پیش‌نویس:حضرت معصومه

حضرت معصومه(ع)؛ دختر امام موسی بن‌جعفر و نجمه‌خاتون و خواهر امام رضا.

حضرت معصومه(ع) با نام اصلی فاطمه، دارای القاب فراوانی همانند معصومه و کریمه اهل‌بیت می‌باشد. ایشان پس از مهاجرت به سال ۲۰۱هجری قمری به ایران، در ساوه بیمار شدند. سپس به قم نقل مکان کرده و در همان‌جا از دنیا رفتند و به خاک سپرده شدند. در ایران، سالروز تولد حضرت معصومه به‌عنوان روز دختر نام‌گذاری شده است.

زندگی‌نامه

فاطمه، ملقب به معصومه، دختر امام موسی بن‌جعفر، خواهر امام رضا و عمه امام جواد است. مادر ایشان، نجمه‌خاتون، از زنان پارسا و دانشمند بود. نجمه‌خاتون در سال ۱۴۸هجری‌ فرزندش علی بن‌موسی الرضا را به دنیا آورد و در ۱ ذی‌القعده سال ۱۷۳هجری،  پس از ۲۵ سال،صاحب دختری به نام فاطمه معصومه شد. پیش از این، امام جعفرصادق به ولادت چنین بانوی والامقامی بشارت داده بود.

سبط بن جوزی، واعظ و مورخ‌ نامدار اهل‌سنت در قرن هفتم هجری، هنگام برشمردن فرزندان امام موسی‌ بن‌جعفر، از چهار دختر آن حضرت به نام فاطمه، از جمله فاطمه کبری، فاطمه وسطی، فاطمه صغری و فاطمه اُخری، یاد کرده است. علامه محمدباقر مجلسی در بحارالانوار از فواطم اربعه نام برده است. حضرت معصومه همان فاطمه کبری است. آن حضرت در ۱۰ یا ۱۲ ربیع‌الثانی سال ۲۰۱ قمری، در مسیر هجرت به خراسان، بیمار شدند و به خادم خود فرمودند مرا به قم به خانه موسی خزرج بن‌سعد اشعری ببرید. وقتی آن حضرت را به قم بردند، از دنیا رفت و در زمینی که موسی در بابلان داشت، به خاک سپرده شدند.

القاب حضرت معصومه

معصومه و کریمه اهل‌بیت لقب‌های مشهور حضرت هستند که لقب معصومه بر پایه روایتی از امام رضا در کتاب زاد المعاد اثر محمدباقر مجلسی و لقب کریمه اهل‌بیت نیز با استناد به روایتی از خواب سیدمحمود مرعشی نجفی به کار می‌رود. همچنین ایشان دارای القاب متعددی هستند که از جمله مشهورترین آنها می‌توان به حمیده، طاهره، مرضیه، رضیه، سیده، تقیّه، رشیده و اخـت‌الرضا اشاره نمود. این القاب در زیارت‌نامه‌ای که در منبعی تاریخی-روایی مانند کتاب انوار المشعشعین ثبت شده، نقل شده است.

منزلت حضرت معصومه

امام جواد در روایتی در مورد زیارت حضرت معصومه در قم فرمودند؛ «مَنْ زارَها عارِفاً بِحَقِّها فَلَهُ الْجَنَّةُ؛ کسی که با معرفت به [مقام] او (فاطمه معصومه)، را زیارت کند، بهشت برای او است». همچنین بر پایه روایتی منسوب به امام رضا، زیارت حضرت معصومه در قم، هم‌سان زیارت آن حضرت دانسته شده است. این سخن، همراه با باور ریشه‌دار شیعیان به منزلت والای وی، از دیدگاه برخی اندیشمندان شیعه، نشانگر بهره‌مندی ایشان از مقام عصمت است. این باور در سیرۀ عملی علما و مؤمنان شیعه نیز تبلور یافته و به کارگیری مداوم لقب معصومه برای این بانو، گواه این مدعا است.

پیش از این نیز، امام جعفر صادق به دفن بانویی از خاندان پیامبر در قم اشاره کرده و پاداش زیارت او را بهشت برشمرده بودند: «مَنْ زارَها وَ جبت لَهُ الْجَنَه». این روایت، خود گواهی بر عظمت و مقام رفیع حضرت معصومه به شمار می‌رود. بر پایه روایت دیگری از آن امام، شفاعت حضرت معصومه همگانی بوده و همه شیعیان به یمن آن، وارد بهشت خواهند شد.

ازدواج نکردن حضرت معصومه

بر اساس منابع تاریخی، حضرت فاطمه معصومه(س) ازدواج نکردند. پژوهشگران دلایل متعددی را برای این موضوع بررسی کرده‌اند که از جمله می‌توان به موارد زیر اشاره نمود:

وصیت امام موسی بن‌جعفر

در وصیت‌نامه امام موسی کاظم تصریح شده است که ازدواج دختران ایشان تنها با اذن و اجازه امام پس از خود، یعنی امام رضا، جایز است. این وصیت که جانشینی امام رضا را به وضوح اعلام می‌کند، می‌تواند یکی از دلایل اصلی عدم ازدواج حضرت معصومه باشد.

نیافتن هم‌کفو

با در نظر گرفتن روایتی از پیامبر اکرم که فرموده‌اند: ازدواج از سنت من است، روشن است که امام رضا و حضرت معصومه نمی‌توانسته‌اند با اصل ازدواج مخالف باشند. از این رو، برخی اندیشمندان بر این باور هستند که حضرت معصومه در مرتبه‌ای والا از کمالات معنوی و علمی قرار داشتند که یافتن همسری در خور و هم‌شأن ایشان در آن دوران میسر نبوده است.

شرایط سیاسی دوره هارون‌الرشید و مأمون

فضای خفقان‌آور و سرکوبگرانه دوران حکومت هارون‌الرشید و به ویژه زندانی بودن امام کاظم، به گونه‌ای بود که نزدیکی به خاندان امامت، خطری بزرگ محسوب می‌شد. در چنین شرایطی، احتمالاً کسی جرأت و تمایل نداشته است که با ازدواج با دختران امام کاظم، خود را در معرض خشم و انتقام دستگاه حکومتی قرار دهد.

هجرت به ایران

مأمون، خلیفه عباسی، با هدف نظارت و کنترل نزدیک‌تر بر امام رضا، ایشان را از مدینه به خراسان فرا خواند. امام رضا این دعوت را به ناچار پذیرفته و در سال ۲۰۰هجری رهسپار ایران شدند. پس از آن، امام در نامه‌ای از خواهر خود، حضرت فاطمه معصومه(س)، درخواست کردند تا به سوی او بیاید. حضرت معصومه نیز در سال ۲۰۱هجری به قصد خراسان، مدینه را ترک گفتند. در مسیر سفر، کاروان ایشان به شهر ساوه رسید. بنا بر منابع تاریخی، مردم ساوه در آن زمان از مخالفان سرسخت خاندان پیامبر بودند. با ورود موکب حضرت معصومه، گروهی از اهالی ساوه به همراهان ایشان حمله کرده و درگیری سختی رخ داد که منجر به شهادت تعدادی از برادران و برادرزادگان حضرت گردید. این واقعه تاثیری عمیق بر ایشان گذاشت و به شدت دچار اندوه و بیماری شدند. در روایتی دیگر نیز اشاره شده است که ایشان در ساوه مسموم شدند.

هنگامی که حضرت معصومه دریافتند تا شهر قم حدود ده فرسخ (معادل ۶۰ کیلومتر) فاصله دارد، درخواست کردند که ایشان را به آن شهر منتقل کنند. در قم، در خانۀ «موسی بن خزرج اشعری» از اصحاب امام رضا ساکن شدند و سرانجام پس از شانزده یا هفده روز، در همان شهر رحلت فرمودند.

علل، انگیزه‌ها و پیامدهای هجرت حضرت معصومه

خلفای اموی و عباسی با اتخاذ سیاست‌هایی راهبردی درصدد بودند تا اهل‌بیت پیامبر را به حاشیه رانده و با انتساب خود به رسول خدا، جایگزینی ایشان را بر مردم تحمیل نمایند. در مقابل، استراتژی ائمه اطهار و خاندان آنان، حضور فعال در عرصه اجتماعی، شناساندن اسلام ناب محمدی در تقابل با اسلام تحریف‌شده اموی و عباسی، و دفاع از اصلِ ولایت و امامت منصوص بود؛ همان حقیقتی که امام رضا در حدیث سلسله‌الذهب در نیشابور تشریح فرمودند. به نظر می‌رسد سفر حضرت فاطمه معصومه به ایران، با اهدافی مهم و در ادامه این مبارزه فکری و فرهنگی از جمله مقابله با توطئه خلفا برای حاشیه‌نشانی اهل‌بیت، معرفی چهره اصیل اسلام هم از طریق علمی و هم عملی به مسلمانان و پیروان دیگر ادیان در ایران، تلاش برای خنثی‌سازی هجمه‌های فرهنگی جنبش‌های ضدِمکتبی نوظهور در عرصه سیاسی-اجتماعی اسلامی مانند نهضت شعوبیه و دفاع از امامت منصوص و ولایت حضرت علی‌بن‌موسی‌الرضا صورت پذیرفته است.

حضرت معصومه در راستای تحقق این اهداف مقدس، شهر قم را که آن زمان کانون تشیع و محبت اهل‌بیت در ایران بود برای اقامت برگزید و در همان‌جا از دنیا رفت. پیامدهای حضور ایشان در ایران، تأثیراتی عمیق و ماندگار داشت که از آن جمله می‌توان به تداوم و تقویت حضور امامزادگان و گسترش فرهنگ جهاد و شهادت، تأسیس و توسعه حوزه علمیه قم، نقش‌آفرینی مدفن ایشان به‌عنوان کانون جغرافیای معرفتی جهان تشیع و محور نشر معارف اهل‌بیت و نیز تغییر نگرش جامعه اسلامی به ویژه در ایران از مردسالاری به سمت شایسته‌سالاری و تکریم مقام واقعی زن اشاره نمود.

جایگاه نزد شیعیان و مردم ایران

حضرت معصومه با وجود عمر کوتاه، تأثیر وجودی عمیق و ماندگاری در شکل‌دهی به هویت فرهنگی و مذهبی شهر قم و جهان تشیع بر جای گذاشته است.

تأسیس نخستین نهادهای علمی تشیع امامی

از مهم‌ترین آثار وجودی ایشان، نقش بی‌بدیل در تأسیس و رشد نخستین مدارس و حلقه‌های درسی امامیه در اطراف مرقد مطهر است. این اقدام، هسته اولیه تشکیل شهر علمی قم در قرون بعدی به ویژه در عصر سلجوقیان شد و قم را به کانون تعلیم و انتشار معارف شیعی در حوزه‌هایی مانند حدیث، کلام و فقه تبدیل کرد.

انتقال و تثبیت احادیث کلیدی و ایدئولوژی امامیه

اقامت کوتاه اما اثرگذار ایشان در قم، محملی برای سماع و قرائت احادیث اساسی شیعه شد. مشابه نقش امام رضا در نقل حدیث سلسله‌الذهب در نیشابور، نقل احادیثی توسط حضرت معصومه از جمله احادیث تأکیدکننده بر نصب ائمه دوازده‌گانه و طهارت الهی امام حسین در شکل‌دهی به جهان‌بینی تشیع قمی و تثبیت گرایش امامیه در برابر سایر فرق مانند واقفیه و غُلات، نقشی محوری ایفا نمود. این حرکت، آغازگر جریان فرهنگی متمایز و پایداری شد که با مفهوم رَفض به معنای برائت از دشمنان اهل‌بیت در قم شناخته می‌شود.

تبدیل قم به شهر مقبره‌ای و کانون شیعی

تدفین ایشان در قم، این شهر را به یک شهر مقبره‌ای مهم در جهان اسلام تبدیل کرد که مرکزیت و نقش تاریخی‌اش تا به امروز وامدار این حضور است. این وجود مقدس، کانونی شد که سیاست‌های فرهنگی دوره‌هایی مانند عهد مأمون عباسی را در این منطقه خنثی کرد و به عالمان قم این مجال را داد تا با تکیه بر معارف اهل‌بیت، به مقابله فکری با جریان‌هایی مانند معتزله بپردازند و بر اصالت کسب علم از طریق نصوص پیامبر و ائمه تأکید ورزند.

تحول جهان‌بینی و تثبیت هویت مذهبی

حاصل کلی این تأثیرات، شکل‌گیری تدریجی مکتب شیعی امامی با ویژگی‌های خاص قمی بود. حضور حضرت معصومه مستلزم طرد سایر فرق، تأکید بر استمرار امامت از امام کاظم به امام رضا و مبارزه علمای قم با جریان‌های انحرافی مانند غلو بود. این بستر، آرامش و ثبات فرهنگی ویژه‌ای برای قم به ارمغان آورد و آن را به دژ مستحکم تشیع امامی تبدیل نمود.

کرامات

کرامات حضرت معصومه را می‌توان به دو گونه مخاطلان و کرامت‌ها دسته‌بندی کرد؛ زیرا مخاطبان کرامات حضرت معصومه طیف وسیعی را شامل می‌شود. گاه اشخاصی که مورد کرامت و عنایت قرار گرفته‌اند، انسان‌هایی عادی و ناشناخته از هر قشر و پیشه‌ای بوده‌اند و گاه شامل عالمان، مراجع تقلید و شخصیت‌های برجسته دینی شده است. از طرف دیگر زمانی افرادی مسلمان و زمانی هم غیرمسلمان هستند. گونه کرامت‌ها نیز به سه صورت کرامات علمی و معنوی، کرامات جسمانی و شفایی و کرامات مادی روی داده است.

زیارتنامه

محتوای زیارتنامه در منابع شیعه موجود است که علامه مجلسی در کتاب‌های زاد المعاد، تحفه الزائر و بحار الانوار به نقل از علی بن‌ابراهیم، او از پدرش ابراهیم بن‌هاشم، او از سعد بن‌سعد اشعری و او از امام الرضا، گزارش کرده است. در روایتی از امام صادق ثواب بهشت برای زائر ایشان بیان شده است و در فرازی از زیارت، از مقام شفاعت ایشان استمداد می‌شود «یَا فاطِمَهُ اشْفَعِی لِی فِی الْجَنَّهِ فَإِنَّ لَکِ عِنْدَ اللهِ شَأْناً مِنَ الشَّأْنِ». فقها و عالمان شیعه، خواندن این زیارتنامه را به‌عنوان عملی مستحب و مقبول، تحت قاعده تسامح در ادلّه سنن پذیرفته‌اند. همچنین، توسط برخی از علما در منابع روایی، زیارتنامه‌های دیگری نیز برای حضرت معصومه نقل شده است. حضرت فاطمه‌زهرا و حضرت معصومه تنها زنانی‌ هستند که زیارتنامه مأثور؛ زیارت‌نامه‌ای که سند آن به نقل از معصوم است، دارند.

حرم حضرت معصومه

پس از وفات در منزل موسی بن خزرج اشعری، پیکر ایشان در باغ بابلان به خاک سپرده شد. نخستین سایبان بر مزار توسط اشعریان برپا گردید و نخستین قبه نیز در نیمه دوم قرن سوم هجری توسط بانویی علوی به نام زینب ساخته شد. این بنا در قرن پنجم هجری به دستور امیرابوالفضل عراقی، وزیر طغرل سلجوقی، توسعه یافت و به مشهد و قبه سِتّی معروف گردید.

دوره صفویه، عصر شکوه و گسترش اساسی حرم بود. شاه‌بیگم صفوی بقعه را به صورت بنایی هشت‌ضلعی با گنبدی جدید بازسازی، صحن عتیق را بنا نهاد و ایوان طلا را احداث کرد. نخستین ضریح مرقد نیز در این دوره به فرمان شاه‌طهماسب اول ساخته شد. در عصر قاجار، فتحعلی‌شاه فرش کردن حرم با سنگ مرمر، آغاز آیینه‌کاری، ساخت مدرسه‌ای بزگ یا همان مدرسه فیضیه کنونی و دارالشفایی برای آستانه مقدسه انجام شد. علی‌اصغرخان اتابک با احداث صحن جدید و ایوان آینه، بر عظمت مجموعه افزود. ساختار فعلی حرم شامل دو صحن اصلی عتیق و جدید، گنبد طلایی، شش گلدسته، و رواق‌های متعدد از جمله از جمله رواق‌های رواق شرقی، رواق غربی، رواق و گنبد شاه‌صفی، رواق و گنبد شاه‌عباس دوم، رواق و گنبد شاه‌سلیمان و رواق و گنبد طباطبائی است. تزیینات ایوان‌ها و رواق‌ها با کاشی‌کاری معرق، طلاکاری، نقره‌کاری، آینه‌کاری، کتیبه‌های نفیس، قندیل‌ها، فرش‌ها، پرده‌ها و پارچه‌ها از جلوه‌های برجسته هنر اسلامی در این آستان مقدس است.

این آستان شامل نهادهای علمی و فرهنگی مهمی مانند مدارس و مساجد، کتابخانه و موزه است. پشتوانه مالی و اداری این مجموعه عظیم، بر دو رکن موقوفات و تولیت استوار است. این آستان مقدس پس از حرم امام رضا(ع)، به‌عنوان مهم‌ترین زیارتگاه ایران و کانون مذهبی و علمی شهر قم شناخته می‌شود.

کنگره بزرگداشت

در سال ۱۳۸۴ش، به‌دستور متولی وقت آستان مقدس، کنگره‌ای برای بزرگداشت شخصیت حضرت فاطمه معصومه و جایگاه فرهنگی قم در حرم ایشان برگزار شد. در این مراسم شخصیت‌هایی همانند آیت‌الله مکارم شیرازی، حجت‌السلام دکتر احمد عابدی، آیت‌الله جعفر سبحانی، حجت‌الاسلام استاد علی دوانی، آیت‌الله رضا استادی، آیت‌الله جوادی آملی و جمعی از نویسندگان به سخنرانی پرداختند. بر اساس گزارش دبیر کنگره، این رویداد منجر به چاپ ۵۴ جلد کتاب در موضوعات با ضخصیت حضرت معصومه، تاریخ تولد، وفات و ورود ایشان به قم، تأثیر ورود ایشان و آمدن فرهنگ تشیع توسط علویان و اشعریان و برخی مباحث علمی پیرامون آنها مرتبط گردید.

فیلم سینمایی

فیلم سینمایی اخت الرضا ساخته شده در سال ۱۴۰۰ش، با محوریت شرح تاریخی سفر حضرت فاطمه معصومه(س) از مدینه به قم و اتفاقات تاریخی و فضای سیاسی حاکم در آن دوران به کارگردانی سیدمجتبی طباطبایی، در تاریخ ۱۸ مهر ۱۴۰۲ش در شهر قم اکران گردید. این فیلم اولین محصول مشترک فرهنگی بین عتبه امام حسین و عتبه حضرت معصومه است که با مشارکت حوزه هنری سازمان تبلیغات اسلامی و شرکت سینمایی نور تابان وابسته به بنیاد مستضعفان تهیه شده است.

کتاب‌شناسی

کتاب‌شناسی حضرت معصومه به زبان‌های فارسی و عربی بر سه محور اصلی متمرکز است. نخست، زندگینامه‌ها و سیره‌نگاری‌ها که به تبیین تاریخ زندگانی، نسب، مهاجرت و فضایل ایشان می‌پردازند. دوم، آثار مربوط به کرامات، زیارت و جایگاه اعتقادی که به بررسی روایات ثواب زیارت، کرامات منسوب و نقش ایشان در منظومه امامت شیعه اختصاص دارند. سوم، مطالعات مربوط به حرم، تاریخ معماری و موقوفات که توسعه تاریخی، هنر معماری و نهادهای وابسته به آستان مقدس را بررسی می‌کنند.

منابع

برقعی، سیدعلی‌اکبر، راهنمای قم، قم، دفتر آستانه قم، ۱۳۱۷ش.

تشید، علی‌اکبر، هدیه اسماعیل یا قیام سادات علوی برای تصاحب خلافت (دخالت ایرانیان در سیاست اسلامی)، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1386ش.

حسینی، سیدجواد، «راز عدم ازدواج حضرت معصومه(ع)»، فرهنگ کوثر، سال۱۰، شماره۶۹، ۱۳۸۶ش.

حسنی، حسین، «عنایت حضرت معصومه(س) را در تولید «اخت الرضا» لمس کردم»، وب‌سایت خبری آستان مقدس حضرت معصومه، تاریخ درج مطلب: ۱۲ بهمن ۱۴۰۱ش.

ربانی خلخالی، علی، چهره درخشان کریمه اهل‌بیت حضرت فاطمه معصومه(س)، قم، مکتب الحسین، 1388ش.

رضایی‌ندوشن، محمد؛ دانشپور، سیدعبدالهادی؛ بهزادفر، مصطفی، «سیر تحول حرم حضرت معصومه(س) با تأکید بر سلسله‌مراتب ورود (تشرف) از دوره صفوی تا دوره قاجار»، مطالعات معماری ایران، سال۸، شماره۱۶، ۱۳۹۸ش.

سپهر، محمدتقی بن محمدعلی، ناسخ ‌التواریخ، تهران، اساطیر، 1380ش.

سجادی، صادق، «آستانه حضرت معصومه»، دانشنامه بزرگ اسلامی، تهران، مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۸۸ش.

شرافت، امیرحسین، «کنگره بزرگداشت حضرت فاطمه معصومه(س) و مکانت فرهنگی قم»، وقف میراث جاوید، شماره۵۲، ۱۳۸۴ش.

شهیدی پاک، محمدرضا، «اوضاع فرهنگی قم هنگام ورود فاطمه معصومه، انسان‌شناسی فرهنگی کنشگران فرهنگی قم از ۱۸۰ - ۲۳۰»، دستاوردهای نوین در مطالعات علوم انسانی، سال۴، شماره۳۷، ۱۴۰۰ش.

صدوق، محمد بن‌علی، عیون أخبار الرضا(ع)، بیروت، مؤسسه الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۰۴ق.

عابدی، محمد، «مناسبت‌های ماه: بانوی کرامت: بررسی و مروری بر کرامت‌های حضرت معصومه به مناسبت سالروز»، مبلغان، شماره۱۳، ۱۳۷۹ش.

عاملی، جعفر مرتضی، الحیاه السیاسیه للامام الرضا، قم، دارالتبلیغ اسلامی، 1398ق.

عظیمی هاشمی، مژگان؛ شریعتی مزینانی؛ سعید؛ اعظم کاری، فائزه، «مؤلفه‌های اجتماعی - فرهنگی شهر زیارتی پایدار مورد مطالعه: شهر مشهد»، مطالعات اجتماعی ایران، سال۶، شماره۴و۳، ۱۳۹۱ش.

علوی علی‌آبادی، فاطمه‌ سادات، «مهاجرت حضرت فاطمه معصومه(ع) به ایران (علل، انگیزه‌ها و پیامدها)»، مطالعات پژوهشی زنان، سال۵، شماره۸، ۱۳۹۷ش.

قمی، حسن بن‌محمد بن‌حسن، تاریخ قم، ترجمه حسن بن‌علی قمی، تصحیح سیدجلال‌الدین طهرانی، تهران، توس، ۱۳۶۱ش.

قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.

کچوئی‌قمی، محمدعلی، انوار المشعشعیین، تحقیق محمدرضا انصاری قمی، قم، کتابخانه آیت‌الله مرعشی نجفی، 1381ش.

کیانی، یوسف، «مجموعه حرم حضرت معصومه(س)»، دانشکده ادبیات و علوم انسانی، سال۱۵۱، شماره۱۴۴۸، ۱۳۷۸ش.

محلاتی، ذبیح‌الله، ریاحین الشریعه در ترجمه دانشمندان بانوان شیعه، تهران، دارالکتب الاسلامیه، 1329ش.

مجلسی، محمدباقر، تحفه الزائر، قم، پیام امام هادی(ع)، ۱۳۸۶ش.

مجلسی، محمدباقر، بحار الانوار، قم، دار احیاء التراث العربی، 1403ق.

مجلسی، محمدباقر، زاد المعاد، مصحح علاءالدین اعلمی، بیروت، مؤسسه اعلمی للمطبوعات، ۱۴۲۳ق.

مدرسی طباطبایی، حسین، «مدارس قم در دوره صفویه»، وحید مهر، شماره۹۴، ۱۳۵۰ش.

مقیسه، حسین، «پژوهشی در زیارتنامه فاطمه معصومه(ع)»، فرهنگ کوثر، شماره۲۵، ۱۳۷۸ش.

ملک‌الکتاب شیرازی، محمد بن محمدرفیع، ریاض‌ الانساب و مجمع‌ الاعقاب، بمبئی، داودی، 1335ق.

منصوری، مهدی، حیاهالسّت (زندگانی حضرت معصومه و تاریخ قم)، قم، صحفی، 1339ش.

مهدی‌پور، علی‌اکبر، کریمه اهل‌بیت(س)، قم، ۱۳۸۶ش.

مهدی‌پور، علی‌اکبر، زندگانی کریمه اهل‌بیت(ع)، قم، حاذق، ۱۳۹۲ش.

ناصرالدین شاه قاجار، سفرهای ناصرالدین شاه به قم، تدوین فاطمه قاضی‌ها، تهران، سازمان اسناد ملی ایران، پژوهشکده اسناد، ۱۳۸۱ش.

---