پیش‌نویس:مهاجرت: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۹: / خط ۹: @@
 در چارچوب مطالعات جابجایی انسانی و با توجه به ابعاد فرهنگی-اجتماعی این پدیده، می‌توان گونه‌های مختلف حرکت جمعیت را بر اساس مقیاس جغرافیایی و ماهیت کنش افراد بازشناسی نمود. این تقسیم‌بندی بر درک چرایی حرکت و همچنین پیامدهای آن در بافت مقصد تأکید دارد.
-=== جابه‌جایی بین‌المللی ===
+=== '''مهاجرت''' بین‌المللی ===
 این نوع جابجایی شامل عبور افراد از مرزهای سیاسی یک کشور و استقرار در سرزمینی با حاکمیت متفاوت است. این روند عموماً تحت تأثیر شکاف‌های ساختاری گسترده‌تر بین مناطق جهان قرار دارد. نمونه‌ی عینی آن را می‌توان در حرکت جمعیت‌هایی از کشورهایی مانند سوریه و عراق به سوی کشورهایی مانند یونان مشاهده کرد، که در بستری از نابرابری‌های اقتصادی، بی‌ثباتی‌های سیاسی یا درگیری‌های اجتماعی رخ می‌دهد.
-=== جابه‌جایی داوطلبانه (اختیاری) ===
+=== '''مهاجرت''' داوطلبانه ===
 این شکل از حرکت، عمدتاً برآمده از محاسبه و انتخاب فرد یا خانوار برای دستیابی به موقعیت‌های بهتر اقتصادی، اجتماعی یا آموزشی در مقصد است. در این حالت، اگرچه کشور مبدأ ممکن است با محدودیت‌هایی روبه‌رو باشد، اما عامل اصلی، جاذبه‌های است که در مقصد وجود دارد. حرکت اروپاییان به قاره‌های جدید در سده‌های گذشته یا جابه‌جایی نیروی کار از ترکیه به آلمان در دوره‌ای خاص، نمونه‌هایی از این دست هستند که در آن مهاجران، عاملیت و برنامه‌ریزی نسبتاً مستقلی برای بهبود شرایط زندگی خود اعمال می‌کنند.
-=== جابجایی ناگزیر (پناهندگی) ===
+=== '''مهاجرت''' ناگزیر (پناهندگی) ===
 این گونه، نه محصول انتخاب آزاد، بلکه نتیجه‌ی فشارهای شدید و تهدیدات بنیادین در مبدأ است. در اینجا، دافعه‌های قوی‌ای چون جنگ، تعقیب و آزار سیاسی-قومی، یا بلایای گسترده، افراد را مجبور به ترک خانه و کاشانه می‌کند. وضعیت فلسطینیان پس از تشکیل دولت اسرائیل، یا افغانستانی‌ها در دوره‌های مختلف درگیری، مصادیقی از این نوع جابجایی است. در این شرایط، حفظ امنیت جانی بر هرچیزی دیگری اولویت دارد و افراد در پی یافتن پناهگاهی امن هستند، هرچند این به معنای قطع پیوند با سرزمین مادری و مواجهه با آینده‌ای نامطمئن در فضایی کاملاً بیگانه باشد.
-=== جابجایی درون‌مرزی ===
+=== '''مهاجرت د'''رون‌مرزی ===
 این نوع حرکت، در محدوده‌ی قلمرو سیاسی یک کشور رخ می‌دهد و اغلب بازتابی از نابرابری‌های منطق‌ای و تغییرات ساختاری در درون همان جامعه است. این جابجایی‌ها نیز بر بافت جمعیتی، فرهنگی و اقتصادی هر دو منطقه مبدأ و مقصد تأثیر می‌گذارند.
@@ خط ۴۵: / خط ۴۵: @@
 تغییر ساختار سنتی خانواده، تضعیف جایگاه پدری و مادری، بحران هویتی فزرندان، عدم تعامل با خانواده، فراموشی زبان فارسی در فرزندان، روی‌آوری به فساد و اعتیاد و تضاد فرهنگی بین والدین و فرزندان، از آثار مهاجرت خانواده‌های ایرانی به خارج از کشور دانسته شده است.
-== مهاجرت ایرانیان به خارج در دوران معاصر ==
+== مهاجرت بین‌المللی ایرانیان در دوران معاصر ==
 ایران در چند دهه اخیر از جمله کشورهایی بوده که شمار قابل توجهی از اتباع آن راه مهاجرت را در پیش گرفته‌اند. بر پایه داده‌های سالنامه مهاجرتی ایران، کشورهای دارای بیشترین جمعیت متولد ایران به ترتیب عبارتند از: امارات متحده عربی، ایالات متحده آمریکا، کانادا، آلمان، انگلستان، ترکیه، سوئد، استرالیا، کویت، هلند، قطر، فرانسه، نروژ، اتریش، دانمارک، ایتالیا، عراق، سوئیس و بلژیک. تا پایان سال ۲۰۱۹ میلادی، شمار ایرانیان مهاجر به این کشورها بالغ بر یک میلیون و سیصد و یک هزار و نهصد و هفتاد و پنج نفر گزارش شده است. این رقم در مقایسه با آمار سال ۱۹۹۰ که ششصد و سی و یک هزار و سیصد و سی و نه نفر بود، رشد قابل ملاحظه‌ای را نشان می‌دهد. بر اساس آمار سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۰، در میان کشورهای اتحادیه اروپا، چهار کشور آلمان، سوئد، هلند و فرانسه میزبان شمار بیشتری از اتباع ایرانی بوده‌اند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
@@ خط ۶۵: / خط ۶۵: @@
 تعداد دانشجویان ایرانی در خارج از کشور از حدود ۱۹ هزار نفر در سال ۲۰۰۳ به حدود ۵۳ هزار نفر در سال ۲۰۱۷ افزایش یافته است. با این وجود، سهم ایران از کل بازار جهانی دانشجویان بین‌المللی روندی کاهشی داشته است. پنج مقصد اصلی دانشجویان ایرانی به ترتیب آمریکا، ترکیه، آلمان، ایتالیا و کانادا هستند. بر اساس پیمایش رصدخانه مهاجرت ایران، مهم‌ترین عوامل ایجاد میل به مهاجرت در میان دانشجویان و فارغ‌التحصیلان، مسائل اقتصادی نظیر سطح درآمد و امکان پیشرفت شغلی، و همچنین معیارهایی مانند نظم اجتماعی، شایسته‌سالاری و میل به تجربه زندگی در خارج ذکر شده است. این پژوهش همچنین نشان می‌دهد تنها ۱۶درصد از داوطلبان مهاجرت، قصد قطعی برای بازگشت به ایران دارند و حدود ۴۰ درصد نیز بدون آگاهی کامل از شرایط کشور مقصد، اقدام به مهاجرت می‌کنند.<ref>[https://ana.ir/fa/news/639598/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D9%86%D8%AF-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D8%AF%D9%87%D9%87-%DA%AF%D8%B0%D8%B4%D8%AA%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%BA%D8%B1%D8%A8%D8%AA-%D9%85%D9%88%D9%81%D9%82-%D9%88-%D8%AE%D9%88%D8%B4%D8%A8%D8%AE%D8%AA-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا.]</ref>
-== مهاجرت داخلی ایرانیان ==
+=== علل و عوامل زمینه‌ساز مهاجرت ===
+==== عوامل ساختاری-کلان ====
+جریان جهانی سرمایه و نیروی کار به گونه‌ای ساختاریافته که جابه‌جایی سرمایه، کالا و نیروی کار متخصص را تسهیل می‌سازد. این امر، بازارهای کار فراملی را ایجاد کرده که برای افراد دارای مهارت‌های خاص جاذبه دارد. وجود شکاف در شاخص‌های توسعه بین ایران و کشورهای پیشرفته غربی، به‌عنوان یک عامل فشار ساختاری عمل می‌کند. این شکاف ممکن است در قالب مفاهیمی مانند فرار مغزها یا جابه‌جایی سرمایۀ انسانی تحلیل شود، که در آن، افراد برای دسترسی به امکانات پژوهشی پیشرفته، زیرساخت‌های فنی یا نظام‌های علمی رقابتی ترغیب به مهاجرت می‌شوند. همچنین، گفتمان جهانی‌شدن، تصویری به ظاهر جهان‌شمول از پیشرفت و مصرف ارائه می‌دهد که از طریق شبکه‌های رسانه‌ای و فرهنگی انتشار می‌یابد و می‌تواند ارزش‌ها و آرزوهای افراد را جهت‌دهی کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
+==== عوامل نهادی و میانی ====
+نظام آموزش عالی از یک سو با تولید انبوه فارغ‌التحصیلان متخصص و از سوی دیگر با محدودیت ظرفیت جذب بازار کار داخلی و کمبود امکانات پژوهشی در برخی حوزه‌های نخبه‌پرور مواجه است. این ناهماهنگی ساختاری بین عرضه و تقاضای نیروی کار بسیارمتخصص، خود به عاملی برای خروج تبدیل می‌شود. همچنین، نوسانات اقتصادی، تورم ساختاری، بی‌ثباتی در قوانین کسب‌وکار و محدودیت‌های موجود در مسیر فعالیت‌های حرفه‌ای می‌توانند بر احساس امنیت شغلی و آینده‌نگری تأثیر بگذارند و مهاجرت را به‌عنوان راهبرد کاهش ریسک مطرح کنند. افزون بر این، وجود شبکه‌های مهاجرتی پیشین در کشورهای مقصد، هزینه‌های روانی و مادی مهاجرت را کاهش می‌دهد. این شبکه‌ها اطلاعات، پشتیبانی اولیه و احساس تعلق را فراهم می‌کنند و مسیر مهاجرت را هموارتر می‌سازند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
+==== عوامل فردی و خانوادگی ====
+بسیاری از افراد و خانواده‌ها، مهاجرت را نوعی سرمایه‌گذاری بلندمدت، به‌ویژه برای آینده فرزندان می‌دانند. دسترسی به آموزش با کیفیت، امکان فعالیت حرفه‌ای در محیط‌های رقابتی بین‌المللی و ارتقای موقعیت اجتماعی از جمله این اهداف عقلانی هستند. برخی کنشگران ممکن است به‌دلیل محدودیت‌های درک‌شده در میدان فعالیت خود در داخل، به دنبال میدان‌های بین‌المللی باشند که قواعد متفاوتی داشته و فرصت‌های تازه‌ای برای بروز و شناخته شدن ارائه می‌دهد. همچنین، خانواده‌های طبقات متوسط و بالا ممکن است مهاجرت را راهی برای افزایش سرمایۀ فرهنگی و کسب سرمایۀ نمادین بین‌المللی بدانند، امری که موقعیت اجتماعی آنان را در هر دو بستر داخلی و جهانی تقویت می‌کند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
+==== نقش رسانه‌ها و پدیدۀ ادراک ====
+در این میان، رسانه‌ها نقش تعیین‌کننده‌ای در ساخت ادراک و تصورات دارند. آنها نه تنها تصویری از زندگی در غرب می‌سازند، بلکه روایتی از شرایط داخل نیز ارائه می‌دهند. تأکید رسانه‌های خارجی بر جنبه‌های خاصی از زندگی در غرب همراه با برجسته‌سازی مشکلات داخلی کشورهای مبدأ، می‌تواند به تقویت حس محرومیت نسبی و بزرگ‌نمایی جذابیت مهاجرت بینجامد. از سوی دیگر، گفتمان‌های رسانه‌ای داخلی نیز در صورتی که نتوانند تصویری مقبول و امیدبخش از آینده کشور ارائه دهند، ممکن است به این احساس دامن بزنند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Discussion/View/49712/%D8%A8%D8%B1%D8%B1%D8%B3%DB%8C-%D9%85%D9%87%D8%A7%D8%AC%D8%B1%D8%AA-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%88%D8%A7%D8%AF%D9%87%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%BA%D8%B1%D8%A8 «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه.]</ref>
+== مهاجرت درون‌مرزی ایرانیان ==
 مهاجرت داخلی در ایران به جابجایی جمعیت، عمدتاً از مناطق کمترتوسعه‌یافته به سوی کانون‌های شهری و استان‌های توسعه‌یافته اطلاق می‌شود. این پدیده که شکل غالب آن امروزه «شهر به شهر» است، با محوریت جوانان و به انگیزه‌های اقتصادی، تحصیلی و بهبود کیفیت زندگی صورت می‌پذیرد. چنین حرکتی ضمن ایجاد چالش‌هایی چون افزایش بار جمعیتی کلان‌شهرها و تخلیه نیروی جوان از مناطق مبدأ، بازتاب نابرابری‌های منطقه‌ای و نیاز به مدیریت جمعیتی یکپارچه در سطح ملی است.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»،  1402ش، ص33-34.</ref>
-=== ویژگی‌های کلان مهاجرت داخلی ===
+=== ویژگی‌های کلان مهاجرت درون‌مرزی ===
 # حجم و روند: به‌طور میانگین سالانه حدود یک میلیون نفر در دهه‌های اخیر در داخل کشور جابه‌جایی داشته‌اند. با این حال، شدت مهاجرت در سال‌های اخیر رو به کاهش نهاده است.
@@ خط ۷۴: / خط ۸۸: @@
 # جهت‌گیری فضایی: جریان اصلی مهاجرت، از استان‌های کمترتوسعه‌یافته به سمت استان‌های توسعه‌یافته‌تر است. استان‌هایی مانند تهران، البرز، اصفهان و یزد به‌طور پیوسته تراز مهاجرتی مثبت داشته‌اند، درحالی‌که استان‌هایی نظیر کرمانشاه، خوزستان و ایلام با تراز مهاجرتی منفی بالا مواجه بوده‌اند. این روند به تشدید نابرابری‌های منطقه‌ای می‌انجامد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»،  1402ش، ص33-34.</ref>
-=== جمعیت‌شناسی مهاجران داخلی ===
+=== جمعیت‌شناسی مهاجران درون‌مرزی ===
 ساختار سنی: مهاجرت پدیده‌ای عمدتاً جوان‌محور است که در گروه سنی ۳۴-۱۵ سال به اوج خود می‌رسد و با افزایش سن کاهش می‌یابد. تمرکز مهاجرت در سنین فعالیت اقتصادی و باروری، تأثیرات مستقیم و غیرمستقیم عمیقی بر حجم و ساختار جمعیت مبدأ و مقصد برجای می‌گذارد.
@@ خط ۸۱: / خط ۹۵: @@
 پیامدهای گزینش‌گری: گزینش‌گری مهاجرت بر پایه سن و جنس، پیامدهای دوگانه‌ای ایجاد می‌کند. خروج نیروی کار جوان از مبدأ، به پیری جمعیت و تشدید «مضیقه ازدواج» به‌ویژه برای زنان منجر می‌شود. از طرف دیگر، تراکم نیروی کار در مقصد می‌تواند باعث افزایش نرخ بیکاری و گسترش مشاغل غیررسمی گردد.<ref>محبی میمندی، «روندپژوهی مهاجرت داخلی در ایران طی سی سال اخیر (1395-1365)»،  1402ش، ص33-34.</ref>
-=== تحول الگوهای مهاجرت داخلی و پیامدهای آن ===
+=== تحول الگوهای مهاجرت درون‌مرزی و پیامدهای آن ===
 بررسی سه دهه اخیر حاکی از تحولات معنادار در الگوهای مهاجرت داخلی است:
@@ خط ۱۱۵: / خط ۱۲۹: @@
 * «بررسی دلیل مهاجرت ایرانیان به خارج از کشور»، در سایت اقتصاد آنلاین، تاریخ درج مطلب: ۳۰ شهریور ۱۳۹۹ش.
 * «بررسی روند مهاجرت ایرانیان در چند دهه گذشته/ ایرانیان در غربت موفق و خوشبخت هستند؟»، خبرگزاری آنا، تاریخ درج مطلب: 14 فروردین 1401ش.
+* «بررسی مهاجرت خانواده‌های ایرانی به غرب»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1396ش.
 * برومندزاده، محمدرضا و نوبخت، رضا، «مروری بر نظریات جدید مطرحشده در حوزه مهاجرت»، فصلنامۀ جمعیت، شمارۀ 9، 1390ش.
 * «پیامدهای مهاجرت»، در مجلهٔ  خبری ویستا، تاریخ بازدید: ۳  تیر ۱۴۰۱ش.