بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۲۴: | خط ۲۴: | ||
به نحوی تدبیر کنید که این پراکندگی و تکرار رفع شود</ref> | به نحوی تدبیر کنید که این پراکندگی و تکرار رفع شود</ref> | ||
== زمینههای تسلط و پیروزی<ref | == زمینههای تسلط و پیروزی == | ||
محققان عوامل متعددی را برشمردهاند که زمینههای تسلط و پیروزی قاجارها را فراهم آورد. از جمله پیشینهٔ طولانی حضور آنان در مناصب نظامی و اداری دوران صفوی و افشاری، تجربهٔ حکومتداری و سازماندهی نیروهای رزمی را برایشان به ارمغان آورده بود<ref>سینایی، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' 1384ش، ص101.</ref> و ساختار ایلی منسجم و توان بالای سوارهنظام، آنان را در مقایسه با رقیبان پراکنده، از برتری رزمی قابلتوجهی برخوردار میساخت.<ref>كاتوزیان، تضاد دولت و ملت، نظریهی تاریخ و سیاست در ایران، 1380ش، ص۲۸.</ref> همچنین بهرهگیری ماهرانه از خلأ قدرت پس از سقوط صفویه و هرجومرج دورهٔ افشاریه و زندیه، همراه با موقعیت جغرافیایی استرآباد بهعنوان پایگاه اولیه که دوری نسبی از مراکز قدرت رقیب و دسترسی به منابع انسانی مناطق ترکمننشین را فراهم میآورد، به تقویت بنیهٔ نظامی و استقلال عمل آنان کمک کرد.<ref>دائرة المعارف بزرگ اسلامی، آقامحمدخان قاجار، ۱۳۶۹ش، ج۱، ص۴۷۷.</ref> در نهایت، رهبری آغامحمدخان با سرکوب مدعیان محلی و شکست حکومت زندیه<ref>پیرنیا؛ تاریخ ایران، 1375ش، ص76</ref> و نیز نبود رقیبی یکپارچه و قدرتمند در اواخر دورهٔ زندیه که با مرگ کریمخان و جانشینی ناتوان، خلأ سیاسی چشمگیری پدید آورده بود، مسیر را برای سلطهٔ قاجار بر ایران هموار ساخت.<ref>ساسانی، سیاستگران دوره قاجار، ۱۳۳۸ش، ص۲۷۴.</ref> | |||
== ساختار قدرت == | |||
نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوانسالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> و حکومتهای محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره میشدند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس<ref group="دیدگاه">مجلس سنا و مجلس شواری ملی چه تغییری در ساختار و چه اثری داشتند؟ هر کدام در یک جمله گزارش شود</ref> مجلس شورای ملی پیش رفت. این مجلس با تدوین نظامنامه و متمم قانون اساسی، زمینههای حکومت قانونمحور و نظارت بر قدرت را فراهم کرد، اما مجالس این دوره بهدلیل مداخلات خارجی، اختلافات داخلی و کودتا، نتوانستند ثبات سیاسی و استقلال واقعی را برای کشور به ارمغان آورند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2148746/%D9%85%D8%AC%D9%84%D8%B3-%D8%B4%D9%88%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D9%84%DB%8C شریعتجو، «مجلس شورای ملی»، ۱۴۰۰ش، ج۹، ص۸۳.]</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1884630/%D8%AA%D8%A7%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D9%88%D9%84%D9%81%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D8%B1%D9%85%D8%A7%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D8%B4%DA%A9%D9%84-%DA%AF%DB%8C%D8%B1%DB%8C-%D9%88-%D9%BE%DB%8C%D8%B1%D9%88%D8%B2%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D9%84%D8%A7%D8%A8-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B7%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 همراهی، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران»، ''جامعه شناسی سیاسی ایران''، <bdi>۲۷۹</bdi>.]</ref><ref group="دیدگاه">بعد از اینکه مجلس اومد، چه تغییری در ساختار اداره کشور ایجاد شد؟ سلطنت مطلقه چی شد؟</ref>در دوره قاجار، پرچم ایران از شکل سهگوش به چهارگوش تغییر یافت و نشان شیر و خورشید با شمشیر در دست شیر تثبیت شد. در دوران امیرکبیر، پرچم مستطیلی با زمینه سفید و نوارهای سبز و سرخ در بالا و پایین و نشان شیر و خورشید در میانه بهعنوان الگوی اصلی تعیین شد و پس از پیروزی مشروطه، این ترکیب سهرنگ با نشان شیر و خورشید در اصل پنجم متمم قانون اساسی بهعنوان پرچم رسمی ایران تثبیت گردید. نیروی نظامی در دوره قاجار عمدتاً بر ساختار ایلی استوار بود و رهبران ایلات با اتکا به سوارهنظام و تفنگداران قبیلهای، قدرت نظامی خود را سامان میدادند. این نیروها فاقد سازماندهی منظم، لباس متحدالشکل، آموزش نظامی استاندارد و سلاحهای کارآمد بودند و انگیزههای قبیلهای، غارت و چپاول، جایگزین انضباط و وفاداری حرفهای گشته بود. فرماندهان نظامی نیز اغلب فاقد سواد کافی بودند و روابط خویشاوندی، سببی و پرداخت رشوه، مبنای ارتقاء و توزیع مناصب نظامی را تشکیل میداد. | |||
== | |||
نظام سیاسی قاجاریه، در ابتدا مبتنی بر سلطنت مطلقه و دیوانسالاری سنتی بود و شاه، در رأس هرم قدرت قرار داشت.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من یا تاریخ اجتماعی و اداری دورهٔ قاجاریه، ۱۳۸۴ش، ج1، ص394.</ref> صدراعظم و مستوفیالممالک از مناصب کلیدی بودند<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> و حکومتهای محلی، توسط شاهزادگان یا خوانین ایلات اداره میشدند.<ref>مدرسی، مرد روزگاران مدرس شهید نابغهٔ ملی ایران، ۱۳۷۴ش، ج1، ص3-4.</ref> از دورهٔ ناصرالدینشاه، وزارتخانههای جدید (خارجه، داخله، مالیه، علوم و فوائد عامه) شکل گرفت و نظام اداری بهتدریج دستخوش تغییراتی شد.<ref>[https://www.tebyan.net/news/244735/%D8%AA%D8%B4%DA%A9%DB%8C%D9%84%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B5%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «تشکیلات اداری ایران در عصر قاجار»، وبسایت تبیان.]</ref> با نهضت مشروطه، ساختار سیاسی بهسمت تفکیک قوا، تدوین قانون اساسی و تأسیس | |||
== دستاوردها و چالشها == | == دستاوردها و چالشها == | ||
محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، | برخی از محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجاریه به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای [[قفقاز]] که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت | در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای [[قفقاز]] که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساختهای جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآوردههای صنعتی از غرب، به [[صنایع دستی]] ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
== علل افول و سقوط قاجاریه<ref group="دیدگاه">با چالشها و تاریخچه تداخل پیدا کرده است. | == علل افول و سقوط قاجاریه<ref group="دیدگاه">با چالشها و تاریخچه تداخل پیدا کرده است. | ||
| خط ۲۴۸: | خط ۲۴۲: | ||
* سلطانیمقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش. | * سلطانیمقدم، سعیده، «ناصرالدین شاه»، وبسایت پژوهه، تاریخ درج مطلب: 24 آبان 1393ش. | ||
* سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' تهران، نشر کویر، 1384ش. | * سینایی، وحید، ''دولت مطلقه، نظامیان و سیاست در ایران (1357ــ1299)،'' تهران، نشر کویر، 1384ش. | ||
* شریعتجو، منیره، «مجلس شورای ملی»، دانشنامه امام خمینی، ۱۴۰۰ش. | |||
* شمیم، علیاصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش. | * شمیم، علیاصغر، ایران در دورهٔ سلطنت قاجار (قرن سیزدهم و نیمهٔ اول قرن چهاردهم)، تهران، بهزاد، ۱۳۸۷ش. | ||
* «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش. | * «فهرست شاهان قاجار»، وبسایت اسلامیکال، تاریخ بازدید: ۱۲ تیر ۱۴۰۵ش. | ||
