بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۳: | خط ۳: | ||
شیردهی مادر، نقش حیاتی در سلامت [[کودک]] و مادر دارد. [[شیر مادر]] با ترکیب متغیر و حاوی آنتیبادیها، نیازهای تغذیهای و ایمنی کودک را تأمین کرده و از بیماریها و مرگ زودرس پیشگیری میکند؛ همچنین رشد ذهنی و شناختی کودک را تقویت میکند. برای مادر، شیردهی بازگشت رحم به حالت طبیعی، کاهش فشارخون، کاهش خطر دیابت، بیماریهای قلبی و سرطان را به همراه دارد. تغذیه مناسب، استراحت کافی و حمایت روانی [[خانواده]] از مادر، کیفیت شیردهی و سلامت کودک را تضمین میکند. قوانین حمایتی ایران، شامل [[مرخصی زایمان]] و تسهیلات شیردهی برای مادران شاغل است تا امکان ادامه شیردهی تا دوسالگی فراهم شود. این فرایند، هم پیوندی عاطفی و هم محافظتی میان مادر و کودک ایجاد میکند. | شیردهی مادر، نقش حیاتی در سلامت [[کودک]] و مادر دارد. [[شیر مادر]] با ترکیب متغیر و حاوی آنتیبادیها، نیازهای تغذیهای و ایمنی کودک را تأمین کرده و از بیماریها و مرگ زودرس پیشگیری میکند؛ همچنین رشد ذهنی و شناختی کودک را تقویت میکند. برای مادر، شیردهی بازگشت رحم به حالت طبیعی، کاهش فشارخون، کاهش خطر دیابت، بیماریهای قلبی و سرطان را به همراه دارد. تغذیه مناسب، استراحت کافی و حمایت روانی [[خانواده]] از مادر، کیفیت شیردهی و سلامت کودک را تضمین میکند. قوانین حمایتی ایران، شامل [[مرخصی زایمان]] و تسهیلات شیردهی برای مادران شاغل است تا امکان ادامه شیردهی تا دوسالگی فراهم شود. این فرایند، هم پیوندی عاطفی و هم محافظتی میان مادر و کودک ایجاد میکند. | ||
== مفهومشناسی == | |||
شیردهی فرآیند طبیعی و سالم تغذیه نوزاد با شیر مادر است<ref>[https://farvardinlab.com/mag/breastfeeding/ «شیردهی»، وبسایت مجتمع تخصصی آزمایشگاهی فروردین.]</ref> و شامل شیردهی به نوزاد شامل روش صحیح گرفتن سینه، دفعات تغذیه بر اساس نیاز نوزاد و مراقبتهای پس از شیردهی است که به رشد و سلامت کودک کمک میکند.<ref>[https://doctoreto.com/blog/breastfeeding/ پولادفر، «شیردهی به نوزاد؛ آموزش کامل، زمانبندی و نکات مهم»، وبسایت دکترتو.]</ref> | |||
== میزان شیردهی == | |||
مقدار شیر مورد نیاز نوزادان متفاوت است و متخصصان توصیه میکنند در صورت توانایی نوزاد در مکیدن، تعداد دفعات و مقدار شیردهی به نیاز او واگذار شود. در روز اول تولد، نوزادان معمولاً پساز مکیدن، مدت طولانی میخوابند که باعث کاهش دفعات تغذیه در این روز میشود؛ اما از روز دوم، تعداد دفعات شیر خوردن به ۸ تا ۱۲ بار در شبانهروز افزایش مییابد.<ref>[https://www.unicef.org/iran/media/4486/file/Breastfeeding%20Promotion%20Training%20Kit.pdf عزالدین زنجانی و دیگران، «مجموعه آموزشی ترویج تغذیه با شیر مادر»، 1400ش، ص229-230.]</ref> | |||
== فواید شیردهی برای مادر == | == فواید شیردهی برای مادر == | ||
| خط ۳۴: | خط ۴۰: | ||
=== اهمیت استراحت فیزیکی مادر === | === اهمیت استراحت فیزیکی مادر === | ||
مادر شیرده باید از انجام کارهای سنگین و خستهکننده پرهیز کند و به استراحت کافی بپردازد؛ زیرا خستگی موجب کاهش دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی شیر توسط نوزاد و کاهش جریان شیر میشود. استراحت مناسب، نهتنها به حفظ سلامت مادر کمک میکند، بلکه زمینهساز شیردهی مؤثر و پایدار نیز هست.<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> | مادر شیرده باید از انجام کارهای سنگین و خستهکننده پرهیز کند و به استراحت کافی بپردازد؛ زیرا خستگی موجب کاهش دفعات شیردهی، مکیدن ناکافی شیر توسط نوزاد و کاهش جریان شیر میشود. استراحت مناسب، نهتنها به حفظ سلامت مادر کمک میکند، بلکه زمینهساز شیردهی مؤثر و پایدار نیز هست.<ref>[https://www.gmu.ac.ir/content/1660368994341 «نقش همسر در امر شیردهی»، وبسایت دانشگاه علوم پزشکی و خدمات بهداشتی درمانی گناباد.]</ref> | ||
== سلامت مادران در دوران شیردهی == | |||
=== غذاهای توصیه شده === | |||
جوی دو سر دارای مقادیر زیادی از ویتامینهای خانواده «ب» است. این ماده غذایی کمخونی مادر باردار را برطرف میکند، به تقویت اعصاب و برطرف نمودن مشکلات روحی و روانی مادر بعد از [[زایمان]] کمک میکند، به علت داشتن فیبر باعث تسهیل حرکات گوارشی میشود و شیر مادر را از طریق افزایش تولید هورمون اکسیتوسین، زیاد میکند. هویج دارای مقادیر زیادی ویتامین «آ» و پیشسازنده آن یعنی «آلفا و بتاکاروتن» میباشد؛ از اینرو در تقویت شیر به عنوان یک ویتامین محلول در چربی خاصیت آنتیاکسیدانی دارد و تا حدودی مانع از رشد بافت سرطانی در سینه میگردد. میوههایی مثل طالبی، هندوانه، زردآلو و [[انگور]] ویتامین «آ» مورد نیاز مادر را تأمین میکنند. مویز، [[خرما]]، شیره خرما، انجیر و انگور بهتر است مابین وعدههای غذایی و همچنین در وعده صبحگاهی مصرف گردد. مصرف سبزیجاتی که دارای برگهای سبز هستند نیز به مادران شیرده توصیه شده است. امگا۳ و چربیهای غیر اشباع که در ماهیهایی مانند ماهی سالمون، قزلآلا و روغنهای گیاهی مانند روغن نارگیل به فراوانی یافت میشود، برای تقویت سیستم ایمنی و تأمین ویتامین «د» بدن مادر مناسب هستند. این چربیها در مغزهای خوراکی مانند [[بادام]] نیز وجود دارند.<ref>[https://www.pooralimd.com/%D9%85%D8%B7%D9%84%D8%A8-%D8%A7%D8%AB%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D9%85%D8%AB%D8%A8%D8%AA-%D8%B4%DB%8C%D8%B1%D8%AF%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1 پورعلی، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی.]</ref> | |||
=== پرهیزهای مادر === | |||
مواد غذایی کافئیندار؛ این گونه نوشیدنیها باعث بروز عوارضی در کودک مانند بیاشتهایی، کمخوابی و تحریکپذیری میشود. [[قهوه]]، چای خصوصاً غلیظ، کولا و شکلات دارای کافئین هستند. از مصرف هر مقدار الکل در دوران شیردهی باید اجتناب شود. اگر مادر الکل مصرف کند باید تا پاک شدنکامل اثرات آن در شیر، از شیردهی به فرزندش خودداری کند. دوشیدن و دور ریختن شیر هیچ تأثیری بر افزایش سرعت پاک شدن الکل از شیر ندارد. بهطور کلی توصیه میشود مادران در زمان شیردهی تا آنجا که ممکن است از مصرف مواد مصنوعی پرهیز و از مواد طبیعی استفاده کنند. ادویهها میتوانند سبب تغییر طعم شیر و بیقراری کودک شوند. مادر باید تا حد امکان از خوردن سبزیجات خام اجتناب کند یا این سبزیجات را به صورت بخارپز میل کند. سبزیهایی مانند کلم بروکلی و گل کلم باعث دردهای کولیکی و بیقراری در کودک میشوند. جعفری نیز باعث کاهش تولید شیر میشود و بهتر است در دوران شیردهی مصرف نشود. سیر و پیاز نیز باعث تغییر طعم شیر میشوند. گرچه سیر تأثیر مثبتی بر تولید شیر دارد. توصیه میشود اگر کودک به دلیل تغییر طعم شیر از شیر خوردن امتناع کرد، مادر این مواد غذایی را مصرف نکند.<ref>[https://mom.ir/blog/Postpartum/baid-o-nbaid-hai-tghthih-ai-doran-shirdhi شهبازی، «باید و نبایدهای تغذیهای دوران شیردهی»، وبسایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: 13 تیر 1401ش.]</ref> | |||
== مدت زمان شیردهی == | |||
شیر مادر منبع تغذیه نوزادان از ابتدای تولد تا سن زیر دو سالگی است.<ref>[https://iahj.ir/browse.php?a_id=63&sid=1&slc_lang=fa حیدری و دیگران، «بررسی تطبیقی اهمیت شیر مادر از دیدگاه قرآن و دانش پزشکی»، 1393ش، ص72.]</ref> بیشتر مادران بدون افزودن شیر جانشین یا مواد غذایی دیگر قادر به شیردادن به فرزند خود به مدت ۶ ماه یا بیشتر هستند. سازمان بهداشت جهانی، تغذیه انحصاری کودک با شیر مادر را تا شش ماهگی و بعداز آن، استمرار شیردهی بههمراه مکملهای غذایی برای حداقل یکسال تا دوسال پیشنهاد کرده است.<ref>[https://www.unicef.org/iran/media/3726/file/%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87%20%D8%A8%D8%A7%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1.pdf «تغذیه با شیر مادر»، وبسایت یونیسف.]</ref> فرایند شیردهی توسط مادر و مدت زمان آن، در نقاط مختلف جهان با توجه به آئین و آدابورسوم هر منطقه، متفاوت است. مدت زمان شیردهی میان [[مسلمان|مسلمانان]]، مستند به [[قرآن]] است. قرآن، دوره کامل شیردهی مادر به فرزند را دو سال بیان کرده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_233_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%87 سوره بقره، آیه 233.]</ref> | |||
در صورت درخواست مادر، لازم است پدر بابت شیردهی به مادر اجرت پرداخت کند.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص89.</ref> شیردهی حق مادر بوده، حتی اگر [[عده طلاق|طلاق]] گرفته باشد،<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> اما اگر مادر از حق خود برای شیر دادن اجتناب کند، پدر این اجازه را دارد که برای نوزاد خود دایه بگیرد.<ref>[https://old.makarem.ir/main.aspx?reader=1&pid=61853&lid=0&mid=16325&catid=0 مکارم شیرازی، «احکام شیردادن نوزاد»، وبسایت دفتر آیتالله مکارم شیرازی.]</ref> همچنین شیر دادن بعد از دو سال اثر حقوقی نداشته و پدر نیز وظیفهای در برابر هزینههای آن ندارد.<ref>نظری توکلی، حضانت کودکان در فقه اسلامی، 1385ش، ص31.</ref> قانون مدنی جمهوری اسلامی ایران نیز شیردهی را حق مادر دانسته نه وظیفهٔ او، با اینحال اگر تغذیهٔ کودک منحصر در شیر مادر شود لازم است که به نوزاد شیر دهد.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/97937 «ماده 1176 قانون مدنی»، وبسایت مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> | |||
در آموزههای دینی مستحب است شیردهی به بچه با شیر مادر باشد، مگر اینکه بهدلایلی، غیر مادر ترجیح پیدا کند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref> شیردهی به کودک دو سال کامل توصیه شده؛<ref>شبیری زنجانی، توضیح المسائل، 1388ش، ص539.</ref> گرچه شیردهی تا بیستویک ماه نیز اجازه داده شده و بعضی از فقها کمتر از این مدت را اگر بدون ضرورت باشد، جایز ندانستهاند.<ref>خمینی، ترجمه تحریر الوسیله، 1385ش، ج2، ص333.</ref> | |||
قرآنکریم در آیه ۲۳۳ سوره بقره، آیه ۱۵ سوره احقاف، آیه ۱۴ سوره لقمان، آیه ۷۳ سوره نساء و آیه ۶ سوره طلاق به تغذیه نوزاد با شیر مادر و اهمیت آن اشاره کرده است.<ref>[https://jbums.org/article-1-4319-fa.pdf زاهد پاشا و همکاران، «اسلام و تغذیه با شیر مادر»، 1391ش، ص15.]</ref> روایتها و متون فقهی اشاره شده و مدت آن حدود دو سال عنوان شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/93051104426/%D8%AA%D8%BA%D8%B0%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D8%A7-%D8%B4%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%A7%D8%AF%D8%B1-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86-%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9-%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C-%D9%87%D8%B1-%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری ایسنا، تاریخ بازدید: 22 آبان 1401ش.]</ref> | |||
در قرآن کریم مدت شیردهی کامل دو سال بیان شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/%D8%A2%DB%8C%D9%87_233_%D8%B3%D9%88%D8%B1%D9%87_%D8%A8%D9%82%D8%B1%D9%87 سوره بقره، آیه 233.]</ref> اطبای سنتی مانند حکیم جرجانی و ابوعلی سینا نیز طول مدت زمان شیردهی را دو سال بیان کردهاند. از نظر ابنسینا با ظهور دندانهای نیش، لازم است غذاهای نرم وارد چرخهٔ تغذیه کودک شده و شیر مادر نیز بهتدریج کمتر شود. از بعضی اطبای سنتی نیز نقل شده کودک تا یکسالگی تنها از شیر مادر تغذیه کرده و بعد از یک سالگی غذاهای سبک را در برنامهٔ غذایی کودک اضافه کنند.<ref>[https://mes.nahad.ir/article_469.html قربانی و خادم، «اهمیت تغذیه با شیر مادر از دیدگاه آموزههای دینی، طب سنتی ایران و طب رایج»، 1396ش، ص45-46.]</ref> بعضی از مراکز علمی نیز زمان شروع غذای جامد را از ششماهگی بیان میکنند؛ گرچه تأکید دارند که کودک تا یکسالگی به غذایی غیر از شیر مادر نیاز ندارد.<ref>فلدمن، روانشناسی تحولی؛ رشد در گستره زندگی از لقاح تا کودکی، 1399ش، ج1، ص162.</ref> از نظر بعضی حکیمان طب سنتی ایران، تغذیه از شیر مادر بیش از دو سال به مزاج طفل آسیب میرساند.<ref>حسنزاده آملی، سدرة المنتهی فی تفسیر قرآن المصطفی، 1388ش، ج1، ص283.</ref> | |||
== چالشها و موانع == | == چالشها و موانع == | ||
| خط ۴۸: | خط ۷۳: | ||
# حمایت خانواده<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> عاملی مؤثر بر تداوم شیردهی مادران؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص190.]</ref> | # حمایت خانواده<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> عاملی مؤثر بر تداوم شیردهی مادران؛<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص190.]</ref> | ||
# حمایت مراکز بهداشتی درمانی<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> مثل آموزش به مادران در منزل و رها نکردن آنها پس از ترخیص.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص180.]</ref> | # حمایت مراکز بهداشتی درمانی<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص179.]</ref> مثل آموزش به مادران در منزل و رها نکردن آنها پس از ترخیص.<ref>[https://rahbordfarhangi.csr.ir/article_123265_0d36e8fad92e720edc6ce0f28f3ed3e6.pdf الهیدوست و ربانی، «تحلیل کیفی پیوند حمایت اجتماعی و تغذیه با شیر مادر در بین مادران شاغل شهر اصفهان»، 1393ش، ص180.]</ref> | ||
== روشهای از شیر گرفتن == | == روشهای از شیر گرفتن == | ||
| خط ۵۸: | خط ۸۰: | ||
براساس دیدگاه پزشکی نوین و نیز طب سنتی، بهترین فصل برای از شیر گرفتن کودک، بهار و پاییز است؛ زیرا بهار و پاییز بهدلیل اعتدال مزاجی و کاهش خطر بروز بیماریهای فصلی، بهترین زمان برای این کار هستند و بدن کودک کمتر در معرض بیحالی ناشی از گرما یا ضعف ناشی از سرمای مفرط قرار میگیرد. در مقابل، تابستان و زمستان برای این کار توصیه نشده است.<ref>[https://doctoreto.com/blog/how-to-wean-a-baby/#:~:text=%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%20%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86%20%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%20%D9%85%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8B%20%D8%A8%DB%8C%D9%86%20%DB%B1%DB%B2%20%D8%AA%D8%A7,%D8%AA%D8%A7%20%DB%B2%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C%20%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87%20%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%AF. قشلاقی، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وبسایت دکترتو.]</ref> | براساس دیدگاه پزشکی نوین و نیز طب سنتی، بهترین فصل برای از شیر گرفتن کودک، بهار و پاییز است؛ زیرا بهار و پاییز بهدلیل اعتدال مزاجی و کاهش خطر بروز بیماریهای فصلی، بهترین زمان برای این کار هستند و بدن کودک کمتر در معرض بیحالی ناشی از گرما یا ضعف ناشی از سرمای مفرط قرار میگیرد. در مقابل، تابستان و زمستان برای این کار توصیه نشده است.<ref>[https://doctoreto.com/blog/how-to-wean-a-baby/#:~:text=%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%20%D8%B2%D9%85%D8%A7%D9%86%20%D8%A7%D8%B2%20%D8%B4%DB%8C%D8%B1%20%DA%AF%D8%B1%D9%81%D8%AA%D9%86%20%DA%A9%D9%88%D8%AF%DA%A9%20%D9%85%D8%B9%D9%85%D9%88%D9%84%D8%A7%D9%8B%20%D8%A8%DB%8C%D9%86%20%DB%B1%DB%B2%20%D8%AA%D8%A7,%D8%AA%D8%A7%20%DB%B2%20%D8%B3%D8%A7%D9%84%DA%AF%DB%8C%20%D8%A7%D8%AF%D8%A7%D9%85%D9%87%20%DB%8C%D8%A7%D8%A8%D8%AF. قشلاقی، «از شیر گرفتن کودک؛ چه زمانی و چگونه شیردهی را قطع کنیم؟»، وبسایت دکترتو.]</ref> | ||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۸۷: | خط ۹۰: | ||
* الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۷ش. | * الگود، سیریل لوید، طب در دوره صفویه، ترجمه محسن جاویدان، تهران، دانشگاه تهران، ۱۳۵۷ش. | ||
* پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش. | * پورعلی، رقیه، «اثرات مثبت شیردهی بر سلامت مادر»، وبسایت دکتر رقیه پورعلی، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش. | ||
* پولادفر، غلامرضا، «شیردهی به نوزاد؛ آموزش کامل، زمانبندی و نکات مهم»، وبسایت دکترتو، تاریخ بازدید: 24 تیر 1405ش. | |||
* «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | * «تغذیه با شیر مادر بهترین سرمایهگذاری در زمینه سلامت جامعه است»، خبرگزاری دانشجویان ایران «ایسنا»، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | ||
* «تغذیه با شیر مادر»، وبسایت یونیسف، تاریخ باردید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش. | * «تغذیه با شیر مادر»، وبسایت یونیسف، تاریخ باردید: ۱۹ تیر ۱۴۰۵ش. | ||
| خط ۱۰۳: | خط ۱۰۷: | ||
* شبیری زنجانی، موسی، توضیحالمسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش. | * شبیری زنجانی، موسی، توضیحالمسائل، قم، سلسبیل، ۱۳۸۸ش. | ||
* شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیهای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وبسایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.«شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | * شهبازی، سپیده، «باید و نبایدهای تغذیهای دوران شیردهی»، مترجم سپیده شهبازی، وبسایت مام، مهد آگاهی مادران، تاریخ بازدید: ۱۳ تیر ۱۴۰۱ش.«شیر مادر»، وبسایت بانک مقاله، تاریخ بازدید: ۲۲ آبان ۱۴۰۱ش. | ||
* «شیردهی»، وبسایت مجتمع تخصصی آزمایشگاهی فروردین، تاریخ بازدید: 24 تیر 1405ش. | |||
* طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژهپردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش. | * طباطبایی، محمدحسین، زن در قرآن، قم، واژهپردازاندیشه، چ۱، ۱۴۰۲ش. | ||
* عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش. | * عزالدین زنجانی، ناهید و دیگران، «پایش کیفی عوامل مؤثر بر تغذیه انحصاری با شیر مادر و تداوم آن در مناطق شهری و روستایی کشور در سال ۱۳۷۹»، مجله پزشکی حکیم، دورهٔ ۵، شمارهٔ ۲، ۱۳۸۱ش. | ||
