پیشنویس:امام مهدی: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
بدون خلاصۀ ویرایش |
||
| خط ۱۵: | خط ۱۵: | ||
=== توقیعات === | === توقیعات === | ||
توقیع، | توقیع، بهمعنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نیز به پاسخهای نوشته شده بزرگان و امرا، در درخواستهای نوشتاری ایشان گفته میشود. توقیعات منسوب به امام مهدی را از جهات مختلفی مانند موضوع، مخاطب، کارکرد و تاریخ صدور، دستهبندی کردهاند.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴-۶۵}}</ref> از آنجا که دوران غیبت او به دو دوره غیبت صغری و غیبت کبری تقسیم میشود، توقیعات منسوب به ایشان نیز در این دو دوره قابل دستهبندی هستند.<ref>{{پک|صالحی|۱۳۸۹|ک=فرهنگ کوثر|ف=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)|ص=۹۵}}</ref> فقط دو توقیع منسوب به شیخ مفید، برای عصر غیبت کبری گزارش شده است؛ که براساس گزارشها، این توقیعات عصر غیبت کبری، از امام مهدی و برای شیخ مفید نیستند و انتساب توقیعات به ایشان نادرست و بیاعتبار است.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۳}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۴۴۵|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|خویی|۱۳۷۲|ک=معجم رجال الحدیث|ص=۲۲۰|ج=۱۸}}</ref> این توقیعات گاه به خط خود امام و گاه به املای ایشان و توسط نُوّاب اربعه و گاه همراه با مُهر امام نوشته میشد.<ref>{{پک|کلینی|۱۳۶۵|ک=الکافی|ص=۱۶۳|ج=۷}}</ref> در برخی موارد، امام در انتهای نامه، بر نگارش آن به خط خود تصریح کرده است.<ref>{{پک|کشی|۱۴۰۹|ک=رجال الکشی|ص=۵۱۳ و ۵۵۱|ج=}}</ref> | ||
در منابع حدیثی شیعه امامیه، حدود صد توقیع از امام مهدی نقل شده است که بخش عمده آنها در دو کتاب ''کمالالدین'' شیخ صدوق و ''الغیبه'' شیخ طوسی گردآوری شده است. در باب توقیعات ''کمالالدین''، ۴۹ توقیع و در ''الغیبه'' نیز ۴۳ توقیع گزارش شده است؛ اگرچه دوازده توقیع از ''کمالالدین'' در ''الغیبه'' نیز تکرار شده است.<ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی(عج)|ص=۱۱۷|ج=۴}}</ref> از مشهورترین توقیعات، توقیع اِما الحوادث الواقعه خطاب به اسحاق بن یعقوب است که در آن، شیعیان برای حل مسائل پیشآمده از جمله برای اثبات نظریه ولایت فقیه به راویان حدیث ارجاع داده شدهاند.<ref>{{پک|صدوق|۱۳۹۵|ک=کمالالدین و تمام النعمه|ص=۴۸۴|ج=۲}}</ref><ref>{{پک|خمینی|۱۳۷۴|ک=ولایت فقیه|ص=۷۸-۸۲|ج=}}</ref> | |||
محتوای توقیعات منسوب به امام مهدی از تنوع موضوعی گستردهای برخوردار است و در چهار حوزه اصلی قابل دستهبندی است: | |||
# '''مسائل اعتقادی و کلامی:''' شامل اثبات امامت، نهی از تعیین وقت ظهور، پاسخ به سؤالات کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی، معرفی امام به شیعیان و پاسخ به برخی انتقادات مطرحشده درباره ایشان، و نیز اخبار و پیشگویی از امور مخفی و حوادث جزئی یا کلی آینده. | |||
# '''احکام فقهی و مواعظ اخلاقی:''' شامل پاسخ به سؤالات فقهی درباره طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، شهادت، قضا، وقف، معاملات، صدقه، نکاح، مسکرات و زیارت قبور ائمه همراه با ارائه مواعظ اخلاقی و نهی از امور غیرشرعی. | |||
# '''کرامات، دعاها و امور شخصی:''' شامل پاسخ به درخواست دعا از سوی شیعیان، اعلام عفو و پذیرش عذر برخی از آنان، و پاسخ به درخواستهای جزئی مانند درخواست وجه، کفن، دستخط، تقسیم وجوه شرعی، انجام حج، سفر، فرزنددار شدن، خرید و فروش، و نیز دفاع از مظلوم و بشارت به رفع ظلم از شیعیان. | |||
# '''تکذیب و لعن مدعیان و مدیریت سازمان وکالت:''' شامل تکذیب و لعن مدعیان دروغین نیابت، اعلام خیانت خائنان، غلو غالیان و انحراف منحرفان و رد و نفرین بر آنان، نصب و عزل وکلاء و بیان شخصیت آنان همراه با توصیههای لازم به ایشان، رسیدگی به وجوه شرعی و اموال تحویلشده به وکلاء و درخواست ارسال وجوه، حسابرسی و نقد عملکرد برخی افراد، اعلام وفات یا تاریخ وفات افراد و ارسال پیام تعزیت به مناسبت رحلت نمایندگان امام.<ref>{{پک|استادی|۱۴۰۲|ک=مطالعات فهم حدیث|ف=اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج|ص=۶۴}}</ref><ref>{{پک|محمدی ریشهری|۱۳۹۳|ک=دانشنامه امام مهدی|ص=۱۱۷-۱۲۰|ج=۴}}</ref><ref>{{پک|شبیری|۱۳۸۳|ک=دانشنامه جهان اسلام|ف=توقیع (۳)|ص=۵۸۲: ۸}}</ref> | |||
=== بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی === | === بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی === | ||
| خط ۴۸: | خط ۴۵: | ||
ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است: | ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است: | ||
'''آشکار شدن امام مهدی:''' إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است. | * '''آشکار شدن امام مهدی:''' إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است. | ||
* '''آشکار شدن دولت حق:''' یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود. | |||
'''آشکار شدن دولت حق:''' یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود. | * '''آشکار شدن گشایش:''' وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقتگذاران دروغ گفتند. | ||
* '''پیروزی امام زمان و حکومت او:''' وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ اینگونه است قائم ما اهلبیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۹-۱۰}}</ref> | |||
'''آشکار شدن گشایش:''' وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقتگذاران دروغ گفتند. | |||
'''پیروزی امام زمان و حکومت او:''' وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ اینگونه است قائم ما اهلبیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.<ref>{{پک|سلیمیان|۱۳۹۵|ک=مشرق موعود|ف=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی|ص=۹-۱۰}}</ref> | |||
=== '''قیام''' === | === '''قیام''' === | ||
| خط ۱۰۱: | خط ۹۵: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاجیزاده|نام۱=محسن|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی|دوره=|شماره=|صفحات=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=حاجیزاده|نام۱=محسن|تاریخ=۱۴۰۱|عنوان=بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان|پیوند=|ژورنال=پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی|دوره=|شماره=|صفحات=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خمینی|نام=سید روحالله|عنوان=ولایت فقیه|سال=۱۳۷۳|مکان=تهران|ناشر=مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی|پیوند نویسنده=سید روحالله خمینی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خویی|نام=سیدابوالقاسم|عنوان=معجم رجال الحدیث|سال=۱۳۷۲|مکان=قم|ناشر=مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم|پیوند نویسنده=سیدابوالقاسم خویی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضوی|نام۱=سیدعباس|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|پیوند=|ژورنال=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی|دوره=|شماره=|صفحات=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=رضوی|نام۱=سیدعباس|تاریخ=۱۴۰۳|عنوان=بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)|پیوند=|ژورنال=پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی|دوره=|شماره=|صفحات=}} | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۰۵: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|دوره=|شماره=جلد دوم|صفحات=۱۴۹-۱۷۲}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=سلیمیان|نام۱=خدامراد|تاریخ=۱۳۹۶|عنوان=تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1721226/%D8%AA%D8%A8%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D9%88%D8%A7%DA%98%DA%AF%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D8%A7%D9%84%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%D9%86%D8%A7%D8%A8%D8%B9-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C|ژورنال=مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت|دوره=|شماره=جلد دوم|صفحات=۱۴۹-۱۷۲}} | ||
{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=شبیری|نام=محمدجواد|مدخل=توقیع (۳)|دانشنامه=دانشنامه جهان اسلام (ج۸)|سال=۱۳۸۳|ناشر=[[بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی]]|مکان=تهران|کوشش=|پیوند مدخل=https://rch.ac.ir/article/Details/10629?}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=صالحی|نام۱=علامرضا|تاریخ=۱۳۸۹|عنوان=ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/693077/%D9%85%D8%A7%D9%87%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D9%88%D9%82%DB%8C%D8%B9%D8%A7%D8%AA-%D8%AD%D8%B6%D8%B1%D8%AA-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9|ژورنال=فرهنگ کوثر|دوره=سیزدهم|شماره=هشتاد و دوم|صفحات=۹۴-۱۰۱}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=کمالالدین و تمام النعمه|سال=۱۳۹۵|مکان=قم|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن علی بن حسین بن بابویه صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=صدوق|نام=محمد بن علی بن حسین بن بابویه|عنوان=کمالالدین و تمام النعمه|سال=۱۳۹۵|مکان=قم|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن علی بن حسین بن بابویه صدوق|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
| خط ۱۱۵: | خط ۱۱۷: | ||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاظمی|نام۱=شاهده پروین|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC|ژورنال=موعود پژوهی|دوره=دوم|شماره=چهارم|صفحات=۶۱-۷۹|نام۲=سیده فاطمه|نام خانوادگی۲=موسوی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=کاظمی|نام۱=شاهده پروین|تاریخ=۱۳۹۹|عنوان=وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)|پیوند=https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1795446/%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B9%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%82%D8%A8%D9%84-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85-%D9%85%D9%87%D8%AF%DB%8C-%D8%B9%D8%AC|ژورنال=موعود پژوهی|دوره=دوم|شماره=چهارم|صفحات=۶۱-۷۹|نام۲=سیده فاطمه|نام خانوادگی۲=موسوی|نام۳=|نام خانوادگی۳=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کشی|نام=محمد بن عمر|عنوان=رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال)|سال=۱۴۰۹|مکان=مشهد|ناشر=مؤسسه نشر دانشگاه مشهد|پیوند نویسنده=محمد بن عمر کشی|پیوند=|کوشش=محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی|مترجم=|شابک=|دوره=}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلینی|نام=محمد بن یعقوب|عنوان=الکافی|سال=۱۳۶۵|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن یعقوب کلینی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=کلینی|نام=محمد بن یعقوب|عنوان=الکافی|سال=۱۳۶۵|مکان=تهران|ناشر=دارالکتب الاسلامیه|پیوند نویسنده=محمد بن یعقوب کلینی|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
نسخهٔ ۲۳ تیر ۱۴۰۵، ساعت ۱۰:۵۸
امام مهدی؛ محمد بن حسن عسکری و امام نهم شیعیان دوازدهامامی.
تولد و خانواده
نسب، کنیه و القاب
عمر امام مهدی
مکان زندگی
زندگی پس از ظهور
بر اساس بررسی روایات و منابع اسلامی، درباره وضعیت جهان پس از پایان زندگی امام مهدی سه دیدگاه اصلی نظریه رجعت معصومین، جانشینی اولیای صالح و برپایی قیامت مطرح شده است. دیدگاه مورد پذیرش این است که دولت مهدوی تا برپایی قیامت پایدار خواهد ماند و جهان در وضعیت مطلوب خود باقی میماند.[۱]
امامت
توقیعات
توقیع، بهمعنای نامه را نشان کردن و نوشتن عبارتی در ذیل نامه و نیز به پاسخهای نوشته شده بزرگان و امرا، در درخواستهای نوشتاری ایشان گفته میشود. توقیعات منسوب به امام مهدی را از جهات مختلفی مانند موضوع، مخاطب، کارکرد و تاریخ صدور، دستهبندی کردهاند.[۲] از آنجا که دوران غیبت او به دو دوره غیبت صغری و غیبت کبری تقسیم میشود، توقیعات منسوب به ایشان نیز در این دو دوره قابل دستهبندی هستند.[۳] فقط دو توقیع منسوب به شیخ مفید، برای عصر غیبت کبری گزارش شده است؛ که براساس گزارشها، این توقیعات عصر غیبت کبری، از امام مهدی و برای شیخ مفید نیستند و انتساب توقیعات به ایشان نادرست و بیاعتبار است.[۴][۵][۶] این توقیعات گاه به خط خود امام و گاه به املای ایشان و توسط نُوّاب اربعه و گاه همراه با مُهر امام نوشته میشد.[۷] در برخی موارد، امام در انتهای نامه، بر نگارش آن به خط خود تصریح کرده است.[۸]
در منابع حدیثی شیعه امامیه، حدود صد توقیع از امام مهدی نقل شده است که بخش عمده آنها در دو کتاب کمالالدین شیخ صدوق و الغیبه شیخ طوسی گردآوری شده است. در باب توقیعات کمالالدین، ۴۹ توقیع و در الغیبه نیز ۴۳ توقیع گزارش شده است؛ اگرچه دوازده توقیع از کمالالدین در الغیبه نیز تکرار شده است.[۹] از مشهورترین توقیعات، توقیع اِما الحوادث الواقعه خطاب به اسحاق بن یعقوب است که در آن، شیعیان برای حل مسائل پیشآمده از جمله برای اثبات نظریه ولایت فقیه به راویان حدیث ارجاع داده شدهاند.[۱۰][۱۱]
محتوای توقیعات منسوب به امام مهدی از تنوع موضوعی گستردهای برخوردار است و در چهار حوزه اصلی قابل دستهبندی است:
- مسائل اعتقادی و کلامی: شامل اثبات امامت، نهی از تعیین وقت ظهور، پاسخ به سؤالات کلامی، تفسیری، حدیثی و تاریخی، معرفی امام به شیعیان و پاسخ به برخی انتقادات مطرحشده درباره ایشان، و نیز اخبار و پیشگویی از امور مخفی و حوادث جزئی یا کلی آینده.
- احکام فقهی و مواعظ اخلاقی: شامل پاسخ به سؤالات فقهی درباره طهارت، نماز، خمس، روزه، حج، شهادت، قضا، وقف، معاملات، صدقه، نکاح، مسکرات و زیارت قبور ائمه همراه با ارائه مواعظ اخلاقی و نهی از امور غیرشرعی.
- کرامات، دعاها و امور شخصی: شامل پاسخ به درخواست دعا از سوی شیعیان، اعلام عفو و پذیرش عذر برخی از آنان، و پاسخ به درخواستهای جزئی مانند درخواست وجه، کفن، دستخط، تقسیم وجوه شرعی، انجام حج، سفر، فرزنددار شدن، خرید و فروش، و نیز دفاع از مظلوم و بشارت به رفع ظلم از شیعیان.
- تکذیب و لعن مدعیان و مدیریت سازمان وکالت: شامل تکذیب و لعن مدعیان دروغین نیابت، اعلام خیانت خائنان، غلو غالیان و انحراف منحرفان و رد و نفرین بر آنان، نصب و عزل وکلاء و بیان شخصیت آنان همراه با توصیههای لازم به ایشان، رسیدگی به وجوه شرعی و اموال تحویلشده به وکلاء و درخواست ارسال وجوه، حسابرسی و نقد عملکرد برخی افراد، اعلام وفات یا تاریخ وفات افراد و ارسال پیام تعزیت به مناسبت رحلت نمایندگان امام.[۱۲][۱۳][۱۴]
بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی
در دوران غیبت امام دوازدهم، شیعیان با چالشهای متعددی از جمله ناآگاهی از جانشین امام و تولد ایشان، فشار حکومتها و ظهور مدعیان دروغین وکالت و امامت مواجه شدند. این شرایط به ایجاد گروههای منحرف در درون جامعه شیعه منجر شد. در این وضعیت، امام مهدی با استفاده از سازوکار سازمان وکالت و صدور توقیعات به هدایت جامعه پرداختند. کارکردهای حضور اجتماعی ایشان در این دوره شامل موارد زیر بوده است. مدیریت سازمان وکالت از طریق عزل و نصب وکیلان، برخورد با مدعیان دروغین و وکلای منحرف از طریق صدور توقیعات حاوی لعن و بیزاری، کاهش حساسیت دستگاههای حکومتی نسبت به امام و سازمان وکالت با مدیریت اطلاعات و نیز حفظ ارتباط با شیعیان و پاسخگویی به مسائل شرعی و اجتماعی آنان از طریق توقیعات. این تدابیر به ساماندهی جامعه شیعه و حرکت آن از حیرت و پراکندگی در آغاز غیبت، به سمت انسجام و اجماع نسبی در نیمه دوم غیبت انجامید.[۱۵]
غیبت صغری
غیبت کبری
اصحاب و نواب اربعه امام مهدی
تبارشناسی ظهور در منابع اسلامی
باور به ظهور منجی و موعود آخرالزمان که هدایتگر بشر حیران امروز به سوی هدف والای الهی و امید به آینده روشن جهان است، مفهومی آشنا برای اکثریت قریب به اتفاق پیروان همه ادیان و مکاتب است.[۱۶][۱۷] این منجی در عهد عتیق و در بین یهودیان با نامهای مختلفی مانند عبد یهوه، شاه عادل، شبان، پادشاه موعود، خداوند، پسر خدا، انسان، پسر انسان، پرهیزگار، برگزیده مسیحا یا ماشیح یاد شده است.[۱۸] زرتشتها در انتظار سوشیانت،[۱۹] مسیحیان در انتظار بازگشت عیسی مسیح،[۲۰] هندوها در انتظار دهمین اَوَتاره با نام کَلْکی یا کَلکین[۲۱] و مسلمانان نیز در انتظار امام مهدی هستند.[۲۲] موعودباوری بهعنوان بالاترین آموزه در فرهنگ سترگ امامان معصوم، دارای واژگان و اصطلاحاتی چند است که برخی متناسب معارف این اندیشه و باور، معنایی خاص به خود گرفتند.[۲۳]
ظهور
ظهور در لغت جمع ظهر و به معنای رو، سطح و ظاهر است. معادل مصدر عربی ظهور، به معنای نمود و صور ظاهرنما است. در معنای اصطلاحی، ظهور در برابر خفا قرار میگیرد. در موضوع مهدویت، منظور از ظهور، نمایان شدن امام مهدی پس از یک دوره زندگی طولانیِ پنهانی است که دو جنبه از آشکار شدن، به منظور قیام و استقرار حکومت عدل جهانی را دربردارد.[۲۴]
درباره چگونگی این آشکار شدن، هرچند سخنی دقیق و روشن در روایات ذکر نشده است؛ اما با توجه به آنکه این ظهور، پایان غیبت امام دانسته شده، میتوان آشکار شدن را برپایه روایاتی که به چگونگی غیبت اشاره کردهاند، تعریف کرد.[۲۵]
ظهور و مشتقات آن با بررسی روایات به معانی زیر آمده است:
- آشکار شدن امام مهدی: إِنَّ لِلْقَائِمِ غَيْبَةً قَبْلَ ظُهُورِهِ؛ برای قائم غیبتی پیش از ظهور او است.
- آشکار شدن دولت حق: یا شَوْقاهُ إِلى رُؤْیَتِهِمْ فی حالِ ظُهُورِ دَوْلَتِهِمْ؛ چقدر مشتاق دیدار آنها هستم آن زمان که دولت آنها آشکار شود.
- آشکار شدن گشایش: وَ کَتَبْتُ أَسْأَلُهُ عَنِ الْفَرَجِ مَتى یَکُونُ؟ فَخَرَجَ إِلَیَّ: کُذِّبَ الْوَقَّاتُونَ؛ و نوشتم در آن از فرج پرسیدم کی خواهد بود؟ پس توقیعی برای من رسید که: وقتگذاران دروغ گفتند.
- پیروزی امام زمان و حکومت او: وَ کَذلِکَ قائِمُنا أَهْلَ الْبَیْتِ ... یَظْهَرُ عَلى مَنْ یَظْهَرُ؛ اینگونه است قائم ما اهلبیت پس چون او آشکار شد بر آن کس که باید، چیره خواهد شد.[۲۶]
قیام
از مشهورترین تعبیرها برای انقلاب جهانی امام مهدی در منابع روایی شیعه مفهوم و واژه قیام است. قیام به معنی ایستادن است. در اصطلاح به معنای نهضت جهانی امام مهدی برابر ستمگران، برای برپایی عدل و قسط در سرار جهان است.[۲۷]
۱) ظهور غیر از قیام است و مرحلهای پیش از آن به شمار میرود. برخی روایات در این زمینه عبار تند از: قیام، مرحله پس از ظهور،[۲۸] خروج مهدی شبیه خروج پیامبر،[۲۹] نپذیرفتن توبه پس از آغاز قیام.[۳۰]
۲) هرچند در شماری از روایات، لفظ ظهور به معنای قیام نیز به کار رفته است. از اینرو، قیام و ظهور هممعنا و در یک زمان و مکان اتفاق میافتد.
۳) تفاوت ظهور با قیام، هماهنگ با آموزههای دینی و منطق اهلبیت است. یکی دانستن آن دو به این معنا است که امام به محض ظهور، قیام جهانی را آغاز کند؛ حال آنکه چنین قیام عظیمی نیازمند مقدماتی از جمله پذیرش آگاهانه و انتخابی مردم، نه اجباری و ترس از شمشیر است.
۴) اگرچه فراهم شدن ۳۱۳ یار خاص از شرایط ظهور شمرده شده، اما در برخی روایات، گردآمدن یاوران برای یاری در قیام جهانی پس از ظهور دانسته شده است؛ چه اینکه در روایات الزامی نشده که همه یاوران پیش از ظهور، شرایط یاری را به دست آورند.[۳۱]
برخی روایات به ویژه از منابع اهلسنت حاکی از آن است که امام پیش از آشکار شدن رسمی در مسجد الحرام، در مدینه ظهور کرده است؛ دیدگاهی که با ناگهانی بودن ظهور و روایات مربوط به آن، هیچ سازگاری ندارد.[۳۲]
خروج
از دیگر مفاهیم خروج است که گاهی به معنی ظهور و در اکثر روایات به معنی قیام است. خروج در لغت، به معنای بیرون شدن است. در اصطلاح به معنای ظهور یا قیام میباشد. این واژه در روایات اهلسنت بهطور قطع به معنای قیام است و لزوم مقصود ظهور امام مهدی، براساس دیدگاه شیعه نخواهد بود.[۳۳] در روایات و سخنان دانشمندان دینی، خروج بیشتر همان قیام است.[۳۴][۳۵] البته در برخی روایات از امام محمد بن جعفر، امام جعفر بن موسی و ذهنیت یاران اهلبیت بیشتر خروج به معنای ظهور آمده است. البته در برخی روایات ینز خرج به معنای رجع آمده است.[۳۶]
بَعْث
در برخی از روایات، از واژه بَعْث به معنای برانگیختن و واژه اَمْر به معنای فرمان الهی در جهت اشاره به ظهور استفاده شده است.[۳۷] البته واژه بَعْث مفهومی گسترده و فرایر دارد و هر سه واژه قبلی را شامل میشود. برانگیختنی که در آن بعد از ظهور، دست به قیامی جهانی خواهد زد.[۳۸]
توسل و زیارت
جایگاه امام مهدی در فرهنگ ایرانیان
آیینهای ولادت
پویشهای مردمی
نامگذاری فرزندان
نامگذاری فضاهای شهری
آثار هنری
کتابشناسی
همایش
منابع
استادی، کاظم (۱۴۰۲). «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج». مطالعات فهم حدیث. نهم (دوم): ۶۳-۸۶.
اقلیدینژاد، علی (۱۳۸۱). «آخرین نبرد در آخرالزمان». معرفت. یازدهم (پنجاه و نهم): ۷۳-۷۷.
جمعی از نویسندگان (۱۳۸۹). گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان. قم: دانشگاه ادیان و مذاهب.
حاجیزاده، محسن (۱۴۰۱). «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان». پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، مؤسسه زبان و فرهنگشناسی.
خمینی، سید روحالله (۱۳۷۳). ولایت فقیه. تهران: مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی.
خویی، سیدابوالقاسم (۱۳۷۲). معجم رجال الحدیث. قم: مرکز نشر الثاقة الاسلامیة فی العالم.
رضوی، سیدعباس (۱۴۰۳). «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره (سده اخیر)». پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، مجتمع آموزش عالی فقه - مدرسه تخصصی فقه و معارف اسلامی.
سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۵). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی(ع) در منابع اسلامی». مشرق موعود. دهم (سی و هشتم): ۷-۲۴.
سلیمیان، خدامراد (۱۳۹۶). «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی». مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت (جلد دوم): ۱۴۹-۱۷۲.
شبیری، محمدجواد (۱۳۸۳). «توقیع (۳)». دانشنامه جهان اسلام (ج۸). تهران: بنیاد دایرةالمعارف بزرگ اسلامی.
صالحی، علامرضا (۱۳۸۹). «ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)». فرهنگ کوثر. سیزدهم (هشتاد و دوم): ۹۴-۱۰۱.
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۳۹۵). کمالالدین و تمام النعمه. قم: دارالکتب الاسلامیه.
صدوق، محمد بن علی بن حسین بن بابویه (۱۴۰۳). خصال. قم: جامعه مدرسین.
قرائی، فیاض؛ کریمپور، سعید (۱۳۹۷). «موعود آخرالزّمان در دین هندو». تحقیقات کلامی. ششم (بیست و یکم): ۲۷-۴۸.
کاظمی، شاهده پروین؛ موسوی، سیده فاطمه (۱۳۹۹). «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)». موعود پژوهی. دوم (چهارم): ۶۱-۷۹.
کشی، محمد بن عمر (۱۴۰۹). رجال الکشی (اختیار معرفة الرجال). به کوشش محمد بن حسن طوسی و حسن مصطفوی. مشهد: مؤسسه نشر دانشگاه مشهد.
کلینی، محمد بن یعقوب (۱۳۶۵). الکافی. تهران: دارالکتب الاسلامیه.
محمدی ریشهری، محمد (۱۳۹۳). دانشنامه امام مهدی(عج). قم: دارالحدیث.
نعمانی، محمد بن ابراهیم (۱۳۹۷). الغیبه. تهران: مکتبه الصدوق.
یزدانی نورگورانی، زینب (۱۴۰۰). «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات». پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، مرکز پیامنور دزفول.
- ↑ یزدانی نورگورانی، «زندگی پس از ظهور حضرت مهدی موعود عجالله از دیدگاه قرآن کریم و روایات»، پایاننامه کارشناسیارشد دانشگاه پیامنور استان خوزستان، ۸۹-۹۱.
- ↑ استادی، «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج»، مطالعات فهم حدیث، ۶۴-۶۵.
- ↑ صالحی، «ماهیتشناسی توقیعات حضرت مهدی(ع)»، فرهنگ کوثر، ۹۵.
- ↑ استادی، «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج»، مطالعات فهم حدیث، ۶۳.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۴: ۴۴۵.
- ↑ خویی، معجم رجال الحدیث، ۱۸: ۲۲۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۷: ۱۶۳.
- ↑ کشی، رجال الکشی، ۵۱۳ و ۵۵۱.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی(عج)، ۴: ۱۱۷.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمام النعمه، ۲: ۴۸۴.
- ↑ خمینی، ولایت فقیه، ۷۸-۸۲.
- ↑ استادی، «اعتبارسنجی توقیعات امام زمان(ع) به شیخ مفید در کتاب الاحتجاج»، مطالعات فهم حدیث، ۶۴.
- ↑ محمدی ریشهری، دانشنامه امام مهدی، ۴: ۱۱۷-۱۲۰.
- ↑ شبیری، «توقیع (۳)»، دانشنامه جهان اسلام، ۵۸۲: ۸.
- ↑ حاجیزاده، «بررسی کارکردهای حضور اجتماعی امام مهدی با نگاهی بر توقیعات ایشان»، پایاننامه کارشناسیارشد جامعه المصطفی العالمیه، ۹.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۷۲.
- ↑ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۲۳۲.
- ↑ شاکری زواردهی و فقیه خراسانی، «بررسی و اثبات یکی بودن مهدی و ماشیح با تطبیق پیشگوییهای عصر ظهور در عهد عتیق و منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۲۳۲.
- ↑ جمعی از نویسندگان، گونهشناسی اندیشه منجی موعود در ادیان، ۳۶-۴۴.
- ↑ اقلیدینژاد، «آخرین نبرد در آخرالزمان»، معرفت، ۷۴.
- ↑ قرائی و کریمپور، «موعود آخرالزّمان در دين هندو»، تحقیقات کلامی، ۲۸-۳۰.
- ↑ منتظرالقائم، تاریخ امامت، ۲۷۲.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۸.
- ↑ کاظمی و موسوی، «وضعیت شیعیان قبل از ظهور امام مهدی(عج)»، موعود پژوهی، ۶۶.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی علیه السّلام در منابع اسلامی»، مجموعه مقالات دوازدهمین همایش بینالمللی دکترین مهدویت، ۱۵۰-۱۵۱.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۹-۱۰.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۱۰.
- ↑ کلینی، الکافی، ۱: ۳۴۳، ح۳۰.
- ↑ نعمانی، الغیبه، ۱۹۸، ح۹، ۱۹۹، ح۱۴، ۲۴۳، ح۴۳.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمام النعمه، ۱: ۱۸ و ۳۰.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۱۷-۱۸.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۱۸.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۱۸.
- ↑ صدوق، کمالالدین و تمام النعمه، ۲: ۶۴۹.
- ↑ صدوق، خصال، ۱: ۳۰۳.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۱۹-۲۰.
- ↑ رضوی، «بررسی تطبیقی و تحلیلی نشانههای ظهور حضرت مهدی(عج) در دیدگاه اهلسنت و امامیه شبه قاره(سده اخیر)»، پایاننامه سطح چهار حوزه علمیه، جامعه المصطفی العالمیه، ۱۴-۱۵.
- ↑ سلیمیان، «تبارشناسی واژگانی «ظهور» مهدی در منابع اسلامی»، مشرق موعود، ۲۰.