| خط ۷۲: | خط ۷۲: | ||
نقشهای مادری از منظرهای گوناگون دارای اهمیت بنیادین شمرده میشوند: | نقشهای مادری از منظرهای گوناگون دارای اهمیت بنیادین شمرده میشوند: | ||
از منظر روانشناختی، نقش مادری فرآیندی چندبعدی است که سلامت روان، ثبات هیجانی و کیفیت روابط مادر را به رشد شخصیت و شکلگیری هویت کودک پیوند میدهد. بر اساس این رویکرد، سلامت روانی مادر پیششرط تأمین بهداشت روانی خانواده و زمینهساز پرورش فرزندانی با شخصیت متعادل و شایستگیهای اجتماعی و اخلاقی است؛ زیرا دلبستگی ایمن که یکی از پایههای اصلی سلامت روان و شایستگی فردی بهشمار میرود، عمدتاً تحت تأثیر رفتارهای مادر شکل میگیرد؛ در دسترس بودن و پاسخدهی مناسب مادر به نیازهای کودک از عوامل کلیدی شکلگیری این نوع دلبستگی بهشمار میرود. بر پایه همین دیدگاه، مادرانی که از سلامت روانی و ثبات شخصیتی برخوردارند، نگرشی مثبتتر نسبت به توانمندیهای فرزندان خود دارند و آنها افزون بر جبران کاستیها، نقاط قوت فرزندان خود را نیز تقویت میکنند. بر پایه برخی تحقیقات روانشناختی، ارتباط مؤثر مادر با فرزند میتواند به افزایش اعتمادبهنفس، بهبود کیفیت زندگی، سازگاری خانوادگی و کاهش استرس کودک بینجامد و زمینهساز شکلگیری خانواده کارآمد با فرزندانی سالم شود.<ref>[https://pzk.journals.miu.ac.ir/article_1013_1e29a7484e7f2303918180d5205d5c4f.pdf هوشیاری و صفورایی، «ویژگیهای مادر شایسته از دیدگاه اسلام و روانشناسی»، 1393ش، ص68-82.]</ref> | |||
در رویکرد اسلامی، مادری صرفا یک نقش اجتماعی یا شغلی نیست بلکه مسیری برای عبودیت زن از طریق انسانپروری است<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص95.]</ref> که موجب بهشتی شدن زن میشود.<ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref> عبدالله جوادیآملی بر این باور است که زنان نقش اصلی را در تربیت جامعه ایفا میکنند و از میان مسئولیتهای گوناگون زنان، مادری را مهمترین وظیفه آنان در قبال [[خانواده]] و اجتماع میداند.<ref>. جوادیآملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص136.</ref> به گفته او، هفت سال نخست زندگی که کودک تحت تربیت مستقیم مادر قرار دارد، دوران تعیین کننده در شکلگیری شخصیت روحی و فکری کودک بهشمار میرود.<ref>جوادیآملی، زن در آیینه جلال و جمال، 1387ش، ص137.</ref>[[امام خمینی|روحالله خمینی]] نیز مادران را محور خانواده معرفی کرده و معتقد بود آنان در انتقال ارزشها و هنجارها نقش مؤثرتری از دیگر اعضای خانواده دارند؛ نقشی که در سعادت یا نگون بختی جامعه نیز تأثیر گذار است؛ زیرا مادر در جایگاه مربی قرار دارد و از طریق تربیت صحیح فرزندان میتواند بر آبادانی یک کشور اثر بگذارند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/5659/6793/81329/نقش-مادران-در-سعادت-جامعه-از-دیدگاه-امام-خمینی%22ره%22%22قسمت-دوم%22 . سعیدی، «نقش مادران در سعادت جامعه از دیدگاه امام خمینی(ره)»، 1388ش، ص3.]</ref> برخی عالمان دینی؛ کاهش نقش مادری در نظام خانواده و سپردن کودکان به [[مرکز نگهداری کودکان|مراکز نگهداری]] موقت مانند [[مهد کودک]] را موجب کاهش پیوند عاطفی میان مادر و فرزند و دارای و پیامدهای سنگین برای آنها میدانند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/12/23/1026398/جایگاه-زنان-و-مادران-از-دیدگاه-آیت-الله-جوادی-آملی . «جایگاه زنان و مادران از دیدگاه آیتالله جوادیآملی»، وبسایت خبرگزاری تسنیم، تاریخ بازدید: 21 تیر 1401ش.]</ref> برخی محققان پیامدهای رویکرد تخریبی فیمنیستهای رادیکال نسبت به نقشهای مادری را برای غرب سنگین ارزیابی کرده و آن را حاکی از اهمیت بیبدیل نقش مادری در نهاد خانواده میدانند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=910550 محبی، «مردمیشدن خانواده؛ فرایند آسیبدیدگی و بحران خانوادگی»، 1402ش، ص98-94.]</ref> | |||
==نقشهای مادری== | ==نقشهای مادری== | ||
مادری حامل نقشهای پیچیده در ابعاد و سطوح مختلف حیات انسانی است که محورهای عمده آن عبارتاند از: | مادری حامل نقشهای پیچیده در ابعاد و سطوح مختلف حیات انسانی است که محورهای عمده آن عبارتاند از: | ||
=== | ===نقشهای مراقبتی و تربیتی مادری=== | ||
در نگرش دینی، مراقبت و تربیت از نقشهای محوری مادری است و مادر در قبال آن مسئول تلقی میشود.<ref>جوادیآملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> بر پایه دادههای علمی، مادران در دوران بارداری، نوزادی، کودکی و حتی [[جوانی|نوجوانی]] تأثیر قابل توجهی بر پرورش فرزند دارد.<ref name=":0">[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهمترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سالهای نخست کودکی، بهدلیل وابستگی تغذیهای و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، نقش مراقبتی مادر پررنگتر توصیف میشود.<ref name=":1">اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکلگیری حس امنیت، اعتماد بهنفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده میشود.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> | در نگرش دینی، مراقبت و تربیت از نقشهای محوری مادری است و مادر در قبال آن مسئول تلقی میشود.<ref>جوادیآملی، زن در آینه جلال و جمال، 1377ش، ص45</ref> بر پایه دادههای علمی، مادران در دوران بارداری، نوزادی، کودکی و حتی [[جوانی|نوجوانی]] تأثیر قابل توجهی بر پرورش فرزند دارد.<ref name=":0">[https://yariway.com/blog/mother-role/ مهمترین نقش و مسئولیت مادر در خانواده چیست»، وب سایت yariway، تاریخ بازدید: 1 تیر 1401ش.]</ref> در سالهای نخست کودکی، بهدلیل وابستگی تغذیهای و مراقبتی [[کودک]] به [[مادر]]، نقش مراقبتی مادر پررنگتر توصیف میشود.<ref name=":1">اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> بر اساس این دیدگاه، کیفیت رابطه میان مادر و فرزند در شکلگیری حس امنیت، اعتماد بهنفس و ثبات عاطفی مؤثر دانسته شده و همچنین با موفقیت تحصیلی و شکوفایی استعدادهای فرزندان در سنین بعدی مرتبط شمرده میشود.<ref>اسپاگ، تغذیه، تربیت و نگهداری کودک، 1362ش، ص268.</ref> | ||
| خط ۹۹: | خط ۹۷: | ||
برخی پژوشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعدههای غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | برخی پژوشگران بر نقش مادری در بهداشت خانواده نیز تأکید کرده و معتقدند؛ رعایت اصول تغذیه سالم و مدیریت مناسب وعدههای غذایی توسط مادر، در سلامت اعضای خانواده مؤثر است.<ref>[https://www.irna.ir/news/85635530/سلامت-زنان-بنیان-خانواده-سالم-و-جامعه-جوان «سلامت زنان، بنیان خانواده سالم و جامعۀ جوان»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> | ||
=== | ===نقشهای مادری در تأمین معیشت خانواده=== | ||
مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانهداری، از دیگر ابعاد این نقش بهشمار میآید. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشتهاند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفهجویی و تصمیمگیری در هزینههای خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بودهاند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارتهای تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده میافزایند؛ در مقابل، زنان خانهدار نیز از طریق آنچه برخی پژوهشگران «تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی» مینامند - مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار- از بار اقتصادی خانواده میکاهند. بنا بر برخی مطالعات، این نقشآفرینی، فراتر از تجربههای منتقل شده از نسلهای پیشین، امروزه مستلزم مهارتهای مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وبسایت بازار کار.]</ref> | مشارکت مادر در تأمین نیازهای اقتصادی خانواده، چه در قالب اشتغال رسمی و چه در نقش خانهداری، از دیگر ابعاد این نقش بهشمار میآید. در سنت خانوادگی جوامع سنتی هرچند مردان عمدتا نقش تأمین کننده اصلی منابع مالی را برعهده داشتهاند؛ اما مادران نیز از طریق مدیریت منابع، صرفهجویی و تصمیمگیری در هزینههای خانوار، در ثبات اقتصادی خانواده مؤثر بودهاند. امروزه؛ زنان شاغل با کسب مهارتهای تخصصی و درآمدزایی مستقیم، به توان مالی خانواده میافزایند؛ در مقابل، زنان خانهدار نیز از طریق آنچه برخی پژوهشگران «تولید ارزش اقتصادی غیر رسمی» مینامند - مانند تهیه غذا و خدمات خانگی با هزینه کمتر از بازار- از بار اقتصادی خانواده میکاهند. بنا بر برخی مطالعات، این نقشآفرینی، فراتر از تجربههای منتقل شده از نسلهای پیشین، امروزه مستلزم مهارتهای مدیریتی و توانایی شناسایی منابع جایگزین است تا خانواده حتی در شرایط محدودیت مالی، بتواند نیازهای ضروری خود را با کیفیت مناسب تأمین کند.<ref>[https://bazarekar.ir/fa/news/165835/بررسی-نقش-زنان-و-مادران-در-اقتصاد-خانواده «بررسی نقش زنان و مادران در اقتصاد خانواده»، وبسایت بازار کار.]</ref> | ||
=== | ===نقشهای مادری در سرپرستی خانواده=== | ||
در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تکسرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواریشدن همسر و نیز عدم ازدواج زن، از جمله زمینههای شکلگیری این نوع از خانواده بهشمار میروند. | در پی تحولات فرهنگی، اقتصادی و اجتماعی، الگوی خانواده تکسرپرست با محوریت مادر افزایش یافته است. عواملی مانند طلاق، فوت همسر، اعتیاد، بیماری یا ازکارافتادگی، بیکاری، مهاجرت، متواریشدن همسر و نیز عدم ازدواج زن، از جمله زمینههای شکلگیری این نوع از خانواده بهشمار میروند. | ||
مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانهداری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهشها، این مادران بهدلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف میکنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرفنظر میکنند. حفظ توازن میان مسئولیتهای اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref> | مادران سرپرست خانوار عموما علاوه بر انجام امور خانهداری و تربیت فرزندان، مسئولیت تأمین معاش خانواده را نیز برعهده دارند. بر اساس برخی پژوهشها، این مادران بهدلیل نبود سرپرست دیگری در خانواده، توجه بیشتری به مراقبت از فرزندان معطوف میکنند؛ لذا بخشی از آنها با وجود فشارهای اقتصادی و روانی ناشی از این شرایط، از ازدواج مجدد صرفنظر میکنند. حفظ توازن میان مسئولیتهای اقتصادی، عاطفی، آموزشی و اجتماعی مستلزم صرف زمان و انرژی قابل توجهی از سوی مادر است.<ref>[https://ssi.journals.umz.ac.ir/article_4695_74a5f088246b579dbc61d72d1d384802.pdf حسنی و محمدزاده، «مادری دلسوزانه؛ تجربۀ زیسته زنان سرپرست خانوار از مادری»، 1402ش، ص231-238.]</ref> | ||
=== | === نقشهای مادری در مدیریت بحرانهای اجتماعی=== | ||
مادران در مواجهه با بحرانهای اجتماعی همچون جنگ، بیماریهای فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیبهای اجتماعی، نقش چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا میکنند. بسیاری از پژهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده میدانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیامهای امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم میآورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کارگرفته میشود میتوان به گفتوگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرامبخش، فعالیتهای سرگرمکننده، دعا و تقویت باورهای معنوی اشاره کرد که در کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار مؤثر دانسته شدهاند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارتهای مقابلهای، بهمنظور تقویت تابآوری فردی و خانوادگی ادامه مییابد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | مادران در مواجهه با بحرانهای اجتماعی همچون جنگ، بیماریهای فراگیر مانند کوید-19، بلایای طبیعی نظیر زلزله و سیل، فقر، مهاجرت و آسیبهای اجتماعی، نقش چندوجهی در حفظ انسجام خانواده و پایداری روانی جامعه ایفا میکنند. بسیاری از پژهشگران، مادران را محور عاطفی خانواده میدانند؛ کسانی که با مدیریت هیجانات منفی، حفظ آرامش ظاهری و انتقال پیامهای امیدبخش، بستری امن برای فرزندان و دیگر اعضای خانواده فراهم میآورند. از جمله ابزارهای که در این زمینه به کارگرفته میشود میتوان به گفتوگوی همدلانه، تماس فیزیکی آرامبخش، فعالیتهای سرگرمکننده، دعا و تقویت باورهای معنوی اشاره کرد که در کاهش اضطراب و پیشگیری از تروماهای پایدار مؤثر دانسته شدهاند. این نقش حمایتی، محدود به دوره وقوع بحران نیست و در مرحله بازگشت به شرایط عادی نیز از طریق بازگرداندن نظم روزمره، تشویق به مشارکت اجتماعی و آموزش مهارتهای مقابلهای، بهمنظور تقویت تابآوری فردی و خانوادگی ادامه مییابد.<ref>[https://www.isna.ir/news/1404043019114/مادران-خط-مقدم-مقابله-با-تروماهای-روانی-کودکان-در-جنگ-و-بحران «مادران؛ خط مقدم مقابله با تروماهای روانی کودکان در جنگ و بحران»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
