بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
بیعت از ریشهٔ بیع و به معنای دست دادن یا دست فشردن برای پذیرش و پیروی،<ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=مفردات الفاظ قرآن|ص=۶۷|ج=}}</ref> معاوضه و مبادله، و دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است.<ref>{{پک|ابن فارس|۱۹۷۹|ک=معجم مقاییس اللغة|ص=۳۲۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|فراهیدی|۱۴۱۰|ک=العین|ص=۲۶۵|ج=۲}}</ref> اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر میگذاشتند و آن را صفقه یا بیعت مینامیدند.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=ذیل «بیع»|ج=}}</ref><ref>{{پک|طریحی|۱۳۷۵|ک=مجمع البحرین|ص=۲۰۲|ج=۵}}</ref> به گفتهٔ برخی لغتشناسان، این شیوه در سوگند و قرارداد نیز مرسوم بوده و به همین سبب به سوگند، یمین گفته شده است.<ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۰-۲۴۱}}</ref> در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیت ادارهٔ جامعه از سوی او است.<ref name=":02">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۷}}</ref> | بیعت از ریشهٔ بیع و به معنای دست دادن یا دست فشردن برای پذیرش و پیروی،<ref>{{پک|راغب اصفهانی|۱۴۱۲|ک=مفردات الفاظ قرآن|ص=۶۷|ج=}}</ref> معاوضه و مبادله، و دست راست خود را به دست راست دیگری زدن برای خرید و فروش است.<ref>{{پک|ابن فارس|۱۹۷۹|ک=معجم مقاییس اللغة|ص=۳۲۷|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|فراهیدی|۱۴۱۰|ک=العین|ص=۲۶۵|ج=۲}}</ref> اعراب پیش از اسلام، در زمان خرید و فروش و برای قطعی شدن معامله، دست راست خود را بر روی یکدیگر میگذاشتند و آن را صفقه یا بیعت مینامیدند.<ref>{{پک|ابن منظور|۱۳۶۳|ک=لسان العرب|ص=ذیل «بیع»|ج=}}</ref><ref>{{پک|طریحی|۱۳۷۵|ک=مجمع البحرین|ص=۲۰۲|ج=۵}}</ref> به گفتهٔ برخی لغتشناسان، این شیوه در سوگند و قرارداد نیز مرسوم بوده و به همین سبب به سوگند، یمین گفته شده است.<ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۰-۲۴۱}}</ref> در تعریف اصطلاحی، بیعت به معنای اعلام آمادگی برای پیروی از حاکم و اطاعت و پذیرش مسئولیت ادارهٔ جامعه از سوی او است.<ref name=":02">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۳۷}}</ref> واژهٔ بیعت بیش از یک واژهٔ حقوقی، واژهای سیاسی است و در واقع، دارای ابعاد اعتقادی، اخلاقی، تربیتی، اجتماعی، اقتصادی و حتی نظامی است و در جاهایی نیز از خمیرمایه عبادی برخوردار گردیده و حالتی تعهدی یافته است.<ref name=":0218">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۴۴}}</ref> | ||
در بحث لغوی، صاحبان معاجم، مفهوم التزامی بیعت یعنی دست دادن در هنگام انعقاد آن را جایگزین تعریف لغوی این واژه نمودهاند. دامنهٔ مفهومی بیعت در تعریف اصطلاحی گسترده است و اختلاف نظر میان اندیشمندان در تعریف آن، نظر به ضیق یا گسترهٔ مفهومی مفاد بیعت، امری طبیعی بهنظر میرسد. تحول مفهومی بیعت در طول تاریخ حاکی از آن است که پس از گذشت زمانی، حقیقت معنای بیعت با گسترش جمعیت و سازوکارهای مختلف نیل به قدرت، دچار دگرگونی عظیمی شد. بر این اساس، تعریف متأخران از بیعت، انعکاس واقعیت اجتماعی عصر ایشان بوده و با مصادیق ابتدایی بیعت نظیر عصر حیات پیامبر، ناسازگار و گاهی متعارض است.<ref name=":0212">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۹۳}}</ref> | در بحث لغوی، صاحبان معاجم، مفهوم التزامی بیعت یعنی دست دادن در هنگام انعقاد آن را جایگزین تعریف لغوی این واژه نمودهاند. دامنهٔ مفهومی بیعت در تعریف اصطلاحی گسترده است و اختلاف نظر میان اندیشمندان در تعریف آن، نظر به ضیق یا گسترهٔ مفهومی مفاد بیعت، امری طبیعی بهنظر میرسد. تحول مفهومی بیعت در طول تاریخ حاکی از آن است که پس از گذشت زمانی، حقیقت معنای بیعت با گسترش جمعیت و سازوکارهای مختلف نیل به قدرت، دچار دگرگونی عظیمی شد. بر این اساس، تعریف متأخران از بیعت، انعکاس واقعیت اجتماعی عصر ایشان بوده و با مصادیق ابتدایی بیعت نظیر عصر حیات پیامبر، ناسازگار و گاهی متعارض است.<ref name=":0212">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۹۳}}</ref> | ||
== بیعت در قرآن == | == بیعت در قرآن و سنت == | ||
از منظر قرآن، حق ولایت پیامبر و ائمهٔ معصومان، امری مستند به بیعت نیست، بلکه از جانب پروردگار به ایشان عطا شده است. بیعت در قرآن کریم در | از منظر قرآن، حق ولایت پیامبر و ائمهٔ معصومان، امری مستند به بیعت نیست، بلکه از جانب پروردگار به ایشان عطا شده است. بیعت در قرآن کریم به شکل صریح تنها ۵ بار و در ۳ آیه آمده که همه از باب مفاعله است. علاوه بر آن واژه بیعت، تعابیری چون عهد، عقد و میثاق نیز که به معنای مطلق پیمان است، گاه در خصوص بیعت استفاده یا به آن تفسیر شده است. در نگاهی کلی، قرآن بر پایبندی به بیعت در قالب آموزه وفای به عهد تأکید فراوان دارد و آیاتی چون ۷ مائده، ۹۱ و ۹۵ نحل و ۱۰ فتح مسلمانان را به استواری بر پیمان و وفاداری به آن فراخوانده و از شکستن بیعت نهی کرده است. آیهٔ ۱۲ سورهٔ ممتحنه که مفاد بیعت زنان را بهصورت مشروح بیان کرده است.<ref>{{پک|مطهریفر|۱۳۸۸|ک=پرتال جامع علوم و معارف قرآن|ف=بيعت: پيمانى طرفينى مبنى بر فرمانبردارى و اعلام وفادارى}}</ref><ref>{{پک|هاشمی|۱۳۹۰|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=بیعت|ص=۲۴۰-۲۴۱}}</ref> | ||
== پیشینهٔ تاریخی بیعت == | == پیشینهٔ تاریخی بیعت == | ||
| خط ۳۹: | خط ۳۹: | ||
* '''انشایی''': به معنای اعطای حاکمیت و ریاست یا انتخاب امام و حاکم که زمینهٔ ایجاد قدرت سیاسی جدیدی را فراهم میآورد.<ref name=":022">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۴۰}}</ref> | * '''انشایی''': به معنای اعطای حاکمیت و ریاست یا انتخاب امام و حاکم که زمینهٔ ایجاد قدرت سیاسی جدیدی را فراهم میآورد.<ref name=":022">{{پک|احمدنژاد|داورپناه|۱۳۹۴|ک=شیعهشناسی|ف=مفهومشناسی «بیعت» در فرهنگ اسلامی و نقش آن در اثبات امامّت|ص=۱۴۰}}</ref> | ||
همچنین بیعت در زمان غیبت در حکومت اسلامی دارای سه نقش کارآمدی، شرط اعمال ولایت از سوی فقیه و فعلیت بخشیدن به ولایت فقیه است.<ref>{{پک|مهسوری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت یا انتخابات|ص=۷۵-۷۹}}</ref> همچنین بیعت در عصرهای متقدم و در قیامهای اجتماعی، صرفاً به معنای تعیین حاکم و امرا نبوده است، بلکه بر امور کلیتری مانند اساس حکمرانی و عضویت در جامعهٔ اسلامی نیز کاربرد قابلتوجهی داشته است. این امر نشان میدهد که کارکرد بیعت فراتر از تعیین امرا و حکام بوده و بهگونهای گستردهتر در تشکیل جامعه و پس از آن، در تکوین ساختار قدرت سیاسی و دخلوتصرف در توسعه و تضییق آن تأثیرگذار بوده است. کارکرد مشروعیتبخشی بیعت نیز از مهمترین زمینههای اختلافی در اندیشهٔ مسلمانان بوده است.<ref name=":0211">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۹}}</ref> | همچنین بیعت در زمان غیبت در حکومت اسلامی دارای سه نقش کارآمدی، شرط اعمال ولایت از سوی فقیه و فعلیت بخشیدن به ولایت فقیه است.<ref>{{پک|مهسوری|۱۳۷۷|ک=حکومت اسلامی|ف=بیعت یا انتخابات|ص=۷۵-۷۹}}</ref> همچنین بیعت در عصرهای متقدم و در قیامهای اجتماعی، صرفاً به معنای تعیین حاکم و امرا نبوده است، بلکه بر امور کلیتری مانند اساس حکمرانی و عضویت در جامعهٔ اسلامی نیز کاربرد قابلتوجهی داشته است. این امر نشان میدهد که کارکرد بیعت فراتر از تعیین امرا و حکام بوده و بهگونهای گستردهتر در تشکیل جامعه و پس از آن، در تکوین ساختار قدرت سیاسی و دخلوتصرف در توسعه و تضییق آن تأثیرگذار بوده است. کارکرد مشروعیتبخشی بیعت نیز از مهمترین زمینههای اختلافی در اندیشهٔ مسلمانان بوده است.<ref name=":0211">{{پک|کلانتر نیستانکی|صالحی|۱۴۰۳|ک=مطالعات میان رشتهای تمدنی انقلاب اسلامی|ف=ظرفیتشناسی نظامسازی بیعت در تمدن نوین اسلامی|ص=۸۹}}</ref> | ||
== کارکرد اجتماعی بیعت == | |||
بیعت در جامعه نوپای اسلامی، افزون بر کارکرد سیاسی در تعیین حاکم، نقشی بنیادین بهعنوان سازوکاری برای عضویت و هویتیابی اجتماعی ایفا میکرد و آن را میتوان با مفهوم شهروندی در نظامهای مدرن مقایسه کرد.<ref>{{پک/بن|بیعت۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=توجه پیامبر اسلام(ص) به حقوق شهروندی}}</ref> این پیمان، نه تنها التزام به اطاعت از حاکم، بلکه پذیرش مجموعهای از ارزشها و هنجارهای دینی و اجتماعی بود که با ورود به آن، فرد از جایگاه عضوی از یک قبیله به عضوی از جبهه واحد دینی-سیاسی ارتقا مییافت و هویتی جمعی، انضباط و تشکل سیاسی مییافت.<ref>{{پک|جعفریان|۱۳۸۶|ک=تاریخ تحول دولت و خلافت از برآمدن اسلام تا برافتادن سفیانیان|ص=۳۲|ج=}}</ref> از سوی دیگر، اگرچه اصل بیعت در سیره نبوی برای همه مسلمانان، اعم از زن و مرد و حتی نمایندگان قبایل دور، به یکسان مورد تأکید بود و نوعی برابری در پذیرش تکالیف اجتماعی را به نمایش میگذاشت، اما در عمل، ساختار طبقاتی و سنتهای قبیلهای در نحوه اعمال و اثرگذاری آن بیتأثیر نبود؛ چنانکه برخی گروهها مانند بردگان یا غیرعربها، در آغاز، نقش و جایگاه متفاوتی در این فرآیند داشتند.<ref>{{پک/بن|بیعت۸|ک=خبرگزاری ایکنا|ف=توجه پیامبر اسلام(ص) به حقوق شهروندی}}</ref> | |||
== اقسام بیعت == | == اقسام بیعت == | ||
| خط ۵۶: | خط ۵۹: | ||
فقها و نویسندگان معاصر اهلسنت تلاش کردند تا با تحلیل بیعت بهعنوان عقدی با تعهدات دوجانبه، آن را با نظریه قرارداد اجتماعی و فرآیند انتخابات در نظامهای مردمسالار همسان نشان دهند.<ref>{{پک|عنایت|۱۳۷۰|ک=اندیشه سیاسی در اسلام معاصر|ص=۲۳۲-۲۳۳|ج=}}</ref> بر اساس این رویکرد، بیعت اکثریت مردم برای اقلیت الزامآور خواهد بود.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحكم فی الشريعة و التاريخ الإسلامی|ص=۲۷۶|ج=۱}}</ref> این نظریه که نخستین بار توسط شیخ محمد عبده مطرح شد<ref>{{پک|عنایت|۱۳۸۹|ک=اندیشه سیاسی در اسلام معاصر|ص=۲۳۶|ج=}}</ref> اما در میان خود اهلسنت نیز منتقدانی دارد و همچنان محل بحث است.<ref>{{پک|خطیب|۱۳۹۵|ک=الخلافة والامامه|ص=۲۷۵-۲۹۲|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معرفت|۱۳۷۷|ک=ولایت فقیه|ص=۹۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|حسینی حائری|۱۴۲۴|ک=ولایة الامر فی عصر الغیبة|ص=۱۹۸-۲۱۳|ج=۱}}</ref> | فقها و نویسندگان معاصر اهلسنت تلاش کردند تا با تحلیل بیعت بهعنوان عقدی با تعهدات دوجانبه، آن را با نظریه قرارداد اجتماعی و فرآیند انتخابات در نظامهای مردمسالار همسان نشان دهند.<ref>{{پک|عنایت|۱۳۷۰|ک=اندیشه سیاسی در اسلام معاصر|ص=۲۳۲-۲۳۳|ج=}}</ref> بر اساس این رویکرد، بیعت اکثریت مردم برای اقلیت الزامآور خواهد بود.<ref>{{پک|قاسمی|۱۴۰۵|ک=نظام الحكم فی الشريعة و التاريخ الإسلامی|ص=۲۷۶|ج=۱}}</ref> این نظریه که نخستین بار توسط شیخ محمد عبده مطرح شد<ref>{{پک|عنایت|۱۳۸۹|ک=اندیشه سیاسی در اسلام معاصر|ص=۲۳۶|ج=}}</ref> اما در میان خود اهلسنت نیز منتقدانی دارد و همچنان محل بحث است.<ref>{{پک|خطیب|۱۳۹۵|ک=الخلافة والامامه|ص=۲۷۵-۲۹۲|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|معرفت|۱۳۷۷|ک=ولایت فقیه|ص=۹۰|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|حسینی حائری|۱۴۲۴|ک=ولایة الامر فی عصر الغیبة|ص=۱۹۸-۲۱۳|ج=۱}}</ref> | ||
== بیعت و جایگاه زنان == | |||
در نظام سیاسی اسلام، نقش و جایگاهی که برای زنان در عرصههای سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مشخص شده، کمتر از مردان نیست. زنان مسلمان همپای مردان در عرصه بیعت و هجرت حضور فعال داشتهاند. قرآن در آیه ۱۲ سوره ممتحنه به صراحت مفاد بیعت زنان را بیان کرده که شامل پرهیز از شرک، دزدی، زنا، قتل فرزندان، افترا و نافرمانی در امور معروف است و پیامبر موظف به پذیرش آن شده است. زنان در بیعتهای مهم تاریخی حضوری پررنگ داشتند؛ چنانکه در بیعت عقبه دوم، دو زن از انصار، همراه با ۶۲ مرد، با پیامبر بیعت کردند. شیوه بیعت زنان با پیامبر با مردان تفاوت داشت و بر اساس گزارشهای تاریخی، حضرت دست زنان را نمیفشرد و بیعت آنان به صورت گفتاری انجام میگرفت. همچنین حضور زنان در بیعت رضوان نیز گزارش شده است. این مشارکت گسترده نشاندهنده توجه اسلام به نقش سیاسی و اجتماعی زنان از آغاز شکلگیری جامعه اسلامی است و میتواند الگویی برای حضور زنان در تحولات اجتماعی و سیاسی دورانهای بعدی باشد.<ref>{{پک|زمانىمحجوب|۱۳۹۰|ک=معرفت|ف=جايگاه و نقش زنان صدر اسلام در بيعت و هجرت|ص=۹۱-۱۰۲}}</ref><ref>{{پک|بختیاری|۱۳۸۸|ک=زن در فرهنگ و هنر|ف=ملاحظاتی بر اسلام پذیری و بیعت زنان با پیامبراسلام (ص)|ص=۱۰۲-۱۰۴}}</ref> | |||
== نسبت بیعت با انتخابات == | == نسبت بیعت با انتخابات == | ||
| خط ۷۴: | خط ۸۰: | ||
== چالشهای بیعت در دوران معاصر == | == چالشهای بیعت در دوران معاصر == | ||
در دوران معاصر، مفهوم بیعت با نقدهایی از سوی اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان مواجه شده است. علی عبدالرازق از جمله اندیشمندانی است که با نقد تاریخی خلافت، مشروعیت دینی نظام خلافت را نفی کرده و بر این باور بود که حکومت و اعمال قدرت، اساساً خارج از مقوله دین است. به اعتقاد او، بیعت با خلیفه در طول تاریخ نه بر اساس پیمانی شرعی و دوسویه، بلکه با اعمال زور و اجبار همراه بوده و این خود منشأ فسادهای سیاسی در جهان اسلام شده است. بنابراین، از دیدگاه عبدالرازق، بیعت بهعنوان پیمانی مبتنی بر اطاعت محض، نه تنها در عمل با اصول دموکراسی و حقوق شهروندی همخوانی ندارد، بلکه همواره ابزاری برای مشروعیتبخشی به قدرتهای غاصب بوده است.<ref>{{پک|یوسفی اشکوری|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=اسلام و مبانی قدرت|ص=بدون صفحه}}</ref> در مقابل، گروهی از نواندیشان دینی کوشیدهاند با تأکید بر جنبهٔ قراردادی و دوسویهٔ بیعت، آن را به نظریهٔ قرارداد اجتماعی نزدیک سازند؛<ref>{{پک|موسویان|۱۳۸۰|ک=نامه مفید|ف=بیعت و رأی|ص=۵۹}}</ref> هرچند این تلاشها از سوی جریانهای سنتی با انتقاداتی نظیر تحمیل مفاهیم غربی بر میراث اسلامی مواجه شده است.<ref>{{پک|یوسفی اشکوری|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=اسلام و مبانی قدرت|ص=بدون صفحه}}</ref> همچنین، کارکرد مشروعیتبخشی بیعت در نظامهای سیاسی مبتنی بر رأی اکثریت، بهویژه در جوامع چندمذهبی، از منظر تحقق عدالت برای اقلیتها محل پرسش و بحث است.<ref>{{پک|Fazel|۲۰۲۶|ک=The Best President in the World|زبان=en|ج=۱|ص=۱۰۰-۱۰۲}}</ref> | در دوران معاصر، مفهوم بیعت با نقدهایی از سوی اندیشمندان مسلمان و غیرمسلمان مواجه شده است. علی عبدالرازق از جمله اندیشمندانی است که با نقد تاریخی خلافت، مشروعیت دینی نظام خلافت را نفی کرده و بر این باور بود که حکومت و اعمال قدرت، اساساً خارج از مقوله دین است. به اعتقاد او، بیعت با خلیفه در طول تاریخ نه بر اساس پیمانی شرعی و دوسویه، بلکه با اعمال زور و اجبار همراه بوده و این خود منشأ فسادهای سیاسی در جهان اسلام شده است. بنابراین، از دیدگاه عبدالرازق، بیعت بهعنوان پیمانی مبتنی بر اطاعت محض، نه تنها در عمل با اصول دموکراسی و حقوق شهروندی همخوانی ندارد، بلکه همواره ابزاری برای مشروعیتبخشی به قدرتهای غاصب بوده است.<ref>{{پک|یوسفی اشکوری|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=اسلام و مبانی قدرت|ص=بدون صفحه}}</ref> در مقابل، گروهی از نواندیشان دینی کوشیدهاند با تأکید بر جنبهٔ قراردادی و دوسویهٔ بیعت، آن را به نظریهٔ قرارداد اجتماعی نزدیک سازند؛<ref>{{پک|موسویان|۱۳۸۰|ک=نامه مفید|ف=بیعت و رأی|ص=۵۹}}</ref> هرچند این تلاشها از سوی جریانهای سنتی با انتقاداتی نظیر تحمیل مفاهیم غربی بر میراث اسلامی مواجه شده است.<ref>{{پک|یوسفی اشکوری|۱۳۸۱|ک=بازتاب اندیشه|ف=اسلام و مبانی قدرت|ص=بدون صفحه}}</ref> همچنین، کارکرد مشروعیتبخشی بیعت در نظامهای سیاسی مبتنی بر رأی اکثریت، بهویژه در جوامع چندمذهبی، از منظر تحقق عدالت برای اقلیتها محل پرسش و بحث است.<ref>{{پک|Fazel|۲۰۲۶|ک=The Best President in the World|زبان=en|ج=۱|ص=۱۰۰-۱۰۲}}</ref> | ||
== بیعت در نظامهای سیاسی معاصر == | |||
'''ایران:''' در دوران معاصر، مفهوم بیعت با تحولات بنیادین نظامهای سیاسی مواجه شده و هر کشور اسلامی بر اساس ساختار حکومتی خود، رویکردی متفاوت به این نهاد اتخاذ کرده است. در جمهوری اسلامی ایران، قانون اساسی بهعنوان میثاق ملی و مبنای بیعت مردم با حکومت تلقی میشود و انتصاب ولیفقیه از طریق مشارکت مردمی و بیعت غیرمستقیم از راه مجلس خبرگان صورت میپذیرد.<ref name=":0219">{{پک|اخوان کاظمی|رستمی|۱۳۹۶|ک=پژوهش ملل|ف=بيعت و اشکال آن در اندیشه سياسی اسلام|ص=۷۴}}</ref> | |||
'''افغانستان:''' طالبان از بیعت بهعنوان ابزاری برای انسجامبخشی درونگروهی و مشروعیتسازی شرعی برای نظام خود استفاده میکنند، هرچند این مفهوم را بهصورت قانونمند و تئوریزه نساختهاند.<ref>{{پک/بن|بیعت۹|ک=پایگاه تحلیلی-پژوهشی مطالعات شرق|ف=واکاوی نقش و کارکرد سیاسی – اجتماعی بیعت در ساختار حکمرانی طالبان}}</ref> | |||
'''برخی کشورهای عربی:''' مانند مصر، تجربه اخوانالمسلمین نشان داد که احزاب اسلامی حامی فرایند انتخابات، پس از بهدست گرفتن قدرت همواره به سازوکارهای دموکراتیک متعهد نمیمانند و گاه با تکیه بر مفاهیمی چون بیعت، به دنبال تداوم قدرت خود هستند.<ref>{{پک/بن|UK|ک=website UK Parliament-Foreign Affairs Committee|ف=Written evidence from Alison Pargeter, Researcher and Middle East Analyst (ISL0039)|زبان=en}}</ref> | |||
== بیعت در جوامع غیراسلامی == | |||
در جوامع غیراسلامی، مسلمانان معمولاً با تعهد به قوانین مدنی کشور میزبان، عملاً نوعی وفاداری سیاسی را پذیرفتهاند. هرچند این مسئله با ابهامات فقهی جدی همراه است؛ چراکه فقهای شیعه بر این باورند که ولایت فقیه، بهعنوان حاکم شرعی، برای همه مسلمانان، حتی ساکنان خارج از مرزهای کشور اسلامی، اصل ثابت شده و محقّقی است، اما وجوب اطاعت از او در صورتی است که آنان با او بیعت کرده باشند. در فقه اهلسنت نیز، برخی فقها بیعت با حاکم غیرمسلمان را جایز ندانسته و آن را با اصل ولایت و امامت در تعارض شمردهاند. با این حال، فقهای معاصر رویکردهای متفاوتی اتخاذ کردهاند؛ برخی بر اساس قاعده الزام و قراردادهای بینالمللی، وفاداری به قوانین کشورهای غیراسلامی را به شرط رعایت احکام ضروری دینی، مجاز یا حتی لازم دانستهاند و برخی دیگر، آن را صرفاً یک تعهد مدنی و غیرشرعی تلقی کردهاند. بیعت در جوامع غیراسلامی نه بهعنوان یک پیمان سیاسی دینی، بلکه بهعنوان یک مسئله فقهی نوظهور، محل گفتوگو و اجتهاد میان اندیشمندان معاصر است.<ref>{{پک|مصباح یزدی|۱۳۷۵|ک=پایگاه اطلاعرسانی آثار حضرت آیتالله مصباح یزدی|ف=اختیارات ولى فقیه در خارج از مرزها}}</ref> | |||
== منابع == | == منابع == | ||
| خط ۸۵: | خط ۱۰۱: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=افشاری|نام۱=محمد|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ|دوره=|شماره=|صفحات=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=افشاری|نام۱=محمد|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بیعت در اندیشه و سیره امامان شیعه|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد، دانشگاه ادیان و مذاهب، دانشکده تاریخ|دوره=|شماره=|صفحات=}} | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=بختیاری|نام۱=شهلا|تاریخ=۱۳۸۸|عنوان=ملاحظاتی بر اسلام پذیری و بیعت زنان با پیامبراسلام (ص)|پیوند=https://jwica.ut.ac.ir/article_19994.html|ژورنال=زن در فرهنگ و هنر|دوره=اول|شماره=دوم|صفحات=۸۱-۱۰۵}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/1383827/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C|تاریخ=۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۴؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}} | {{یادکرد وب|عنوان=بیعت در فلسفه سیاسی اسلام؛ از پیمان مشروع الهی تا همراهی مردمی در عصر انقلاب|نشانی=https://www.hawzahnews.com/news/1383827/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D9%84%D8%B3%D9%81%D9%87-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%A7%D8%B2-%D9%BE%DB%8C%D9%85%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%A7%D9%84%D9%87%DB%8C-%D8%AA%D8%A7-%D9%87%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85%DB%8C|تاریخ=۲۸ اردیبهشت ۱۴۰۵|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۴؟!}}|وبگاه=خبرگزاری رسمی حوزه}} | ||
{{یادکرد وب|عنوان=توجه پیامبر اسلام(ص) به حقوق شهروندی|نشانی=https://iqna.ir/fa/news/4268381/%D8%AA%D9%88%D8%AC%D9%87-%D9%BE%DB%8C%D8%A7%D9%85%D8%A8%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%B5-%D8%A8%D9%87-%D8%AD%D9%82%D9%88%D9%82-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF%DB%8C|تاریخ=۸ اسفند ۱۴۰۳|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۸؟!}}|وبگاه=خبرگزاری ایکنا}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاتمی|نام۱=محمدرضا|تاریخ=۱۳۸۴|عنوان=بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت|پیوند=https://pkn.isu.ac.ir/article_77.html|ژورنال=دانش سیاسی|دوره=اول|شماره=یکم|صفحات=۶۷-۹۹}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاتمی|نام۱=محمدرضا|تاریخ=۱۳۸۴|عنوان=بررسی و نقد مبانی مشروعیت حکومت از دیدگاه اهل سنت|پیوند=https://pkn.isu.ac.ir/article_77.html|ژورنال=دانش سیاسی|دوره=اول|شماره=یکم|صفحات=۶۷-۹۹}} | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۲۷: | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زحیلی|نام=وهبه|عنوان=الفقه الاسلامی و ادلّته|سال=۱۴۲۵|مکان=دمشق|ناشر=دار الفکر|پیوند نویسنده=وهبه زحیلی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=زحیلی|نام=وهبه|عنوان=الفقه الاسلامی و ادلّته|سال=۱۴۲۵|مکان=دمشق|ناشر=دار الفکر|پیوند نویسنده=وهبه زحیلی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=زمانىمحجوب|نام۱=حبيب|تاریخ=۱۳۹۰|عنوان=جايگاه و نقش زنان صدر اسلام در بيعت و هجرت|پیوند=https://lib.eshia.ir/10244/170/7|ژورنال=معرفت|دوره=بیستم|شماره=صد و هفتاد|صفحات=۹۱-۱۰۲}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفر|نام=سبحانی تبريزی|عنوان=مفاهيم القرآن في معالم الحكومه الاسلاميه|سال=۱۳۶۴|مکان=قم|ناشر=موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسين بقم|پیوند نویسنده=جعفر سبحانی تبريزی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=جعفر|نام=سبحانی تبريزی|عنوان=مفاهيم القرآن في معالم الحكومه الاسلاميه|سال=۱۳۶۴|مکان=قم|ناشر=موسسه النشر الاسلامی التابعه لجماعه المدرسين بقم|پیوند نویسنده=جعفر سبحانی تبريزی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
| خط ۱۳۳: | خط ۱۵۵: | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مسعودی|نام=علی بن حسین|عنوان=مروج الذّهب و معادن الجوهر|سال=۱۳۸۵|مکان=مصر|ناشر=محمد محیی الدین عبدالحمید|پیوند نویسنده=علی بن حسین مسعودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=مسعودی|نام=علی بن حسین|عنوان=مروج الذّهب و معادن الجوهر|سال=۱۳۸۵|مکان=مصر|ناشر=محمد محیی الدین عبدالحمید|پیوند نویسنده=علی بن حسین مسعودی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد وب|عنوان=اختیارات ولى فقیه در خارج از مرزها|نشانی=https://mesbahyazdi.ir/node/825/%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%88%D9%84%D9%89-%D9%81%D9%82%DB%8C%D9%87-%D8%AE%D8%A7%D8%B1%D8%AC-%D9%85%D8%B1%D8%B2%D9%87%D8%A7|تاریخ=۱۳۷۵|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=پایگاه اطلاعرسانی آثار حضرت آیتالله مصباح یزدی|نام خانوادگی۱=مصباح یزدی|نام۱=محمدتقی}} | |||
{{یادکرد وب|عنوان=بيعت: پيمانى طرفينى مبنى بر فرمانبردارى و اعلام وفادارى|نشانی=https://quran.isca.ac.ir/fa/Article/Detail/6615/%D8%A8%D9%8A%D8%B9%D8%AA|تاریخ=۱۸ شهریور ۱۳۸۸|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|کد زبان=|وبگاه=پرتال جامع علوم و معارف قرآن|نام خانوادگی۱=مطهریفر|نام۱=حمیدرضا}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=معرفت|نام=محمدهادی|عنوان=ولایت فقیه|سال=۱۳۷۷|مکان=قم|ناشر=تمهید|پیوند نویسنده=محمدهادی معرفت|پیوند=|کوشش=حسین حکیمباشی|مترجم=|شابک=۹۷۸۹۶۴۳۳۰۰۶۴۷|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=معرفت|نام=محمدهادی|عنوان=ولایت فقیه|سال=۱۳۷۷|مکان=قم|ناشر=تمهید|پیوند نویسنده=محمدهادی معرفت|پیوند=|کوشش=حسین حکیمباشی|مترجم=|شابک=۹۷۸۹۶۴۳۳۰۰۶۴۷|دوره=}} | ||
| خط ۱۴۷: | خط ۱۷۳: | ||
{{یادکرد وب|عنوان=نقش مردم در حاکمیت در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی(س)|نشانی=http://www.imam-khomeini.ir/fa/c801_158993/%D9%86%D9%82%D8%B4_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_|تاریخ=۲۱ آذر ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۵؟!}}|وبگاه=وبسایت پرتال امام خمینی}} | {{یادکرد وب|عنوان=نقش مردم در حاکمیت در عصر غیبت از دیدگاه امام خمینی(س)|نشانی=http://www.imam-khomeini.ir/fa/c801_158993/%D9%86%D9%82%D8%B4_%D9%85%D8%B1%D8%AF%D9%85_%D8%AF%D8%B1_%D8%AD%D8%A7%DA%A9%D9%85%DB%8C%D8%AA_%D8%AF%D8%B1_%D8%B9%D8%B5%D8%B1_%D8%BA%DB%8C%D8%A8%D8%AA_%D8%A7%D8%B2_%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_|تاریخ=۲۱ آذر ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۲۰ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۵؟!}}|وبگاه=وبسایت پرتال امام خمینی}} | ||
{{یادکرد وب|عنوان=واکاوی نقش و کارکرد سیاسی – اجتماعی بیعت در ساختار حکمرانی طالبان|نشانی=https://www.iess.ir/fa/analysis/3552/|تاریخ=۱۶ شهریور ۱۴۰۲|تاریخ بازبینی=۲۱ تیر ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|بیعت۹؟!}}|وبگاه=پایگاه تحلیلی-پژوهشی مطالعات شرق}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدرضا|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=بیعت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1705841/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA|ژورنال=دانشنامه جهان اسلام|دوره=جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان)|شماره=|صفحات=۲۴۶–۲۳۹}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=هاشمی|نام۱=سیدرضا|تاریخ=۱۳۸۰|عنوان=بیعت|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1705841/%D8%A8%DB%8C%D8%B9%D8%AA|ژورنال=دانشنامه جهان اسلام|دوره=جلد ۵ (بهمنیان دکن - پیوند گیاهان)|شماره=|صفحات=۲۴۶–۲۳۹}} | ||
| خط ۱۵۵: | خط ۱۸۳: | ||
{{یادکرد کتاب|عنوان=Islam, Democracy and Religious Modernism in Iran (1953-2000): From Bāzargān to Soroush|سال=۲۰۰۱|مکان=Leiden|ناشر=Brill|پیوند=|نام۱=Forough|نام۲=|نام خانوادگی۱=Jahanbakhsh|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=Forough Jahanbakhsh|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}} | {{یادکرد کتاب|عنوان=Islam, Democracy and Religious Modernism in Iran (1953-2000): From Bāzargān to Soroush|سال=۲۰۰۱|مکان=Leiden|ناشر=Brill|پیوند=|نام۱=Forough|نام۲=|نام خانوادگی۱=Jahanbakhsh|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|پیوند نویسنده۱=Forough Jahanbakhsh|پیوند نویسنده۲=|پیوند نویسنده۳=|دوره=|شابک=|کد زبان=en|نام مترجم=|نام خانوادگی مترجم=|نام ویراستار=|نام خانوادگی ویراستار=}} | ||
{{یادکرد وب|عنوان=Written evidence from Alison Pargeter, Researcher and Middle East Analyst (ISL0039)|نشانی=https://committees.parliament.uk/writtenevidence/67364/html/|تاریخ=۱ می ۲۰۱۶|تاریخ بازبینی=۱۲ ژوئیه ۲۰۲۶|شناسه={{شناسه یادکرد|UK؟!}}|کد زبان=en|وبگاه=website UK Parliament-Foreign Affairs Committee}} | |||
