمین نیازهای عاطفی کودک<ref>اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.</ref> و تقویت رابطهٔ عاطفی میان مادر و کودک می‌شود.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref>
برای مادر، فوایدی گزارش شده در شیردهی؛ از جمله:
# احساس آرامش روحی و عاطفی<ref>[http://ensani.ir/fa/article/105111/چرا-شیر-مادر-بهترین-است- حلم‌سرشت و دل‌پیشه، «چرا شیر مادر بهترین است؟»،  1380ش، ص60.]</ref> و همچنین احساس رضایت<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص279.</ref> و کاهش ابتلا به افسردگی پس از زایمان؛<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/2812/تغذیه-با-شیر-مادر گودرزی، «تغذیه با شیر مادر»،  1390ش، ص14.]</ref>
# کاهش احتمال به بعضی موارد سرطان<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref> مانند سرطان تخمدان و سرطان پستان؛<ref>[https://www.roshdmag.ir/fa/article/2812/تغذیه-با-شیر-مادر گودرزی، «تغذیه با شیر مادر»،  1390ش، ص14.]</ref>
# کاهش اضافه وزن، به‌دلیل استفاده از چربی‌های اضافی در دوران [[بارداری]] برای تولید شیر؛
# بازگشت سینه‌ها به حالت طبیعی قبل از بارداری؛<ref>[http://ensani.ir/fa/article/105111/چرا-شیر-مادر-بهترین-است- حلم‌سرشت و دل‌پیشه، «چرا شیر مادر بهترین است؟»،  1380ش، ص60.]</ref>
# تأخیر در شروع عادت ماهیانه شده و جلوگیری از کم‌خونی مادر؛
# کاهش احتمال حاملگی زودرس.<ref>مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.</ref>


== شیردهی ==
== عوامل مؤثر بر کیفیت شیر مادر ==
شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است.<ref>[https://civilica.com/doc/909445/ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.]</ref> بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعد از آن، استمرار شیردهی به همراه مکمل‌های غذایی برای حداقل یک‌سال تا دو سال پیشنهاد کرده است.<ref>[https://daneshyari.com/isi/articles/breastfeeding .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref>
شیر مادر از تغذیه، حالت‌های روحی و روانی و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی تأثیر می‌پذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیب‌زمینی و ترشی شیر مادر را کم می‌کند.<ref>جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.</ref> متخصصان مکیده‌شدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کرده‌اند.<ref>محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص94.</ref> حالت‌های روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنش‌های روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&ved=2ahUKEwiA4fLvwZiJAxXtKvsDHWGCC8gQFnoECCQQAQ&url=https%3A%2F%2Fwww.mehrnews.com%2Fnews%2F2114866%2F%25D8%25A7%25D8%25B3%25D8%25AA%25D8%25B1%25D8%25B3-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D9%2586%25D8%25B4-%25D8%25B1%25D9%2588%25D8%25AD%25DB%258C-%25D8%25A8%25D8%25A7%25D8%25B9%25D8%25AB-%25DA%25A9%25D8%25A7%25D9%2587%25D8%25B4-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D9%2585%25DB%258C-%25D8%25B4%25D9%2588%25D8%25AF&usg=AOvVaw2o8UfdXA3ba-7u_gxz3v8V&opi=89978449 دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر.]</ref> و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.<ref>[https://noorlib.ir/book/view/31413?volumeNumber=1&sectionNumber=1&pageNumber=143&viewType=html&query=گیاهی%20بسیار%20تلخ%20و%20بی‌ضرر جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، 1390ش، ص143.]</ref>
 
=== روش‌ها ===
به‌طور کلی نوزادان در مقدار نیاز به شیر مادر متفاوت بوده و توصیه متخصصان این است که در صورت توانایی کودک برای مکیدن، تعداد دفعات و مقدار تغذیه از شیر را به میل او واگذار کنند. به‌طور معمول روز اول تولد، کودک بعد از مکیدن، مدت طولانی می‌خوابد که همین سبب کمتر شدن دفعات تغذیه در روز اول است، اما در روز دوم تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار می‌رسد.<ref>[https://www.unicef.org/iran/media/4486/file/Breastfeeding%20Promotion%20Training%20Kit.pdf عزالدین زنجانی و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»،  1400ش، ص229-230.]</ref>
 
=== نقش شوهر ===
در میان عوامل مختلف بیرونی، همسر مهم‌ترین نقش را در تشویق، اعتماد به‌نفس<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»،  وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> و حمایت روانی مادر داشته و مهم‌ترین عامل در تمایل به شیردهی و تداوم آن است.<ref>[https://www.sid.ir/paper/49279/fa خیاطی، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»،  1386ش، ص29.]</ref> از این‌رو لازم است همسر با درک شرایط مادر و حمایت‌گری،<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/4301910/نقش-مهم-حمایت-گری-پدران-در-فرایند-شیردهی-مادران خدایی، «نقش مهم حمایت‌گری پدران در فرایند شیردهی مادران»،  خبرگزاری صداوسیما.]</ref> به استراحت و خواب کافی مادر توجه داشته و علاوه بر تأمین امکانات لازم<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»،  وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> در رسیدگی به امور منزل نیز به همسر خود کمک کند.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&rct=j&q=&esrc=s&source=web&cd=&cad=rja&uact=8&ved=2ahUKEwigkevh9oaJAxU1RP4FHdBuInYQFnoECBkQAQ&url=http%3A%2F%2Fensani.ir%2Ffa%2Farticle%2F344545%2F%25D8%25AA%25D8%25AD%25D9%2584%25DB%258C%25D9%2584-%25DA%25A9%25DB%258C%25D9%2581%25DB%258C-%25D9%25BE%25DB%258C%25D9%2588%25D9%2586%25D8%25AF-%25D8%25AD%25D9%2585%25D8%25A7%25DB%258C%25D8%25AA-%25D8%25A7%25D8%25AC%25D8%25AA%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25B9%25DB%258C-%25D9%2588-%25D8%25AA%25D8%25BA%25D8%25B0%25DB%258C%25D9%2587-%25D8%25A8%25D8%25A7-%25D8%25B4%25DB%258C%25D8%25B1-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D8%25A8%25DB%258C%25D9%2586-%25D9%2585%25D8%25A7%25D8%25AF%25D8%25B1%25D8%25A7%25D9%2586-%25D8%25B4%25D8%25A7%25D8%25BA%25D9%2584-%25D8%25B4%25D9%2587%25D8%25B1-%25D8%25A7%25D8%25B5%25D9%2581%25D9%2587%25D8%25A7%25D9%2586&usg=AOvVaw2dCR1JcmzceU5a3jC-_49E&opi=89978449 الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص180.]</ref>
 
=== از شیر گرفتن ===
قرآن کریم چگونگی از شیر گرفتن را در اختیار پدر و مادر و با رضایت و مشورت آنها قرار داده و از پدر و مادر خواسته که اختلافات آنها موجب ضرر و زیان به کودک نشود. از شیر گرفتن بچه باید به‌تدریج صورت بگیرد. برخی برای این منظور از روش‌های سنتی مثل مالیدن خوراکی‌های تلخ و تند به پستان مادر استفاده می‌کنند.<ref>[[عزالدین زنجانی و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال 1379»،  1381ش، ص136.]]</ref> برخی، گیاه بسیار تلخِ صبر زرد را به نوک پستان می‌مالند تا نوزاد پستان را به دهان نگیرد. این الگوها مورد توصیه اطبای دوره صفویه نیز بوده است.<ref>الگود، طب در دوره صفویه، 1357ش، ص320.</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ ۲۱ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۵:۲۰

شیر مادر؛ مایع حیاتی و تامین‌کنندهٔ نیازهای نوزاد انسان در دو سال اول زندگی.

بدن مادر در پاسخ به بارداری و مکیدن سینه توسط نوزاد مایع سفید رنگی به نام شیر ترشح می‌کند. این شیر منبع غذایی غنی به‌منظور رشد و پرورش جسمی و روحی نوزاد است. تغذیه کودک با شیر مادر از جنبه‌های مختلفی هم برای مادر و هم نوزاد مفید است. در شیر مادر بیش از ۴۰۰ ماده غذایی، وجود دارد. مدت استفادهٔ نوزاد از شیر مادر از آغاز تولد تا قبل از دو سالگی است. از مهم‌ترین فواید شیر مادر، رشد بهتر مغز و سیستم عصبی کودک و افزایش ضریب هوشی او است. جایگزینی شیر مادر با شیرخشک و سایر مکمل‌های غذایی خصوصاً در ۶ ماه نخست تولد، خطرات جبران‌ناپذیری را در سلامت جسم و روح کودک ایجاد می‌کند. سازمان بهداشت جهانی در سال ۲۰۰۷م، روزهای ۱–۷ آگوست، مصادف با دهم تا شانزدهم مرداد را به‌عنوان «هفته شیر مادر» نامیده است. تأثیرات شیر مادر در رشد مناسب کودک و همچنین در پیشگیری از بسیاری بیماری‌های غیر واگیردار اثبات شده است. با این‌حال بعضی تغییرات در سبک زندگی و عواملی مانند تبلیغات شرکت‌های تجاری، موجب شده اهمیت شیر مادر در بعضی خانواده‌ها کم‌رنگ شود.

ماهیت و ترکیبات

شیر مادر مایعی حیاتی و منبع تغذیه کامل برای نوزادان است که نیازهای آن‌ها را تا دو سالگی تأمین می‌کند.[۱][۲] این ماده شامل بیش از ۴۰۰ جزء مغذی[۳] از جمله پروتئین‌ها، چربی‌ها، کربوهیدرات‌ها (به‌صورت لاکتوز)، ویتامین‌ها، مواد معدنی (نظیر کلسیم، منیزیم و روی)، آنزیم‌ها و هورمون‌ها است.[۴][۵][۶][۷] اسیدهای چرب موجود در آن نقشی اساسی در رشد مغز و تکامل اعصاب ایفا می‌کنند.[۸] این ماده به دلیل سهولت در دسترسی و سازگاری سدیم و پروتئین آن با کلیه نوزادان (حتی نوزادان نارس)، ایده‌آل‌ترین منبع تغذیه محسوب می‌شود.[۹][۱۰][۱۱]

شیر مادر، بیش از ۴۰۰ ماده مفید دارد که نمی‌توان این مواد را در محیط آزمایشگاهی فراهم کرد.[۱۲] شیر مادر از مواد غذایی متعددی مانند پروتئین، چربی، کربوهیدرات، ویتامین‌ها،[۱۳] مواد معدنی (سدیم، پتاسیم، کلسیم، منیزیم، روی، مس، آهن، فسفر، کلر، ید، گوگرد)،[۱۴] سایر مواد مغذی، آنزیم‌ها و هورمون‌ها تشکیل شده است.[۱۵] همچنین مواد قندی در شیر مادر به‌صورت لاکتوز است.[۱۶] اسیدهای چرب موجود در شیر مادر اهمیت ویژه‌ای در رشد مغز و تکامل اعصاب کودک دارد.[۱۷] ترکیب شیر مادر از ابتدای تولد نوزاد تا پایان دورهٔ شیردهی ثابت نبوده و با توجه به تغذیه مادر و بسته به سن کودک متغیر است.[۱۸]

اهمیت

در آموزه‌های دینی، شیر مادر به‌عنوان بهترین و با برکت‌ترین منبع غذایی معرفی شده و بر مصرف آن تا دو سال کامل تأکید شده است.[۱۹][۲۰][۲۱] در سطح جهانی، سازمان بهداشت جهانی و یونیسف طی بیانیه‌ای در سال ۱۹۹۰م بر اهمیت تغذیه انحصاری با آن در ۶ ماه نخست تأکید کرده و هفته اول ماه آگوست را «هفته جهانی شیر مادر» نامیده‌اند.[۲۲][۲۳]

ویژگی‌ها

ترکیب شیر مادر ماهیتی پویا دارد و متناسب با سن، زمان تولد (رسیده یا نارس بودن نوزاد) و نیازهای ایمنی کودک تغییر می‌کند.[۲۴][۲۵][۲۶][۲۷] در نخستین روزها، این ماده به‌صورت آغوز (غلیظ و متناسب با حجم معده نوزاد) ترشح می‌شود.[۲۸] همچنین در طول یک وعده تغذیه، شیر در ابتدا رقیق‌تر (برای رفع تشنگی) و در انتها چرب‌تر (برای تأمین انرژی) می‌گردد؛ به‌طوری‌که شیر شبانه خاصیت آرام‌بخش و خواب‌آور بیشتری دارد.[۲۹]

تغییر ترکیبات شیر مادر متناسب با نیازهای ویژه غذایی و ایمونوژیک کودک است.[۳۰] سازمان بهداشت جهانی شیر مادر را به‌عنوان یک ماده با ارزش غذایی بالا معرفی کرده است.[۳۱]

فواید

پادتن‌ها و سیستم ایمنی پویای موجود در این ماده، نوزاد را در برابر بیماری‌های تنفسی، عفونت گوش، مننژیت، اسهال و آلرژی مصون می‌دارد.[۳۲][۳۳][۳۴] مصرف شیر مادر با بهبود رشد شناختی، ضریب هوشی (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد افزایش می‌دهد.[۳۵][۳۶] همچنین شواهد علمی نشان می‌دهند که تغذیه با این ماده خطر مرگ‌ومیر نوزادان را کاهش داده[۳۷][۳۸] و در بلندمدت از بروز بیماری‌های مزمن نظیر چاقی، دیابت، سرطان و اختلالات قلبی-عروقی در بزرگسالی پیشگیری می‌کند.[۳۹][۴۰]

شیر مادر مهم‌ترین و بهترین منبع تغذیه نوزادان در دوران شیرخوارگی[۴۱] و مهم‌ترین عامل سلامتی و رشد جسمی کودک است.[۴۲] پادتن‌های موجود در شیر مادر مانع از ایجاد بیماری‌های مختلف در کودکان می‌شود. همچنین کودکانی که در دورهٔ شیرخوارگی از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در بزرگسالی از سلامت بیشتری برخوردارند.[۴۳] شیر مادر از نظر مواد غذایی و ایمنی‌بخشی برای نوزادان ایده‌آل‌ترین تغذیه برای رشد آنها است.[۴۴] همچنین بر اساس یافته‌های علمی، تغذیه انحصاری کودک تا شش ماهگی و تداوم آن تا یک سالگی، سبب کاهش مرگ نوزادان شیرخوار خواهد شد.[۴۵] استفاده کودک از شیر مادر به جای شیرخشک راحت‌ترین و باصرفه‌ترین روش جهت برطرف‌کردن نیازهای کودک است و نقش مهمی در اقتصاد خانواده و جامعه دارد.[۴۶]

همچنین شیر مادر با ترکیب استثنائی و خصوصیات منحصربه‌فردی که دارد به سلامت روانی وی نیز کمک می‌کند.[۴۷] به‌عقیدهٔ دانشمندان و محققان، شیر مادر سبب تأمین احتیاجات عاطفی کودک و افزایش ضریب هوشی وی خواهد شد. این امر با تداوم تغذیه نوزاد با شیر مادر در دورهٔ شیرخواری میسر است.[۴۸]

برای تغذیه کودک از شیر مادر، فوایدی دیگری نیز گزارش شده است از جمله:

  1. شیر مادر همیشه در دسترس بوده و بدون نیاز به استفاده از ظروف و وسیلهٔ خاصی قابل استفاده است.[۴۹]
  2. شیر مادر از نظر مواد معدنی و آب برای نوزاد کافی بوده و حتی در مکان‌های بسیار گرم‌وخشک نیازی به آب اضافی برای کودک نیست.[۵۰] گفته شده است که تغذیه از شیر مادر، به بهبود جذب کلسیم در نوزاد کمک می‌کند.[۵۱] از ویژگی‌های شیر مادر، سازگاری سدیم و پروتئین شیر مادر با کلیه نوزادان نارس است.[۵۲]
  3. شیر مادر موجب مصونیت در برابر بیماری‌هایی مانند بیماری‌های تنفسی، عفونت‌های گوش، اسهال و آلرژی‌ها می‌شود.[۵۳][۵۱][۵۴][۵۵] مطالعات نشان داده نوزادانی که از شیر مادر تغذیه کرده‌اند در دوران سالمندی، به‌مراتب بیش از افراد محروم از شیر مادر، از سلامت دستگاه قلب و عروق برخوردار بوده‌اند.[۵۶][۵۲] گفته شده که کاهش بیماری‌های مزمن مانند چاقی، دیابت و سرطان در بزرگسالی از فواید شیر مادر است.[۵۷]
  4. بعضی شواهد بیانگر تأثیر شیر مادر در رشد شناختی و افزایش هوش در بزرگسالی است.[۵۸] شیر مادر ضریب هوشی طفل (IQ) را ۳ تا ۱۱ واحد می‌تواند افزایش دهد.[۵۹] همچنین گفته شده است که شیر مادر موجب افزایش وزن‌گیری نوزاد می‌شود.[۵۵]
  5. شیر مادر علاوه بر تأمین نیازهای غذایی کودک، به‌دلیل توجه و تماس مادر با کودک هنگام شیر دادن، موجب تأمین نیازهای عاطفی کودک[۶۰] و تقویت رابطهٔ عاطفی میان مادر و کودک می‌شود.[۶۱]

عوامل مؤثر بر کیفیت شیر مادر

شیر مادر از تغذیه، حالت‌های روحی و روانی و همچنین از بعضی رفتارهای شیردهی از جنبهٔ کمی و کیفی تأثیر می‌پذیرد. غذاهایی مانند گوشت، لبنیات، برنج، آش جو و سوپ ارزن شیر مادر را زیاد کرده و سیب‌زمینی و ترشی شیر مادر را کم می‌کند.[۶۲] متخصصان مکیده‌شدن مکرر پستان مادر را موجب تداوم و فزونی شیر او دانسته و جداسازی کودکان پس از زایمان، استفاده از شیر خشک و استفاده از وسایلی مانند پستانک و شیشه شیر را موجب کاهش شیر بیان کرده‌اند.[۶۳] حالت‌های روانی منفی مانند استرس، هیجانات و تنش‌های روحی یا خستگی بیش از حد باعث کاهش شیر مادر شده[۶۴] و شیردهی در چنین شرایطی موجب تأثیر منفی بر کودک است.[۶۵]

پانویس

  1. ↑ حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.
  2. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  3. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  4. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  5. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
  6. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  7. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
  8. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  9. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
  10. ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
  11. ↑ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
  12. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  13. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  14. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
  15. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  16. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، ش1391، ص17.
  17. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  18. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  19. ↑ مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص323.
  20. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  21. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
  22. ↑ . «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله»، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  23. ↑ . «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  24. ↑ «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.
  25. ↑ . «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  26. ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
  27. ↑ مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص269.
  28. ↑ نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص19.
  29. ↑ «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو.
  30. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  31. ↑ .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  32. ↑ «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.
  33. ↑ فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
  34. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  35. ↑ «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.
  36. ↑ الهی‌دوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص181.
  37. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
  38. ↑ «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو.
  39. ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.
  40. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  41. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  42. ↑ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
  43. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  44. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
  45. ↑ . زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.
  46. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  47. ↑ . کدخدایی و حاجیان‌فر، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، 1395ش، ص1.
  48. ↑ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
  49. ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
  50. ↑ مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص274-277.
  51. ↑ ۵۱٫۰ ۵۱٫۱ .«شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.
  52. ↑ ۵۲٫۰ ۵۲٫۱ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، 1398ش، ص1.
  53. ↑ فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
  54. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  55. ↑ ۵۵٫۰ ۵۵٫۱ . رحیمی و اسکندری، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، ۱۳۹۸ش، ص1.
  56. ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص88.
  57. ↑ . مختاریان و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، 1396ش، ص2.
  58. ↑ فلدمن، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.
  59. ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص349.
  60. ↑ اصفهانی، آئین تندرستی، 1388ش، ص312.
  61. ↑ مصباحی و یعقوب‌زاده، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»، 1385ش، ج3، ص278.
  62. ↑ جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم شناختی، 1390ش، ص143.
  63. ↑ محتشم امیری و جعفری شکیب، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، 1385ش، ج‏2، ص94.
  64. ↑ دانش، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر.
  65. ↑ جانب‌اللهی، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، 1390ش، ص143.

منابع

  • قرآن کریم.
  • «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایه‌گذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • «تغییرات و هماهنگی بدن مادران برای شیردهی»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۸ آبان ۱۳۹۹ش.
  • «شیر مادر»، پزشکت: بزرگ‌ترین جامعه آنلاین پزشک و بیمار کشور، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • «شیر مادر»، وب‌سایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • «شیردهی یا تغذیه با شیر مادر»، وب‌سایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش.
  • «ماده ۱۱۷۶ قانون مدنی»، ویکی حقوق، تاریخ بازدید: ۳ مهر ۱۴۰۳ش.
  • «مزایای شیر مادر برای نوزادان»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۷ مهر ۱۳۹۹ش.
  • «مزایای شیردهی به نوزاد برای مادران»، وب‌سایت مادرشو، تاریخ درج مقاله: ۲۲ مهر ۱۳۹۹ش.
  • «نقش همسر در امر شیردهی»، وب‌سایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد، تاریخ درج مطلب: ۱۹ مرداد ۱۴۰۱ش.
  • اسماعیلی، مینا و دیگران، «تغذیه انحصاری با شیر مادر تا ۶ ماهگی شیرخوار و عوامل اجتماعی و جمعیت شناختی مؤثر بر آن در ایران»، نشریه کومش، دوره ۲۴، شماره ۶، ۱۴۰۱ش.
  • اصفهانی، محمد مهدی، آئین تندرستی، تهران، تندیس، چ۹، ۱۳۸۸ش.
  • الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، چ۱، ۱۳۵۷ش.
  • الهی‌دوست، سعیده و ربانی، علی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، مجله راهبرد اجتماعی فرهنگی، سال سوم، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۳ش.
  • امانی، راضیه و امید عبدالهیان، مجموعه تنقیحی احکام قانونی مرتبط با «ترویج تغذیه با شیر مادر و حمایت از مادران در دوران بارداری و شیردهی»، بی‌جا، مرکز ملی تحقیقات حقوق سلامت، معاونت بهداشت وزارت بهداشت، ۱۳۹۸ش.
  • انصاریان، حسین، ‏ ترجمه قرآن، قم‏، اسوه‏، ۱۳۸۳ ش. ‏
  • پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • پورعلی، رقیه، «راهکارهای افزایش شیر مادر»، وب‌سایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • جانب‌اللهی، محمدسعید، پزشکی سنتی و عامیانه مردم ایران با نگاه مردم‌شناختی، تهران، امیرکبیر، چ۱، ۱۳۹۰ش.
  • جعفری اصل، معصومه و دیگران، «عوامل مرتبط با تداوم تغذیه کودکان با شیر مادر»، مجلهٔ پرستاری و مامایی جامع‌نگر، سال ۲۴، شمارهٔ ۷۲، ۱۳۹۳ش.
  • جلاهی، حسین و دیگران، «بررسی علل تغذیه با شیر مصنوعی در شیرخواران زیر ۶ ماه تحت پوشش مراکز بهداشتی-درمانی استان مازندران سال ۱۳۸۲»، فصلنامه علمی‌پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی مازندران، سال پانزدهم، شمارهٔ ۴۶، ۱۳۸۴ش.
  • جمیل الحیال، محمد، «تغذیه با شیر مادر در پزشکی و آموزه‌های اسلامی»، ترجمهٔ عمر سلطانی‌آذر، فصلنامه مطالعات تقریبی مذاهب اسلامی، سال سوم، شمارهٔ ۹، ۱۳۸۶ش.
  • حسن‌زاده آملی، حسن، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، قم، ال‍ف. لام. م‍ی‍م، چ۱، ۱۳۸۸ش.
  • حلم‌سرشت، پریوش و دل‌پیشه، اسماعیل، «چرا شیر مادر بهترین است؟»، پیوند، شمارهٔ ۲۶۵، ۱۳۸۰ش.
  • خدایی، فاطمه، «نقش مهم حمایت‌گری پدران در فرایند شیردهی مادران»، خبرگزاری صداوسیما، تاریخ درج مطلب: ۱۷ مرداد ۱۴۰۳ش.
  • خمینی، سید روح‌الله، ترجمه تحریر الوسیلة، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، چ۱، ۱۳۸۵ش.
  • خیاطی، فریبا، «علل قطع زودهنگام شیردهی و انتظارات مادران شیرده از خانواده و جامعه در سنندج»، مجله علمی علوم پزشکی قزوین، دورهٔ ۱۱، شمارهٔ ۳، ۱۳۸۶ش.
  • دانش، آذر، «استرس و تنش روحی باعث کاهش شیر مادران می‌شود»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۲۲ مرداد ۱۳۹۲ش.
  • رحیمی، حانیه و اسکندری، نرگس، «مروری بر تأثیر تغذیه با شیر مادر بر سلامت کودکان»، اولین کنگره پژوهشی دانشجویان دانشگاه علوم پزشکی هرمزگان، ۱۳۹۸ش.
  • زاهد پاشا، یداله و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، مجله علمی پژوهشی دانشگاه علوم پزشکی بابل، ۱۳۹۱ش.
  • شبیری زنجانی، موسی، توضیح‌المسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش.
  • شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیه‌ای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وب‌سایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.
  • طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژه‌پردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش.
  • طلایی، شهناز، عوامل مؤثر در سلامت مادر و حمایت از مادران شیرده، آذربایجان غربی، معاونت بهداشت استان آذربایجان غربی، بی‌تا.
  • طوسی، محمد بن حسن، تهذیب الاحکام، تهران، دارالکتب‌العلمیة، چ۴، ۱۳۶۵ش.
  • عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش.
  • عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، ایلام، روبه‌رو، ۱۴۰۰ش.
  • فراهانی، وحید، «۷ نکته ضروری که مادران در دوران شیردهی باید بدانند»، سایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۲ شهریور ۱۳۹۸ش.
  • فلدمن، رابرت، روان‌شناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، ترجمه مهدی عبداله‌زاده رافی، تهران، ارجمند، ویراست ۸، چ۱، ۱۳۹۹ش.
  • قربانی، زینب و خادم، ابراهیم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزه‌های دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، مجلهٔ مطالعات اسلامی در حوزهٔ سلامت، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، ۱۳۹۶ش.
  • کدخدایی، زهره و حاجیان‌فر، حسین، «بررسی تطبیقی اثر تغذیه با شیر مادر بر سلامت دوران نوزادی و بزرگسالی کودک با رویکرد قرآنی و پزشکی»، دومین همایش ملی قرآن و علوم زیستی با محوریت غذای سالم، ۱۳۹۵ش.
  • گودرزی، مرجان، «تغذیه با شیر مادر»، مجله رشد آموزش پیش‌دبستانی، شمارهٔ ۱۱، ۱۳۹۰ش.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاءالتراث، چ۳، ۱۴۰۳ق.
  • محتشم امیری، زهرا و جعفری شکیب، عباس، «نمونه‌ای از طب پیشگیری در آموزه‌های قرآن»، مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، دانشگاه شاهد، چ۱، ۱۳۸۵ش.
  • مختاریان، طاهره و همکاران، «ضرورت اخلاقی تغذیه با شیر مادر و پایبندی به حقوق نوزادان»، اخلاق در علوم و فناوری، شماره ۱، ۱۳۹۶ش.
  • مصباحی، سیده‌گوهر و یعقوب‌زاده، آمنه، «شیر مادر از منظر قرآن، سنت، طب»؛ مجموعه مقالات قرآن و طب، مشهد، مؤسسه انتشاراتی بنیاد پژوهش‌های قرآنی حوزه و دانشگاه، چ۱، ۱۳۸۵ش.
  • معرف، مسیح، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادران»، وب‌سایت آزمایشگاه پاتوبیولوژی لشگرک، تاریخ درج مقاله: ۲۴ شهریور ۱۳۹۷ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر، «احکام شیردادن نوزاد»، وب‌سایت دفتر آیت‌الله مکارم شیرازی، تاریخ بازدید: ۱ مهر ۱۴۰۳ش.
  • نظری توکلی، سعید، حضانت کودکان در فقه اسلامی، تهران، سمت، چ۱، ۱۳۸۵ش.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=شیر_مادر&oldid=62393»