مسجد جامع: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱۰: / خط ۱۰: @@
 پس از تثبیت موقعیت [[مسلمانان]] در [[مدینة‌النبی]]، اجتماع عبادی مسلمانان و گردهمایی آنان برای بررسی مسائل اجتماعی در مسجدالنبی برگزار می‌شد. با توسعه مدینه و به درخواست سران قبایل، پیامبر خدا اجازه داد تا مساجد دیگری را در مدینه برپا شود. بدین ‌ترتیب، مسجدالنبی پایگاه اصلی تجمع مسلمانان بود و دیگر مساجد وجهه‌ای قبیله‌ای و یا محلی داشتند.<ref>نمیری، تاريخ المدينه المنوره، ج1، 1410ق، ص57-75.</ref>  پس از گسترش [[اسلام]]، مساجد دیگری در سراسر [[عربستان]] و در میان قبایل مختلف ساخته شد. اصطلاح «مسجد جماعت» در زمان خلفا رایج شد.<ref>مقریزی، السوک لمعرفة دول الملوک، ج2، 1997م، ص246-248.</ref>  در دوره خلافت [[امام علی]] نیز [[مسجد کوفه]] را مسجد جامع می‌خواندند.<ref>ابن‌بابویه، علل الشرایع، ج2، 1386ش، ص593.</ref>  برپایی مسجد جامع به‌تدریج توسط اعراب مسلمان در مناطق دیگر جهان توسعه یافت.<ref>ابن‌اثير، تاريخ بزرگ اسلام و ايران، ج19، 555-630ق، ص14 و 15. </ref>  با گسترش شهرها تعداد مساجد نیز افزایش پیدا کرد و در هر شهر به‌تناسب بزرگی آن، یک یا چند مسجد جامع مخصوص برپایی نماز جمعه ساخته می‌شد. در روستاهای پُرجمعیت نیز، کم‌کم ساخت مساجد جامع توسعه یافت.<ref>قاسمی، اصلاح المساجد من البدع و العوائد، 1390ق، ص52 و 53. </ref>  برخی مساجد جامع، بخش‌هایی دیگر از جمله داروخانه، مدرسه، رباط و بیمارستان نیز داشتند.<ref>ابوشامه، الروضتین فی اخبار الدولتین، ج1، 1287-1288ق، ص270. </ref>  برخی دیگر از مساجد نیز دارای کتابخانه‌هایی بودند که هنوز مورد استفاده قرار می‌گیرند. مانند «مسجد جامع صنعا».<ref>عِش، دور الکتب العربیة العامة و شبه العامة لبلاد العراق و الشام و مصر فی العصر الوسیط، 1411ق، ص228-235. </ref>
 ==کارکردهای مساجد جامع==
-از جمله کارکردهای اولیه‌ی مساجد جامع، قرائت خطبه توسط خلفا پس از انتصاب بود. مردم نیز در همین مساجد جامع با خلیفه یا حاکم جامعه مسلمان، بیعت می‌کردند. این مساجد همواره به‌مثابه مراکز ارتباطات اجتماعی تلقی می‌شد و گاهی پایگاه اصلی حکومت به‌شمار می‌آمد.<ref>یعقوبی، تاريخ يعقوبي، 1343ش، ج2، ص214.</ref>
+از جمله کارکردهای اولیه‌ی مساجد جامع، قرائت خطبه توسط خلفا پس از انتصاب بود. مردم نیز در همین مساجد جامع با خلیفه یا حاکم جامعه مسلمان، [[بیعت]] می‌کردند. این مساجد همواره به‌مثابه مراکز ارتباطات اجتماعی تلقی می‌شد و گاهی پایگاه اصلی حکومت به‌شمار می‌آمد.<ref>یعقوبی، تاريخ يعقوبي، 1343ش، ج2، ص214.</ref>
 ساخت یا تعیین مسجد جامع، اولین اقدام مسلمانان پس از فتح سرزمین‌های جدید بود. خلیفه دوم به والیان خود دستور داده بود تا در مراکز حکومتی، تنها یک مسجد جامع بنا کنند تا وحدت [[مسلمانان]] حفظ شود.<ref>مقریزی، السوک لمعرفه دول الملوک، ج2، 1997م، ص246؛ قاسمی، اصلاح المساجد من البدع و العوائد، 1390ق، ص52 و 53.</ref>
 مساجد جامع را می‌توان قدیمی‌ترین نهادهای آموزش علوم اسلامی دانست. معمولا در مسجد جامع، تدریس هر درس در گوشه‌ای از مسجد برگزار می‌شد که به آن «زاویه» می‌گفتند.<ref>مقریزی، السوک لمعرفه دول الملوک، ج2، 1997م، ص255 و 256.</ref>  در برخی از منابع تاریخی، تدریس همزمان چندین مجلس درس در مساجدی مانند مسجد جامع اصفهان گزارش شده است.<ref>ابن‌جوزی، المنتظم فی تاریخ الملوک و الامم، ج18، 1412ق، ص10. </ref>  نشر و املای اشعار نیز در همین مساجد رواج داشت.<ref>بغدادی، تاریخ بغداد، ج9، 2011م، ص157.</ref>  با پیدایش مدارس اسلامی، از فعالیت‌های آموزشی مساجد جامع، کاسته شد.
 مساجد جامع معمولا توسط حاکمان مسلمان اداره می‌شدند. خلفای [[پیامبر اکرم|پیامبر]]، علاوه ‌بر خواندن خطبه و نماز،<ref>ابن‌کثیر، البدایه و النهایه، ج6، جزء11، 1407ق، ص196؛ </ref>  بر فعاليت‌های آموزشی و فرهنگی مساجد نیز نظارت داشتند. با گذشت زمان، این وظیفه به دیگران واگذار شد.<ref>ابن‌طولون، القلائد الجوهریة فی تاریخ الصالحیة، 1401ق، ص116 و 117؛ <br>
 قلقشندی، صبح الاعشی فی صناعة الانشا، ج4، 1383ش، ص39.</ref>  از قرن پنجم هجری، بهره‌گیری از مساجد جامع تغییرات چشم‌گیری کرد و مدارس نیز بخشی از مسجد جامع را تشکیل می‌دادند و گاهی به طلاب در مساجد، جایی به‌عنوان مسکن داده می‌شد.<ref>گروبه، معماري جهان اسلام، 1380ش، ص38-40. </ref>
 ==معماری مساجد جامع==
 مسجد، بنایی ویژه است که معماری اسلامی را به‌روشنی می‌توان در آن‌ دید. مساجد اولیه‌ی مسلمین به‌صورت زمینی مربعی شکل بود که اطراف آن را با دیوارهایی ساده پوشانده و سمت قبله را با سقفی که از تنه‌ی درخت نخل ساخته می‌شد، مشخص می‌کردند.<ref>نمیری، تاريخ المدينه المنوره، ج1، 1410ق، ص57-75. </ref>  معماری مساجد، با گذشت زمان، چه از نظر معماری داخلی و چه از نظر تزئیناتی همچون [[کاشی‌کاری]]، خط، [[گچ‌کاری]] و جز این‌ها، توسعه پیدا کرد. اجزای اصلی مساجد جامع شامل صحن، رواق، منبر، محراب و قبه بیت‌المال بودند. ساخت مناره و مقصوره نیز در طول زمان به اجزای مسجد اضافه شدند.<ref>یعقوبی، تاريخ يعقوبي، ج2، 1343ش، ص468. </ref><br>