بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
<big>'''هجرت؛'''</big> رفتن از سرزمین اصلی به جای دیگر بهمنظور حفظ جان و دین. | <big>'''هجرت؛'''</big> رفتن از سرزمین اصلی به جای دیگر بهمنظور حفظ جان و دین. | ||
هجرت، بهمعنای انتقال از سرزمینی به سرزمین دیگر است و در حوزۀ دینی، به کنار گذاشتن محل سکونت بهمنظور صیانت از باورهای | هجرت، بهمعنای انتقال از سرزمینی به سرزمین دیگر است و در حوزۀ دینی، به کنار گذاشتن محل سکونت بهمنظور صیانت از باورهای دینی و جان تعریف میشود. این مفهوم، از آموزههای اسلامی به شمار میآید و بهعنوان یکی از شیوههای توسعه و گسترش دین اسلام در جوامع غیرمسلمان نیز شناخته شده است. | ||
اهداف اصلی هجرت شامل حفظ دین و جان، کسب دانش، تقویت و ترویج معارف دینی و رهایی از ستم و معصیت است. از نمونههای شاخص در تاریخ اسلام، مهاجرت گروهی از مسلمانان به حبشه و همچنین هجرت پیامبر اسلام همراه با یاران از مکه به مدینه است. همچنین انتقال امام علی به کوفه و عزیمت امام رضا به خراسان، از جمله هجرتهای رهبران دینی محسوب میشود. | اهداف اصلی هجرت شامل حفظ دین و جان، کسب دانش، تقویت و ترویج معارف دینی و رهایی از ستم و معصیت است. از نمونههای شاخص در تاریخ اسلام، مهاجرت گروهی از مسلمانان به حبشه و همچنین هجرت پیامبر اسلام همراه با یاران از مکه به مدینه بوده که مبدأ تاریخ اسلام نیز قرار داده شده است. همچنین انتقال امام علی به کوفه و عزیمت امام رضا به خراسان، از جمله هجرتهای رهبران دینی و تمدنساز محسوب میشود. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
هجرت در مفهوم کلی خود به انتقال از یک سرزمین به سرزمینی دیگر اشاره دارد<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص۸۳۳.</ref> و در حوزۀ دینی، این مفهوم فراتر از حرکت جغرافیایی بوده و بهعنوان اقدامی آگاهانه برای حفظ باورهای اعتقادی و انتقال به محیطی با شرایط مناسبتر برای زیست دیندارانه تعریف میشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص ۵۷۸ و ۵۷۹.</ref> از | هجرت در مفهوم کلی خود به انتقال از یک سرزمین به سرزمینی دیگر اشاره دارد<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص۸۳۳.</ref> و در حوزۀ دینی، این مفهوم فراتر از حرکت جغرافیایی بوده و بهعنوان اقدامی آگاهانه برای حفظ جان و باورهای اعتقادی و انتقال به محیطی با شرایط مناسبتر برای زیست دیندارانه تعریف میشود.<ref>مطهری، مجموعه آثار، ۱۳۸۹ش، ج۲۳، ص ۵۷۸ و ۵۷۹.</ref> از جامعهشناختی، هجرت میتواند مسیری بهسوی تشکیل یا پیوستن به جامعهای با ارزشهای متعالیتر تلقی شود. این انتخاب، پیامدهای گستردهای در شیوۀ زندگی فرد، الگوهای فرهنگی، تعاملات اجتماعی و جهتگیریهای ارزشی به همراه دارد.<ref>جلالی و هاشمی، «تحلیل و بررسی موانع و راهکارهای هجرت در آموزههای دینی»، 1402ش، ص829.</ref> | ||
== اهمیت و جایگاه تمدنی هجرت == | == اهمیت و جایگاه تمدنی هجرت == | ||
بررسی تاریخ تمدنها نشان میدهد که هجرت، نقشی بنیادین در شکلدهی به سرنوشت و سبک زندگی جوامع مختلف از جمله ایران داشته است. برای مثال هجرت حضرت آدم سرآغاز تاریخ بشریت، هجرت حضرت موسی جهتدهندۀ مسیر تاریخ یهودیت و انتقال حضرت مسیح سرنوشتساز برای | بررسی تاریخ تمدنها نشان میدهد که هجرت، نقشی بنیادین در شکلدهی به سرنوشت و سبک زندگی جوامع مختلف از جمله ایران داشته است. برای مثال هجرت حضرت آدم سرآغاز تاریخ بشریت، هجرت حضرت موسی جهتدهندۀ مسیر تاریخ یهودیت و انتقال حضرت مسیح سرنوشتساز برای آیندۀ مسیحیت بوده است. در تکامل این روند تاریخی، هجرت پیامبر اسلام سرآغاز فصل نوینی در حیات معنوی انسانها شد. همچنین، انتقال امام علی از مدینه به کوفه و هجرت امام حسین از مدینه به مکه و سپس به کربلا، چنان موج عظیمی در تاریخ ایجاد کرد که به گفتۀ محققان همۀ هجرتهای پیشین در آن تجلی یافته است. این سنت الهی در زندگی دیگر ائمه شیعه نیز تداوم داشته و زندگی مردم ایران را نیز تحت تأثیر قرار داده است.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
مهاجران راستین و شایسته در منظومۀ دینی، از ویژگیهایی برخوردارند که آنان را ممتاز میسازد. پایبندی به اصول دین در محیط جدید، پاسداری از هویت ایمانی، تلاش برای گسترش معارف الهی و حفظ پیوند با جامعه اسلامی از جملۀ این ویژگیها است. آنان با رعایت این اصول، نقش واسطههای فرهنگی و معنوی را ایفا کرده و تمدن اسلامی را غنا میبخشند.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | مهاجران راستین و شایسته در منظومۀ دینی، از ویژگیهایی برخوردارند که آنان را ممتاز میسازد. پایبندی به اصول دین در محیط جدید، پاسداری از هویت ایمانی، تلاش برای گسترش معارف الهی و حفظ پیوند با جامعه اسلامی از جملۀ این ویژگیها است. آنان با رعایت این اصول، نقش واسطههای فرهنگی و معنوی را ایفا کرده و تمدن اسلامی را غنا میبخشند.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
== انواع هجرت در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | == انواع هجرت در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | ||
در فرهنگ اسلامی-ایرانی، هجرت به مثابۀ یک کلید راهبردی و حرکت آگاهانه، دارای ابعاد و انواعی است که هر یک ویژگیها و کارکردهای خاص خود را داراست. بر اساس متون دینی و سیره عملی، میتوان گونههای اصلی هجرت را به شرح ذیل دستهبندی نمود: | |||
# '''هجرت مکانی (ظاهری):''' این هجرت، همان | # '''هجرت مکانی (ظاهری):''' این هجرت، همان جابهجایی فیزیکی از سرزمینی به سرزمین دیگر است که با اهدافی متعالی صورت میپذیرد. نمونه اعلای آن، هجرت پیامبر اسلام از مکه به مدینه دانسته شده است که بهعنوان مبدأ تاریخ اسلامی انتخاب شد و نشاندهندۀ محوریت این مفهوم در شکلدهی به تمدن اسلامی است. این هجرت، آغازی برای تشکیل جامعهای نوین و تحکیم پایههای حکومت دینی بود. | ||
# '''هجرت معنوی (باطنی):''' این والاترین نوع هجرت، حرکتی درونی است که مؤمن را از «ظلمت» به «نور»، از کفر به ایمان و از گناه به طاعت رهنمون میسازد. در این نگاه، مهاجر واقعی کسی است که از گناهان و تمایلات نفسانی دوری گزیند. این هجرت، پیشنیاز و همراه ضروری هجرت مکانی موفق است. | # '''هجرت معنوی (باطنی):''' این والاترین نوع هجرت، حرکتی درونی است که مؤمن را از «ظلمت» به «نور»، از کفر به ایمان و از گناه به طاعت رهنمون میسازد. در این نگاه، مهاجر واقعی کسی است که از گناهان و تمایلات نفسانی دوری گزیند. این هجرت، پیشنیاز و همراه ضروری هجرت مکانی موفق است.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
# '''هجرت برای کسب دانش:''' در این نوع، هجرت | # '''هجرت برای کسب دانش:''' در این نوع، هجرت بهعنوان وسیلهای برای تعمیق معرفت دینی و کسب دانش مورد تأکید قرار گرفته است. دستور به «طلب علم ولو در چین» نشاندهنده اهمیتی است که فرهنگ اسلامی-ایرانی برای پیوند علمآموزی با حرکتی فرامحلی قائل است.<ref>نصیری، «دربارهٔ حدیث مشهور اطلبوا العلم ولو بالصین»، 1389ش، ص۷۹.</ref> | ||
# '''هجرت برای حفظ دین:''' هنگامی که انجام فرایض دینی در محیطی ممکن نباشد، هجرت به منطقهای امن | # '''هجرت برای حفظ دین:''' هنگامی که انجام فرایض دینی در محیطی ممکن نباشد، هجرت به منطقهای امن بهعنوان وظیفهای دینی مطرح میشود. این نوع هجرت، مکانیزمی برای صیانت از سرمایۀ ایمانی فرد و جامعه است. | ||
# '''هجرت از ستم و گناه:''' رهایی از محیط ظلم و فساد، یا دوری جستن از فضای آلوده به گناه، از دیگر انگیزههای مشروع هجرت است. این امر، بیانگر نگاه | # '''هجرت از ستم و گناه:''' رهایی از محیط ظلم و فساد، یا دوری جستن از فضای آلوده به گناه، از دیگر انگیزههای مشروع هجرت است. این امر، بیانگر نگاه فعالانۀ دین اسلام به تغییر شرایط نامساعد و تلاش برای زندگی در فضایی سالمتر است. | ||
# '''هجرت به سوی خدا:''' این مفهوم | # '''هجرت به سوی خدا:''' این مفهوم همانند سخن حضرت ابراهیم، بیانگر آن است که نیت غایی و جهت کلیه حرکات و مهاجرتهای مؤمن، باید رسیدن به رضایت و رسیدن به پروردگار باشد.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
== ویژگیهای مهاجر در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | == ویژگیهای مهاجر در فرهنگ اسلامی-ایرانی == | ||
مهاجر راستین در این | مهاجر راستین در این منظومۀ فکری، واجد صفاتی است که او را به عاملی سازنده و اثرگذار تبدیل میکند: | ||
* ایمان و اخلاص: نیت الهی و انگیزه خالصانه، سنگ بنای هر هجرت پذیرفتهای است. هجرت باید «فی سبیل الله» و برای جلب رضایت او باشد. | * ایمان و اخلاص: نیت الهی و انگیزه خالصانه، سنگ بنای هر هجرت پذیرفتهای است. هجرت باید «فی سبیل الله» و برای جلب رضایت او باشد. | ||
* پاکیزگی درونی و هجرت از گناه: مهاجر پیش از هر کوچ بیرونی، باید از آلودگیهای درونی هجرت کند. دوری از گناه و شهوات، از او شخصیتی تاثیرگذار و الهامبخش میسازد. | * پاکیزگی درونی و هجرت از گناه: مهاجر پیش از هر کوچ بیرونی، باید از آلودگیهای درونی هجرت کند. دوری از گناه و شهوات، از او شخصیتی تاثیرگذار و الهامبخش میسازد. | ||
* امامشناسی و ولایتمداری: بر اساس روایات، مهاجر حقیقی کسی است که حجت زمان | * امامشناسی و ولایتمداری: بر اساس روایات، مهاجر حقیقی کسی است که حجت زمان خود را بشناسد و پیروی از رهبری الهی را چراغ راه حرکت خود قرار دهد. | ||
* انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخابی آگاهانه برای انتقال به محیطی است که امکان رشد دینی، علمی و اجتماعی را بهتر فراهم کند. | * انتخاب آگاهانه مکان: هجرت، انتخابی آگاهانه برای انتقال به محیطی است که امکان رشد دینی، علمی و اجتماعی را بهتر فراهم کند. | ||
* صبر و بردباری: مهاجر، سختیهای غربت و مشقتهای راه را با صبر و استقامت تحمل میکند و این صبر، عامل تکامل روحی اوست. | * صبر و بردباری: مهاجر، سختیهای غربت و مشقتهای راه را با صبر و استقامت تحمل میکند و این صبر، عامل تکامل روحی اوست. | ||
* توکل و امیدواری: اعتماد به خداوند و امید به رحمت او، | * توکل و امیدواری: اعتماد به خداوند و امید به رحمت او، پشتوانۀ روانی مهاجر در مواجهه با ناشناختهها و مشکلات است. | ||
* صداقت در گفتار و کردار: راستی و درستکاری، | * صداقت در گفتار و کردار: راستی و درستکاری، سرمایۀ اجتماعی مهاجر است و موجب نفوذ کلام و تاثیرگذاری او در محیط جدید میشود.<ref>غضنفری، ره رستگاری، 1382ش، ج1، ص357-365.</ref> | ||
== هجرت در متون دینی == | == هجرت در متون دینی == | ||
| خط ۵۲: | خط ۵۰: | ||
=== هجرت امام رضا به ایران === | === هجرت امام رضا به ایران === | ||
پژوهشگران هجرت امام رضا به ایران را حرکتی سرنوشتساز میدانند که بر بنیاد آگاهی عمیق از پیامدهای تاریخی آن صورت پذیرفت. این رویداد، نه تنها تحولی در جغرافیای مذهبی ایجاد کرد، بلکه کانونی نیرومند برای تمرکز جامعه شیعی فراهم آورد. پیش از آن، شیعیان پراکندگی جغرافیایی گستردهای داشتند که بهناچار از دسترسی به بسیاری از ظرفیتهای اجتماعی محروم میماندند. با استقرار امام در خراسان، این پراکندگی کاهش یافت و هستۀ اصلی شیعه در ایران شکل گرفت. این تمرکز، بستری شد برای تحولات آینده؛ از فروپاشی تدریجی حکومت عباسی تا ظهور دولت صفویه که اولین حکومت متمرکز شیعی بود. این روند تاریخی در نهایت به تکوین نهادهای منظم دینی، فرهنگی و سیاسی انجامید و زمینه را برای شکلگیری یک نظام اجتماعی مبتنی بر آموزههای شیعی در دوران معاصر فراهم کرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=8309 «نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وبسایت دیگران.]</ref> | پژوهشگران هجرت امام رضا به ایران را حرکتی سرنوشتساز میدانند که بر بنیاد آگاهی عمیق از پیامدهای تاریخی آن صورت پذیرفت. این رویداد، نه تنها تحولی در جغرافیای مذهبی ایجاد کرد، بلکه کانونی نیرومند برای تمرکز جامعه شیعی فراهم آورد. پیش از آن، شیعیان پراکندگی جغرافیایی گستردهای داشتند که بهناچار از دسترسی به بسیاری از ظرفیتهای اجتماعی محروم میماندند. با استقرار امام رضا در خراسان، این پراکندگی کاهش یافت و هستۀ اصلی شیعه در ایران شکل گرفت. این تمرکز، بستری شد برای تحولات آینده؛ از فروپاشی تدریجی حکومت عباسی تا ظهور دولت صفویه که اولین حکومت متمرکز شیعی بود. این روند تاریخی در نهایت به تکوین نهادهای منظم دینی، فرهنگی و سیاسی انجامید و زمینه را برای شکلگیری یک نظام اجتماعی مبتنی بر آموزههای شیعی در دوران معاصر فراهم کرد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=8309 «نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وبسایت دیگران.]</ref> | ||
از سوی دیگر، این هجرت تنها به انتقال فیزیکی امام محدود نماند؛ بلکه با دعوت از امامزادگان برای حضور در ایران، شبکهای گسترده از خاندان اهلبیت در این سرزمین استقرار یافتند. این حضور، نقشی تعیینکننده در شکلدهی به هویت و سبک زندگی جوامع محلی ایفا کرده است. در دورافتادهترین نقاط ایران، امامزادهها به کانونی برای حیات دینی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شدهاند. این بقاع، نه فقط مکانهای زیارتی، بلکه قلب تپندهای برای حفظ آیینها، مناسک، اخلاقیات و پیوندهای اجتماعی جوامع شیعی به شمار میروند. تأثیر این حضور در بافت | از سوی دیگر، این هجرت تنها به انتقال فیزیکی امام محدود نماند؛ بلکه با دعوت از امامزادگان برای حضور در ایران، شبکهای گسترده از خاندان اهلبیت در این سرزمین استقرار یافتند. این حضور، نقشی تعیینکننده در شکلدهی به هویت و سبک زندگی جوامع محلی ایفا کرده است. در دورافتادهترین نقاط ایران، امامزادهها به کانونی برای حیات دینی، اجتماعی و فرهنگی تبدیل شدهاند. این بقاع، نه فقط مکانهای زیارتی، بلکه قلب تپندهای برای حفظ آیینها، مناسک، اخلاقیات و پیوندهای اجتماعی جوامع شیعی به شمار میروند. تأثیر این حضور در بافت روزمرۀ زندگی ایرانیان چنان نهادینه شده که گاه ناخودآگاه بخشی از روحیات و عواطف جمعی آنان را شکل میدهد.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/others-note?id=8309 «نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وبسایت دیگران.]</ref> | ||
در همین راستا، هجرت حضرت فاطمه معصومه به قم نیز حرکتی آگاهانه و در راستای تکمیل این نقشه تاریخی بود. استقرار وی در این شهر، آن را به قطب معنوی و علمی مهمی تبدیل کرد که تا امروز ادامه دارد. این حضور، تنها یک رویداد شخصی نبود، بلکه عاملی برای جابهجایی کانونهای تأثیرگذاری معنوی در جهان اسلام شد. | در همین راستا، هجرت حضرت فاطمه معصومه به قم نیز حرکتی آگاهانه و در راستای تکمیل این نقشه تاریخی بود. استقرار وی در این شهر، آن را به قطب معنوی و علمی مهمی تبدیل کرد که تا امروز ادامه دارد. این حضور، تنها یک رویداد شخصی نبود، بلکه عاملی برای جابهجایی کانونهای تأثیرگذاری معنوی در جهان اسلام شد. | ||
| خط ۶۳: | خط ۶۱: | ||
هجرت علما و مراجع دینی در گسترۀ تاریخ فرهنگ اسلامی-ایرانی، نقشی سازنده در پیوند دادن کانونهای علمی، تقویت شبکههای فکری و نهادینه کردن معارف دینی در بستر جامعه داشته است. این جابهجاییها، که گاه اختیاری و گاه بر اثر ضرورتهای سیاسی-اجتماعی رخ میداده، تنها محدود به رفتوآمد میان ایران و عراق نبوده، بلکه حلقهای از پیوندهای علمی و فرهنگی را در سراسر قلمرو تاریخی ایران، از جمله خراسان بزرگ (شامل مناطق امروزی افغانستان و آسیای مرکزی) تا بینالنهرین و شامات تشکیل میداده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | هجرت علما و مراجع دینی در گسترۀ تاریخ فرهنگ اسلامی-ایرانی، نقشی سازنده در پیوند دادن کانونهای علمی، تقویت شبکههای فکری و نهادینه کردن معارف دینی در بستر جامعه داشته است. این جابهجاییها، که گاه اختیاری و گاه بر اثر ضرورتهای سیاسی-اجتماعی رخ میداده، تنها محدود به رفتوآمد میان ایران و عراق نبوده، بلکه حلقهای از پیوندهای علمی و فرهنگی را در سراسر قلمرو تاریخی ایران، از جمله خراسان بزرگ (شامل مناطق امروزی افغانستان و آسیای مرکزی) تا بینالنهرین و شامات تشکیل میداده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
نمونههای برجسته این روند را میتوان در هجرت عالمان جبلعامل لبنان به ایران در عصر صفوی، | نمونههای برجسته این روند را میتوان در هجرت عالمان جبلعامل لبنان به ایران در عصر صفوی، رفتن دانشمندان خراسانی به حوزههای علمیه عراق، و نیز رفتوآمد مستمر عالمان میان مراکزی چون هرات، بخارا، مشهد، اصفهان، قم و نجف مشاهده کرد. این حرکات، سبب انتقال و تلفیق دانشها، تقویت زبان فارسی بهعنوان حامل معارف اسلامی و غنای حوزههای فقهی، کلامی و عرفانی در دل فرهنگ اسلامی-ایرانی شد.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
در دوران معاصر، این فرآیند با هجرتهای تأسیسیای همچون انتقال آیتالله شیخ عبدالکریم حائری از اراک به قم و بنیانگذاری حوزه علمیه قم، و سپس استقرار آیتالله بروجردی در این شهر، تکامل یافت. این رویدادها، قم را به کانونی جهانی برای تولید و انتشار معارف اسلامی در چارچوب فرهنگ ایرانی بدل کرد و شبکهای منسجم از ارتباطات علمی در سراسر جهان اسلام ایجاد نمود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | در دوران معاصر، این فرآیند با هجرتهای تأسیسیای همچون انتقال آیتالله شیخ عبدالکریم حائری از اراک به قم و بنیانگذاری حوزه علمیه قم، و سپس استقرار آیتالله بروجردی در این شهر، تکامل یافت. این رویدادها، قم را به کانونی جهانی برای تولید و انتشار معارف اسلامی در چارچوب فرهنگ ایرانی بدل کرد و شبکهای منسجم از ارتباطات علمی در سراسر جهان اسلام ایجاد نمود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
پیامد این جریان تاریخی، شکلگیری و تداوم یک حوزه علمی و فرهنگی یکپارچه بوده که در آن، دانشهای دینی با عناصر هویتی ایرانی درآمیخته و الگویی پایدار از زندگی دینی-فرهنگی را پدید آورده است. مبلغان و عالمان پرورشیافته در این شبکه، با سفر به مناطق مختلف، از شهرهای بزرگ تا روستاهای دورافتاده، نه تنها به تبلیغ احکام پرداختهاند، بلکه حاملان و نگاهبانان فرهنگ اسلامی-ایرانی بودهاند. حضور آنان در مناسبتهایی چون مراسم محرم و اعیاد مذهبی، به استانداردسازی آیینهای مشترک، تحکیم هویت جمعی و تقویت انسجام اجتماعی انجامیده است. | پیامد این جریان تاریخی، شکلگیری و تداوم یک حوزه علمی و فرهنگی یکپارچه بوده که در آن، دانشهای دینی با عناصر هویتی ایرانی درآمیخته و الگویی پایدار از زندگی دینی-فرهنگی را پدید آورده است. مبلغان و عالمان پرورشیافته در این شبکه، با سفر به مناطق مختلف، از شهرهای بزرگ تا روستاهای دورافتاده، نه تنها به تبلیغ احکام پرداختهاند، بلکه حاملان و نگاهبانان فرهنگ اسلامی-ایرانی بودهاند. حضور آنان در مناسبتهایی چون مراسم محرم و اعیاد مذهبی، به استانداردسازی آیینهای مشترک، تحکیم هویت جمعی و تقویت انسجام اجتماعی انجامیده است.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
نخستین دستاورد این هجرتها برای خود عالمان، گسترش آگاهی و تعمیق بینش از طریق مواجهه با سنتها و جریانهای فکری مناطق گوناگون بوده است. در مقیاس کلان، نتیجه این فرآیند تاریخی، پدید آمدن تمدنی پویا مبتنی بر فرهنگ اسلامی-ایرانی است که با وجود پراکندگی جغرافیایی، توانسته است پیوندهای عمیق معرفتی و اجتماعی خود را حفظ کند و به عنوان الگویی تاثیرگذار در جهان اسلام تاباند.<ref>فلاح توتکار و '''پرویش،''' «مهاجرت علمای عتبات به ایران؛ بازتاب و پیامدهای آن»، 1391ش، ص77-80.</ref> | نخستین دستاورد این هجرتها برای خود عالمان، گسترش آگاهی و تعمیق بینش از طریق مواجهه با سنتها و جریانهای فکری مناطق گوناگون بوده است. در مقیاس کلان، نتیجه این فرآیند تاریخی، پدید آمدن تمدنی پویا مبتنی بر فرهنگ اسلامی-ایرانی است که با وجود پراکندگی جغرافیایی، توانسته است پیوندهای عمیق معرفتی و اجتماعی خود را حفظ کند و به عنوان الگویی تاثیرگذار در جهان اسلام تاباند.<ref>فلاح توتکار و '''پرویش،''' «مهاجرت علمای عتبات به ایران؛ بازتاب و پیامدهای آن»، 1391ش، ص77-80.</ref> | ||
در سطح داخلی امروزه هجرت کوتاهمدت و بلندمدت علمای حوزههای علمیه کشور به اقصی نقاط ایران، نقشی مشابه ولی متمرکز بر تکثیر و تعمیق دارد. محققان این حرکت را نوعی توزیع آگاهانه سرمایۀ معنوی میدانند که از یک کانون نیرومند به سراسر پیکره جامعه صورت میگیرد. مبلغان و عالمانی که از | در سطح داخلی امروزه هجرت کوتاهمدت و بلندمدت علمای حوزههای علمیه کشور به اقصی نقاط ایران، نقشی مشابه ولی متمرکز بر تکثیر و تعمیق دارد. محققان این حرکت را نوعی توزیع آگاهانه سرمایۀ معنوی میدانند که از یک کانون نیرومند به سراسر پیکره جامعه صورت میگیرد. مبلغان و عالمانی که از مراکز آموزش علوم دینی به مناطق مختلف، حتی دورافتادهترین روستاها عزیمت میکنند، نه تنها به تبلیغ احکام میپردازند، که حاملان یک فرهنگ یکپارچۀ شیعی هستند که حضور آنان در ماههای محرم و صفر، در مراسم اعیاد و در حلقههای درس، سبب استانداردسازی نسبی مناسک، تقویت هویت مذهبی مشترک و ایجاد شبکههای همبستگی اجتماعی حول معارف اهلبیت میشود.<ref>[https://www.hozehkh.com/OneEntry?id=62682 «طرح هجرت با تکیه بر ارتباط مردمی، فرهنگ دینی را در بستر جامعه نهادینه میکند»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه علمیه خراسان.]</ref> | ||
=== هجرت امامخمینی === | === هجرت امامخمینی === | ||
هجرتهای امام خمینی را | محققان هجرتهای امام خمینی را فرآیندی آگاهانه و تکاملی در راستای شکلبندی یک الگوی رهبری دینی در دوران معاصر میدانند. این حرکتها، اگرچه در ظاهر گاه ناخواسته و تحت فشار بود، اما در باطن به خلق موقعیتی انجامید که وی را از یک مرجع سنتی به رهبری فرامحلی و جهانی تبدیل کرد. | ||
هجرت به ترکیه، نخستین مواجهه مستقیم و نظاممند | هجرت به ترکیه، نخستین مواجهه مستقیم و نظاممند امامخمینی با دنیایی بیرون از حوزۀ سنتی ایران و عراق بود. زندگی در کشوری با حکومت لائیک، مشاهدۀ نتایج سکولاریسم بر جامعه، و تعامل با رسانهها و افکار بینالمللی، دغدغههای وی را از مسائل تنها فقهی به مفاهیمی مانند وطن، هویت ملی و ارتباط با جهان گسترش داد. این مرحله، آغاز بینالمللیشدن قیام و تبدیل شخص امام به نماد اعتراضی فراتر از مرزها بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
هجرت به نجف، اگرچه بازگشت به یک محیط حوزوی آشنا بود، اما در مقیاسی متفاوت و جهانی رقم خورد. حضور در کنار مراجع بزرگ و طلاب مختلفالمللیه، وی را در کانون شبکۀ جهانی شیعه قرار داد. امامخمینی در این مرحله، با حفظ پایگاه علمی و تدوین نظریۀ ولایت فقیه، به تدریج نجف را به کانون سیاسی مبارزه تبدیل کرد. اقدامات اصلاحی مانند پرداخت یکسان شهریه، نه تنها بر فضای نجف تأثیر گذاشت، بلکه الگویی از مدیریت عادلانه و فراقومیتی را به نمایش گذاشت. این دوره، زمان پیوند خوردن جنبش داخلی ایران با پایگاههای مبارزاتی منطقهای و بینالمللی بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | هجرت به نجف، اگرچه بازگشت به یک محیط حوزوی آشنا بود، اما در مقیاسی متفاوت و جهانی رقم خورد. حضور در کنار مراجع بزرگ و طلاب مختلفالمللیه، وی را در کانون شبکۀ جهانی شیعه قرار داد. امامخمینی در این مرحله، با حفظ پایگاه علمی و تدوین نظریۀ ولایت فقیه، به تدریج نجف را به کانون سیاسی مبارزه تبدیل کرد. اقدامات اصلاحی مانند پرداخت یکسان شهریه، نه تنها بر فضای نجف تأثیر گذاشت، بلکه الگویی از مدیریت عادلانه و فراقومیتی را به نمایش گذاشت. این دوره، زمان پیوند خوردن جنبش داخلی ایران با پایگاههای مبارزاتی منطقهای و بینالمللی بود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n148563/%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1_%D9%87%D8%AC%D8%B1%D8%AA_%D8%A8%D8%B1_%D8%A2%D8%B1%D8%A7%D8%A1_%D9%88_%D8%A7%D9%86%D8%AF%DB%8C%D8%B4%D9%87_%D9%87%D8%A7%DB%8C_%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C_%D9%80_%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C_%D8%A7%D9%85%D8%A7%D9%85_%D8%AE%D9%85%DB%8C%D9%86%DB%8C_%D8%B3_ «تأثیر هجرت بر آراء و اندیشههای اجتماعی ـ سیاسی امام خمینی»، پرتال جامع امامخمینی.]</ref> | ||
| خط ۱۰۷: | خط ۱۰۵: | ||
مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الإسلامية، ۱۳۷۱ش. | مکارم شیرازی، ناصر، تفسیر نمونه، تهران، دارالكتب الإسلامية، ۱۳۷۱ش. | ||
* نصیری، مهدی، «دربارهٔ حدیث مشهور اطلبوا العلم ولو بالصین»، فصلنامه سمات، شمارۀ 2، ۱۳۸۹ش. | |||
«نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1388ش. | «نقش تاریخی هجرت امام رضا (ع) به ایران»، وبسایت دیگران، تاریخ درج مطلب: 7 آبان 1388ش. | ||
هاشمی، سید محمدعلی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، مطالعات حقوقی، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۲ش. | هاشمی، سید محمدعلی، «مبانی حق بر مهاجرت و اقامت در کشورهای غیراسلامی در فقه و حقوق بینالملل»، مطالعات حقوقی، شماره ۲، تابستان ۱۴۰۲ش. | ||
