پیش‌نویس:تغییر جنسیت در ایران: تفاوت میان نسخه‌ها

تغییر جنسیت در ایران، پدیده‌ای چندبعدی و پیچیده است که از پزشکی و روان‌شناسی تا فقه، حقوق، جامعه و سیاست را در برمی‌گیرد. پس از گذشت اندکی کمتر از یک سده از اولین تغییر جنسیت در جهان، این پدیده هنوز معرکه آراء فراوانی است و در رابطه با امکان، چیستی و چگونگی آن، دیدگاه‌های متفاوت و بعضاً متناقضی وجود دارد.   

فرهاد، اولین فرد ایرانی بود که روزنامه اطلاعات در تاریخ 24 شهریور 1332ش داستان تغییر جنسیت او را رسانه‌ای کرد. این اتفاق تنها 22 سال پس از اولین تغییر جنسیت در جهان رخ داد، سپس مریم‌خاتون ملک‌آرا پس از ملاقات با امام خمینی و دریافت اجازه تاریخی از ایشان به مشهورترین فرد تغییر جنسیت داده در ایران تبدیل شد. در سالیان اخیر نیز مازیار لرستانی این عمل را انجام داد. البته برخی روایت‌های غیررسمی اولین تغییر جنسیت در ایران را به سال 1309ش مقارن با 1930م 22 سال قبل از آمریکا و 12 سال زودتر از انگلستان توسط دکتر محمد خلعتبری ذکر کرده‌اند.  

جنس به تفاوت های زیست‌شناختی و کالبدشناختی میان زن و مرد اطلاق می شود. کاربرد این واژه در زبان عامیانه تاحدودی مبهم است زیر هم به گروهی از افراد (مردان) و برخی فعالیت هایی که هم مردان و هم زنان انجام می دهند نیز گفته می شود. از این رو باید بین واژه جنس و جنسی نیز تفاوت قائل شویم.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1537072551-9822-172.pdf فرهمند و دانافر، «تحلیل مشکلات فردی اجتماعی تراجنسی ها»، 1396ش، ص736.]</ref> در مقابل، جنسیت ویژگی های شخصی و روانشناختی است که جامعه نقش ویژه ای در تعیین آن دارد و با مرد یا زن بودن  و به اصطلاح، مردانگی و زنانگی همراه است. به عبارتی جنسیت به تفاوت های روان‌شناختی، اجتماعی و فرهنگی بین زنان و مردان اطلاق می شود.<ref>باستانی، جنسیت، فرهنگ، ارزش ها و نگرش ها، 1386ش، ص56.</ref>

ترنس که با اصطلاحات ترنسجندر، تراجنسیتی یا ترنسکشوال هم نامیده می شود فردی است که از نظر زیستی ویژگی های یک جنس خاص را دارد اما از نظر روحی و روانی خود را متعلق به آن گروه نمی داند و افکار، احساسات و رفتارهایی مشابه جنس مخالف خود دارد. ترنس ها به دو دسته ترنس های مرد و ترنس های زن تقسیم می شوند. ترنس زن آن دسته از زنانی هستند که از لحاظ جنسیت ظاهری زن محسوب می شوند اما از لحاظ شخصیت و روانی خود را مرد می دانند. ترنس مرد به مردانی گفته می شود که از لحاظ جنسیت ظاهری مرد هستند اما از لحاظ روانی و شخصیت خود را زن می دانند.<ref>[http://www.jss-isa.ir/article_21448.html جواهری و حسین زاده، «پیامدهای اجتماعی اختلال هویت جنسی در تغییرجنس خواهان ایران»، 1390ش، ص12.]</ref>

به کشش جنسی، عاطفی و رمانتیک شخص به همجنس خود همجنسگرایی گفته می شود. مواجهه با این گرایش در جوامع مختلف در پیوستاری از میل طبیعی تا اختلال روانشناختی و رفتار مجرمانه قرار دارد. برخی ترجیح می دهند به جای عبارت همجنسگرا که یک اصطلاح پزشکی است و معنای پاتولوژیک و سبب شناسانه دارد از دو اصطلاح لزبین برای زنان همجنسگرا و گی برای مردان همجنسگرا استفاده کنند. انجمن روان پزشکی آمریکا تا سال 1973 میلادی از همجنسگرایی به عنوان یک طبقه تشخیصی برای اختلالات جنسی استفاده می کرد اما در سال 1980 میلادی همجنسگرایی به صورت کلی از دی اس ام (راهنمای تشخیصی اختلالات روانی) حذف شد و از آن به عنوان یک گرایش طبیعی نام برده شد درحالی که مخالفان زیادی با مستندات علمی آن را به چالش کشیدند.<ref>[https://frooyesh.ir/article-1-2011-fa.html جبلی، «همجنسگرایی، تربیت یا طبیعت؟مروری بر زمینه های نظری»، 1399ش، ص158.]</ref>

= تعریف تغییر جنسیت =

امروزه در تغییرجنسیت آنچه در واقع اتفاق می افتد، تغییر آلت تناسلی است، به گونه‌ای که جنس زن به مرد و جنس مرد به زن تبدیل گردد. تغییر جنسیت از مرد به زن به این صورت است که آلت تناسلی مردانه با عملیات جراحی برداشته و به جای آن مَهبِل قرار داده شده و به وسیله جراحی و هورمون تراپی پستان‌ها نیز بزرگ می‌شود. در تغییر جنسیت از زن به مرد نیز عضوهایی مانند رحم، تخمدان و سینه ها برداشته و به‌جای آن دستگاه تناسلی مردانه گذاشته می‌شود. این جراحی‌ها در چند مرحله انجام می‌شود و همراه آن هورمون‌درمانی و روان‌درمانی نیز صورت می‌گیرد.<ref>[https://jolt.ut.ac.ir/article_11388_084371a432200507cfd2ab84fdd94a0b.pdf باریکلو، وضعیت تغییر جنسیت، 1382ش، ص736.]</ref>

تغییر جنسیت در سه نوع قابل دسته بندی است.

گروه اول افرادی که هیچ نقص، ابهام و یا اختلالی از نظر جسمی و روحی ندارند ولی درصدد تغییر جنسیت برمی‌آیند. گروه دوم ترنس‌ها هستند که لحاظ جسمی، هیچ‌گونه نقص یا ابهامی نسبت به جنسیت خود ندارند ولی از نظر روانی خود را در گروه جنس مخالف دسته‌بندی می‌کنند.  

با توجه به سکوت قانونگذار و فقدان نص قانونی در نظام قانونی ایران نسبت به مشروع و نامشروع بودن تغییر جنسیت، نظرات متعددی در این زمینه مطرح شده که در مجموع به سه گروه قابل دسته‌بندی است: نظریه مشروعیت مطلق، نظریه ممنوعیت مطلق و نظریه مشروعیت مشروط که دیدگاه سوم با احکام دینی و واقعیت‌های پزشکی تناسب بیشتری دارد. طبق قانون مدنی مشروعیت هر عملی منوط به منفعت عقلایی مشروع است. بنابراین، شخص در صورتی می تواند اقدام به تغییر جنسیت خود نماید که دارای مشکل جنسی باشد و پزشک متخصص، تغییر جنسیت را برای رفع مشکل او مفید تشخیص دهد. بنابراین در اکثر نظام‌های حقوقی و نیز طبق نظر مشهور فقها، در صورتی که از لحاظ پزشکی ضروری تشخیص داده شود، مجاز می‌باشد.<ref>[https://law.tabrizu.ac.ir/article_2067_856df7dc3ea5cc875a80a5d206c98e7a.pdf اصغری آقمشهدی و عبدی، «وضعیت فقهی و حقوقی تغییر جنسیت»، 1390ش، ص16.]</ref>

اما غیر از تغییر جنسیت فریده، روایت رسمی و دقیق‌تر از تغییر جنسیت در ایران به نام فریدون ملک آرا در سال 1343 ش ثبت شده است. وی شرح حال خود را در قالب چند نامه به امام خمینی ارسال می کند و می نویسد که همیشه فکر می‌کند یک زن است. امام خمینی در اولین پاسخ به نامه‌های وی، می‌گوید او باید سعی کند تا وظائف مردانه را به جا آورد.<ref>[https://www.ghazavat.org/article_222481_2c35bc7acc4496dae74de2e20cd28338.pdf ضیایی و فتاحی، «مطالعه تطبیقی روند تغییر جنسیت در ایران و اتحادیه اروپا»، 1397ش، ص116.]</ref>  

در رابطه با پیشینه تغییر جنسیت در ایران، برخی روایت‌های غیررسمی اولین تغییر جنسیت در ایران را به سال 1309ش مقارن با 1930م 22 سال قبل از آمریکا و 12 سال زودتر از انگلستان توسط دکتر محمد خلعتبری ذکر کرده‌اند. در این زمینه اطلاعات دقیقی در دست نیست.<ref>[https://www.manaviyat.ir/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%D9%88-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D9%81%D9%82%D9%87%DB%8C-%D9%85%D8%B3%D8%A6%D9%84%D9%87-%D8%AA%D8%BA%DB%8C%DB%8C%D8%B1-%D8%AC%D9%86%D8%B3%DB%8C%D8%AA/ فدایی، تاریخچه و وضعیت فقهی مسئله تغییر جنسیت، ویسایت معنویت.]</ref>

= مراحل قانونی تغییر جنسیت در ایران =