بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۵۱: | خط ۵۱: | ||
برخی از محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجاریه به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | برخی از محققان یکپارچگی مجدد سرزمین ایران را پس از چنددستگیهای بعد از سقوط صفویه، از مهمترین دستاوردهای این دوره میدانند. در ماقبل قاجار، ایران در کشمکشهای داخلی و جنگهای پراکنده فرو رفته بود و ثبات و مرزهای منسجمی نداشت؛ اما حکومت قاجار توانست ثبات نسبی را به کشور بازگرداند و مرزهای پایداری ایجاد کند که بسیاری از ایرانیان با آن احساس هویت میکردند. قدرت مرکزی در این دوره، در نتیجه عواملی چون همگرایی اقتصادی، اصلاحات حکومتی، ایجاد خطوط تلگراف و رشد پایتخت جدید (تهران)، تا حدی افزایش یافت. همچنین سیاست خارجی قاجاریه به آشنایی با علوم، فناوری و آموزش جدید انجامید.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای [[قفقاز]] که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساختهای جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآوردههای صنعتی از غرب، به [[صنایع دستی]] ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | در مقابل، محققان کاستیهای دوره قاجار را نیز چشمگیر ارزیابی کردهاند. قدرتهای غربی، بهویژه روسیه و انگلستان، خواست خود را بر ایران تحمیل کردند و با پیروزی در جنگها و انعقاد عهدنامههای تحمیلی، مرزهای کشور را محدود ساختند؛ از جمله از دست رفتن سرزمینهای [[قفقاز]] که در ماقبل قاجار بخشی از ایران بود. با وجود چندین تلاش اصلاحگرانه، اصلاحات عمده از سوی دولت سلطنتی صورت نگرفت. ایلات و روسای محلی قدرت مستقل خود را تا حد زیادی حفظ کردند و زیرساختهای جدیدی احداث نشد. همچنین واردات فرآوردههای صنعتی از غرب، به [[صنایع دستی]] ایران، به جز فرش، آسیب وارد کرد و اقتصاد سنتی ایران را با چالش مواجه ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3911890-%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7-%DA%A9%D8%A7%D8%B3%D8%AA%DB%8C-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «دستاوردها و کاستیهای دوره قاجار»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
افزون بر این، در اواخر دورۀ قاجار روند غربگرایی با وجود مخالفتهای داخلی، رشد قابلتوجهی یافت. نخستین نشانههای این تحول از اندرون حکومت قاجار آغاز شد؛ عباسمیرزا، ولیعهد فتحعلیشاه، پس از شکستهای نظامی از روسیه، بهضرورت ایجاد قوای نظامی به سبک غربی و اعزام دانشجو به اروپا تأکید کرد. از نیمه دوم قرن نوزدهم، روشنفکران و تجددخواهانی که بیشتر تحصیلکردۀ غرب بودند، با طرح اندیشههای لیبرالیسم و ناسیونالیسم به نقد سنت پرداختند و از طریق انتشار روزنامه، تأسیس انجمنها و نگارش رسالههای انتقادی، به ترویج افکار غربی در ایران مشغول شدند.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-31/721115-%D8%B1%D9%88%D8%B2%DA%AF%D8%A7%D8%B1-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D8%A7%D9%84%D9%87-%D9%85%D8%AF%D8%B1%D9%86%DB%8C%D8%AA%D9%87 «روزگار قاجار و مساله مدرنیته»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | |||
== انقراض قاجاریه == | == انقراض قاجاریه == | ||
سلسله قاجار با کودتای نظامی سوم اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان (با حمایت انگلستان) عملاً قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیتهایی چون فرمانده دیویزیون قزاق و سردار سپه، به تدریج قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخستوزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورشهای داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمنها، تحکیم موقعیت خود، و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب مادهواحدهای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانوادهاش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد | سلسله قاجار با کودتای نظامی سوم اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان (با حمایت انگلستان) عملاً قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیتهایی چون فرمانده دیویزیون قزاق و سردار سپه، به تدریج قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخستوزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورشهای داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمنها، تحکیم موقعیت خود، و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب مادهواحدهای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانوادهاش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی.]</ref> محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانستهاند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، بهویژه مظفرالدینشاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوهخواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.] | ||
</ref> ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماریهای فراگیر در دهههای پایانی قاجار، بهویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطهخواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخگویی به مطالبات عمومی، بهتدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینههای سقوطِ سلسله قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> در این میان، رضاخان با بهرهگیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورشهای داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمنها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3913325-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87 «ریشهیابی انقراض قاجاریه»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | </ref> ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماریهای فراگیر در دهههای پایانی قاجار، بهویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطهخواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخگویی به مطالبات عمومی، بهتدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینههای سقوطِ سلسله قاجار»، وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> در این میان، رضاخان با بهرهگیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورشهای داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمنها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3913325-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87 «ریشهیابی انقراض قاجاریه»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref> | ||
| خط ۲۴۰: | خط ۲۴۲: | ||
* رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش. | * رئوفت، رحیم، «مبانى اقتدار در فرهنگ سیاسى ایران (از تأسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصرى)»، مجلۀ علوم سیاسی، شماره ۴، ۱۳۸۰ش. | ||
* رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش. | * رضوان قهرخی، مریم، «سیر تاریخی استفاده از پرچم در ایران، از دوره اسلامی تا دوران معاصر»، پژوهش هنر، شماره ۵، بهار ۱۳۹۳ش. | ||
* «روزگار قاجار و مساله مدرنیته»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱۲ اردیبهشت ۱۳۹۲ش. | |||
* «ریشهیابی انقراض قاجاریه»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش. | * «ریشهیابی انقراض قاجاریه»، وبسایت روزنامۀ دنیای اقتصاد، تاریخ درج مطلب: ۱ آبان ۱۴۰۱ش. | ||
* سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بیتا. | * سرجان ملكم، تاریخ ایران، ترجمه میرزا اسماعیل حیرت، تهران، سعدی، بیتا. | ||
