سلطنت قاجاریه: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۹: / خط ۱۹: @@
 == مشروعیت و اقتدار سیاسی ==
-مشروعیت و اقتدار سیاسی در دوره قاجاریه بر سه دسته مبانی اصلی استوار بود: نخستین مبنای مشروعیت، قدرت نظامی و غلبه بود؛ چنان‌که قاجارها منحصراً با ضرب شمشیر به قدرت رسیدند و نفس تسخیر حاکمیت را به‌عنوان دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «گذری بر مبانی چهار گانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.]</ref> مبانی سنتی ریشه در فرهنگ پاتریمونیالیستی ایران داشت و بر مؤلفه‌هایی چون ساخت عمودی قدرت، نظریه «ظل‌اللهی»، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت استوار بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref> مبانی دینی نیز بر آموزه‌های فقه سیاسی شیعه‌ و تلاش علمای شیعه برای توجیه همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت استوار بود. در اوایل قاجار، شاهان با تأکید بر شعائر مذهبی و احترام به علما، درصدد جلب حمایت آنان برآمدند و علما نیز با صدور فتاوای جهاد در جنگ‌های ایران و روس، به حمایت از دولت پرداختند. با این حال، جوهره آموزه‌های شیعی مبنی بر نامشروع‌بودن حکومت‌های غیرمعصوم، همچنان در ذهنیت علما باقی ماند و با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانۀ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت روزافزون شد و پشتوانۀ مذهبی و سنتی سلطنت قاجار به تدریج تضعیف گردید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref>
+مشروعیت و اقتدار سیاسی سلسلۀ قاجاریه بر سه دسته مبانی اصلی استوار بود: نخستین مبنای مشروعیت، قدرت نظامی و غلبه بود؛ چنان‌که قاجارها منحصراً با ضرب شمشیر به قدرت رسیدند و نفس تسخیر حاکمیت را به‌عنوان دلیل حقانیت خود تلقی می‌کردند.<ref>[https://www.bloghnews.com/news/176770/%DA%AF%D8%B0%D8%B1%DB%8C-%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%DA%86%D9%87%D8%A7%D8%B1-%DA%AF%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%85%D8%B4%D8%B1%D9%88%D8%B9%DB%8C%D8%AA-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 «گذری بر مبانی چهار گانه مشروعیت سلسله قاجار»، وب‌سایت بلاغ.]</ref> مبانی سنتی ریشه در فرهنگ پاتریمونیالیستی ایران داشت و بر مؤلفه‌هایی چون ساخت عمودی قدرت، نظریۀ ظل‌اللهی، وراثتی‌بودن قدرت، اطاعت مطلق از فرمان‌های شاه و نگرش تقدیرگرایانه به پدیده حکومت استوار بود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۰-۱۷۴.]</ref> مبانی دینی نیز بر آموزه‌های فقه سیاسی شیعه‌ و تلاش علمای شیعه برای تبیین همکاری با حکومت‌های موجود در عصر غیبت استوار بود. در اوایل قاجار، شاهان با تأکید بر شعائر مذهبی و احترام به علما، درصدد جلب حمایت آنان برآمدند و علما نیز با صدور فتاوای جهاد در جنگ‌های ایران و روس، به حمایت از دولت پرداختند. با این حال، جوهره آموزه‌های شیعی مبنی بر نامشروع‌بودن حکومت‌های غیرمعصوم، همچنان در ذهنیت علما باقی ماند و با روی کارآمدن محمدشاه و به‌ویژه با گرایش‌های صوفیانۀ صدراعظم او و سپس غرب‌گرایی ناصرالدین‌شاه، شکاف میان علما و حکومت روزافزون شد و پشتوانۀ مذهبی و سنتی سلطنت قاجار به تدریج تضعیف گردید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/101000/%D9%85%D8%A8%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%AF%D8%A7%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D8%AA%D8%A7%D8%B3%DB%8C%D8%B3-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%AA%D8%A7-%D8%A7%D9%88%D8%A7%D8%B3%D8%B7-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D9%87-%D9%86%D8%A7%D8%B5%D8%B1%DB%8C رئوفت، «مبانی اقتدار در فرهنگ سیاسی ایران (از تاسیس قاجاریه تا اواسط دوره ناصری)»، ۱۳۸۰ش، ص۱۷۴-۱۷۹]</ref>
 ==ساختار قدرت==
@@ خط ۶۲: / خط ۶۲: @@
 == انقراض قاجاریه ==
-سلسله قاجار با کودتای نظامی سوم اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان (با حمایت انگلستان) عملاً قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیت‌هایی چون فرمانده دیویزیون قزاق و سردار سپه، به تدریج قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها، تحکیم موقعیت خود، و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]
+سلسله قاجار با کودتای نظامی اسفند ۱۲۹۹ش به رهبری رضاخان با حمایت انگلستان در عمل قدرت را از دست داد. رضاخان که پیش از آن با مسئولیت‌هایی چون فرمانده قوای قزاق و سردار سپه، به تدریج قدرت را در دست گرفته بود، در سوم آبان ۱۳۰۲ش به مقام نخست‌وزیری رسید و احمدشاه را ناچار به ترک ایران و سفر به اروپا کرد. وی در غیاب شاه، با سرکوب شورش‌های داخلی از جمله قیام شیخ خزعل در خوزستان و شورش کردها و ترکمن‌ها، تحکیم موقعیت خود و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او فراهم ساخت. در نهم آبان ۱۳۰۴ش، مجلس پنجم شورای ملی با تصویب ماده‌واحده‌ای، احمدشاه را خلع و حکومت موقت را به رضاخان سپرد. سرانجام در ۲۲ آذر ۱۳۰۴ش، مجلس مؤسسان با تغییر اصول متمم قانون اساسی، سلطنت را به رضاخان و خانواده‌اش واگذار کرد و مراسم تاجگذاری وی در ۴ اردیبهشت ۱۳۰۵ش برگزار شد.<ref>[https://psri.ir/?id=ef5jgx1w «انحلال سلسه قاجار»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی.]</ref> محققان عوامل متعددی را در انقراض این سلسله مؤثر دانسته‌اند. از جمله ناکارآمدی و بحران مشروعیت شاهان پایانی قاجار، به‌ویژه مظفرالدین‌شاه و احمدشاه، همراه با ظلم و تعدی کارگزاران حکومتی، رشوه‌خواری و هتک ناموس، موجبات نارضایتی گسترده مردم را فراهم آورد.<ref>آوری، تاریخ معاصر ایران، 1369ش، ج۱، ص372.</ref><ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/106995/%D8%A7%D9%86%D8%AA%D9%82%D8%A7%D9%84-%D9%82%D8%AF%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87-%D8%A8%D9%87-%D9%BE%D9%87%D9%84%D9%88%DB%8C واعظ، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، ۱۳۸۲ش، ص۱۳۷-۱۴۲.]
 </ref>‌‌‌‌‌‌ ناامنی اجتماعی، فقر اقتصادی، قحطی و بیماری‌های فراگیر در دهه‌های پایانی قاجار، به‌ویژه در دوره جنگ جهانی اول که ایران به صحنه درگیری نیروهای بیگانه تبدیل شد، بر شدت این نارضایتی افزود. از سوی دیگر، قهر روشنفکران و مشروطه‌خواهان با حاکمیت و ناتوانی قاجارها در پاسخ‌گویی به مطالبات عمومی، به‌تدریج اعتبار سیاسی این سلسله را از میان برد.<ref>[https://www.iichs.ir/fa/news/230/%D8%A8%D8%B1%D8%AE%DB%8C-%D8%B2%D9%85%DB%8C%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D8%B3%D9%84%D8%B3%D9%84%D9%87-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1 پورقنبر، محمدحسن، «برخی زمینه‌های سقوطِ سلسله قاجار»، وب‌سایت پژوهشکده تاریخ معاصر، تاریخ درج مطلب: ۶ تیر ۱۳۹۴ش.]</ref> در این میان، رضاخان با بهره‌گیری از خلأ قدرت و حمایت انگلیس، ضمن سرکوب شورش‌های داخلی (مانند قیام شیخ خزعل و شورش کردها و ترکمن‌ها)، با ترفندهای سیاسی و تبلیغات گسترده علیه احمدشاه، زمینه را برای خلع او و انقراض قاجاریه فراهم ساخت.<ref>[https://donya-e-eqtesad.com/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D9%82%D8%AA%D8%B5%D8%A7%D8%AF-36/3913325-%D8%B1%DB%8C%D8%B4%D9%87-%DB%8C%D8%A7%D8%A8%DB%8C-%D8%A7%D9%86%D9%82%D8%B1%D8%A7%D8%B6-%D9%82%D8%A7%D8%AC%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D9%87 «ریشه‌‌یابی انقراض قاجاریه»، وب‌سایت روزنامۀ دنیای اقتصاد.]</ref>
@@ خط ۲۷۸: / خط ۲۷۸: @@
 * «ناصرالدین شاه»، وب‌سایت مؤسسه مطالعات و پژوهش‌های سیاسی، تاریخ درج مطلب: ۱۸ تیر ۱۳۹۳ش.
 * واعظ، نفیسه، «انتقال قدرت از قاجاریه به پهلوى (مقاله پژوهشی حوزه)»، مجلۀ علوم سیاسى 1382 شماره 24، ۱۳۸۲ش.
-* همراهی، نعمت الله؛ جلال‌پور، شیوا؛ محقق‌نیا، حامد؛ اکبرزاده، فریدون (۱۴۰۰). «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.
+* همراهی و دیگران، «تاثیر مولفه های سرمایه اجتماعی بر روند شکل گیری و پیروزی انقلاب مشروطه ایران». مجله جامعه شناسی سیاسی ایران از 266 تا 281 )، شماره 14، 1400ش.