بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۶: | خط ۶: | ||
سکهدوزی یا اشرفیدوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> این هنر به دوخت انواع سکهها، پولکها، منجوق و مروارید، دکمهٔ صدفی، آینههای ریز و درشت و صدف روی پارچه یا لباس اشاره دارد.<ref>{{پک/بن|دیار|ک=خبرگزاری مهر|ف=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سختکوش دیار سیستان و بلوچستان}}</ref> هنرمندان، سکهدوزی را با سایر هنرها نظیر دندانموشی، شبکهدوزی، ستارهدوزی، توردوزی، ساتندوزی و زنجیرهدوزی تلفیق میکنند و آثار هنری مختلفی پدیدمیآورند. این هنر اغلب بهصورت دستی انجام میشود.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی1|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | سکهدوزی یا اشرفیدوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> این هنر به دوخت انواع سکهها، پولکها، منجوق و مروارید، دکمهٔ صدفی، آینههای ریز و درشت و صدف روی پارچه یا لباس اشاره دارد.<ref>{{پک/بن|دیار|ک=خبرگزاری مهر|ف=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سختکوش دیار سیستان و بلوچستان}}</ref> هنرمندان، سکهدوزی را با سایر هنرها نظیر دندانموشی، شبکهدوزی، ستارهدوزی، توردوزی، ساتندوزی و زنجیرهدوزی تلفیق میکنند و آثار هنری مختلفی پدیدمیآورند. این هنر اغلب بهصورت دستی انجام میشود.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی1|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | ||
== تاریخچه | == تاریخچه == | ||
سکهدوزی ابتدا در دوران باستان در نقاط مختلف ایران شکل گرفت و از آن برای تزیین لباسهای تشریفاتی، لباس عروس و وسایل منزل استفاده میشد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی2|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> در سدههای ۱۲ و ۱۳ هجری آثار بهجا مانده از این دوران در موزهها نشان میدهد که این دوخت همراه با سایر دوختهای تزیینی بهکار میرفته است.<ref>{{پک/بن|سکه|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> سکهدوزی در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکههای طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده میشد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود.<ref>{{پک/بن|هنر|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> در این دوره سکهها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب میشدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.<ref>{{پک|پاشایی|1393|ک=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|ف=ظهور نقشمایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلسهای دورهٔ صفویه و قاجار|ص=107}}</ref> | سکهدوزی ابتدا در دوران باستان در نقاط مختلف ایران شکل گرفت و از آن برای تزیین لباسهای تشریفاتی، لباس عروس و وسایل منزل استفاده میشد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی2|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> در سدههای ۱۲ و ۱۳ هجری آثار بهجا مانده از این دوران در موزهها نشان میدهد که این دوخت همراه با سایر دوختهای تزیینی بهکار میرفته است.<ref>{{پک/بن|سکه|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> سکهدوزی در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکههای طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده میشد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود.<ref>{{پک/بن|هنر|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> در این دوره سکهها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب میشدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.<ref>{{پک|پاشایی|1393|ک=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|ف=ظهور نقشمایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلسهای دورهٔ صفویه و قاجار|ص=107}}</ref> در [[ایران در دوران قاجاریه|دورهٔ قاجار]] سکهدوزی بیشتر جنبهٔ تزیینی به خود گرفت و زنان این هنر را با دقت بالایی انجام میدادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسلهای بعدی داشته باشند.<ref>{{پک/بن|هنر1|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> | ||
در [[ایران در دوران قاجاریه|دورهٔ قاجار]] سکهدوزی بیشتر جنبهٔ تزیینی به خود گرفت و زنان این هنر را با دقت بالایی انجام میدادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسلهای بعدی داشته باشند.<ref>{{پک/بن|هنر1|ک=وبسایت رواق هنر|ف=سکهدوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref> | |||
== انواع نقوش سکهدوزی == | == انواع نقوش سکهدوزی == | ||
| خط ۲۴: | خط ۲۲: | ||
== کاربرد == | == کاربرد == | ||
سکهدوزی درگذشته در جامعهٔ روستایی در مراسمها و مهمانیها استفاده میشد و زنان بیشتر از این هنر برای تزیین روبندهها، جلیقهها و روپوشهای خود بهره میبردند.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی4|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | سکهدوزی درگذشته در جامعهٔ روستایی در مراسمها و مهمانیها استفاده میشد و زنان بیشتر از این هنر برای تزیین روبندهها، جلیقهها و روپوشهای خود بهره میبردند.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی4|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> در دورۀ صفویه، دور کلاه زنان ثروتمند از سکههای طلا و نقره، جورابهای گشاد پشمی با سنگهای قیمتی و عمامهٔ حریر مردان با سکههای طلایی و سنگهای قیمتی تزیین میشد.<ref>{{پک/بن|سکه1|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> امروزه از سکهدوزی بهعنوان هنری تزیینی یاد میشود و از آن برای تهیهٔ روتختی، قسمتهایی از لباس، کیف، محصولات دستی، تزیین دیوار اتاقها، زینت گردن شتر، انواع شال و روسری و گیوههای امروزی بهکار میرود،<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وبسایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر سکهدوزی}}</ref>تا ارزش و اصالت بیشتری به محصول بدهد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی3|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> در شهر بمپور از توابع ایرانشهر بادبزنهای حصیری محکمی ساخته میشود که حاشیهٔ آن با قطعات پارچه و پولکهای پلاستیکی و رنگی به روش سکهدوزی تزیین میشود. این بادبزنها جنبهٔ خودمصرفی دارد و اغلب ساکنین بومی از آن استفاده میکنند.<ref>{{پک/بن|سکه2|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> | ||
== سکهدوزی در لباس اقوام ایرانی == | |||
در دورۀ صفویه، دور کلاه زنان ثروتمند از سکههای طلا و نقره، جورابهای گشاد پشمی با سنگهای قیمتی و عمامهٔ حریر مردان با سکههای طلایی و سنگهای قیمتی تزیین میشد.<ref>{{پک/بن|سکه1|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> امروزه از سکهدوزی بهعنوان هنری تزیینی یاد میشود و از آن برای تهیهٔ روتختی، قسمتهایی از لباس، کیف، محصولات دستی، تزیین دیوار اتاقها، زینت گردن شتر، انواع شال و روسری و گیوههای امروزی بهکار میرود،<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وبسایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر سکهدوزی}}</ref>تا ارزش و اصالت بیشتری به محصول بدهد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی3|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> در شهر بمپور از توابع ایرانشهر بادبزنهای حصیری محکمی ساخته میشود که حاشیهٔ آن با قطعات پارچه و پولکهای پلاستیکی و رنگی به روش سکهدوزی تزیین میشود. این بادبزنها جنبهٔ خودمصرفی دارد و اغلب ساکنین بومی از آن استفاده میکنند.<ref>{{پک/بن|سکه2|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> | |||
== سکهدوزی در لباس اقوام ایرانی | |||
امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده میکنند. [[سرپوش زنان کرد]] خراسان که در آن از سکه استفاده شده شامل سَرکِلاو (سکهای بزرگ که وسط آن حلقهای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب میشود)، پُلپِله (سکهای که روی کلاه، در ناحیهٔ پیشانی دیده میشود)، گیلگیله سراویز (چند رشته مهره که به انتهای آن سکهٔ طلا نصب میکنند و به حلقهٔ سرکلاو آویزان میکنند)،<ref>{{پک|محمدیسیف|1395|ک=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=185}}</ref> کِلاو لیره (کلاهی که تمام فضای آن با سکهٔ طلایی پر میشود و در صورتی که با سکههای نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس میگویند)، است.<ref>{{پک|سلطانی|1374|ک=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|ص=257}}</ref> | امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده میکنند. [[سرپوش زنان کرد]] خراسان که در آن از سکه استفاده شده شامل سَرکِلاو (سکهای بزرگ که وسط آن حلقهای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب میشود)، پُلپِله (سکهای که روی کلاه، در ناحیهٔ پیشانی دیده میشود)، گیلگیله سراویز (چند رشته مهره که به انتهای آن سکهٔ طلا نصب میکنند و به حلقهٔ سرکلاو آویزان میکنند)،<ref>{{پک|محمدیسیف|1395|ک=نشانهشناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=185}}</ref> کِلاو لیره (کلاهی که تمام فضای آن با سکهٔ طلایی پر میشود و در صورتی که با سکههای نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس میگویند)، است.<ref>{{پک|سلطانی|1374|ک=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|ص=257}}</ref> | ||
| خط ۳۶: | خط ۳۱: | ||
برای سکهدوزی از پارچههای ضخیم و مقاوم مثل مخمل، ساتن و ترمه استفاده میشود. نوع بافت این پارچهها ساده و تار و پود آن برهم عمود است و همین امر سبب میشود سطح پارچه برای سکهدوزی و دیگر تزیینات مناسب باشد. همچنین این نوع پارچهها تحمل وزن سکهها را دارند و طرح نهایی را زیبا و منظم نشان میدهند. برای دوخت سکهها از سوزنهای ضخیم و مقاوم و نخهای محکم و باکیفیتی مانند نخ دمسه و نخ عمامه استفاده میشود. از دیگر ابزارهای لازم جهت سکهدوزی میتوان به کارگاه گلدوزی (جلوگیری از چروک شدن پارچه حین سکهدوزی)، قیچی، قلاب، خرک، انگشتانه و تیغ اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی5|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | برای سکهدوزی از پارچههای ضخیم و مقاوم مثل مخمل، ساتن و ترمه استفاده میشود. نوع بافت این پارچهها ساده و تار و پود آن برهم عمود است و همین امر سبب میشود سطح پارچه برای سکهدوزی و دیگر تزیینات مناسب باشد. همچنین این نوع پارچهها تحمل وزن سکهها را دارند و طرح نهایی را زیبا و منظم نشان میدهند. برای دوخت سکهها از سوزنهای ضخیم و مقاوم و نخهای محکم و باکیفیتی مانند نخ دمسه و نخ عمامه استفاده میشود. از دیگر ابزارهای لازم جهت سکهدوزی میتوان به کارگاه گلدوزی (جلوگیری از چروک شدن پارچه حین سکهدوزی)، قیچی، قلاب، خرک، انگشتانه و تیغ اشاره کرد.<ref>{{پک/بن|اشرفیدوزی5|ک=وبسایت بیتوته|ف=جلوهٔ هنر ایرانی: اشرفیدوزی یا سکهدوزی}}</ref> | ||
== سکهدوزی سیستان و بلوچستان | == سکهدوزی سیستان و بلوچستان == | ||
هفت نمونه آثار سکهدوزی از منطقۀ سیستان و بلوچستان بهدست آمده که به شرح زیر است: | هفت نمونه آثار سکهدوزی از منطقۀ سیستان و بلوچستان بهدست آمده که به شرح زیر است: | ||
{| class="wikitable" | {| class="wikitable" | ||
| خط ۴۸: | خط ۴۳: | ||
!تصویر | !تصویر | ||
|- | |- | ||
|1 | |||
|شمال بلوچستان، | |||
منطقۀ سیستان | منطقۀ سیستان | ||
|حدود 1320 ه.ش | |||
|قرمز، سبز، آبی، | |||
زرد، نارنجی، بنفش، | زرد، نارنجی، بنفش، سفید، قهوهای، صورتی | ||
سفید، قهوهای، صورتی | |پنج آدِنکی، سه آدِنکی، | ||
دایره، مثلث، لوزی، کُچک، گل، صلیب | |||
دایره، مثلث، لوزی، کُچک، | |جزء اصیلترین نمونههای سکهدوزی | ||
گل، صلیب | است که برای تهیۀ رختخواب و دیوارکوب استفاده میشود. | ||
| | |||
است که برای تهیۀ رختخواب و دیوارکوب | |||
استفاده میشود. | |||
|- | |- | ||
|2 | |2 | ||
| خط ۶۸: | خط ۶۰: | ||
|دهۀ 1340 ه.ش | |دهۀ 1340 ه.ش | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
نارنجی، سفید، فیروزهای، | نارنجی، سفید، فیروزهای، صورتی، نقرهای | ||
صورتی، نقرهای | |||
|پنج آدِنکی، خورشید، | |پنج آدِنکی، خورشید، | ||
دایره، مربع، لوزی، نخل | دایره، مربع، لوزی، نخل | ||
| خط ۸۱: | خط ۷۲: | ||
|نامشخص | |نامشخص | ||
|قرمز، سبز، آبی، | |قرمز، سبز، آبی، | ||
نارنجی، سفید، سیاه، | نارنجی، سفید، سیاه، صورتی، طلایی | ||
صورتی، طلایی | |||
|سه آدِنکی، خورشید، | |سه آدِنکی، خورشید، | ||
دایره، مربع، مثلث، | دایره، مربع، مثلث، گل، صلیب | ||
گل، صلیب | |||
|این نمونه که به چلچوک یا چهلتکه معروف | |این نمونه که به چلچوک یا چهلتکه معروف | ||
است، بهعنوان دیوارکوب استفاده میشود. | است، بهعنوان دیوارکوب استفاده میشود. | ||
| خط ۹۷: | خط ۸۶: | ||
سفید | سفید | ||
|پنج آدِنکی، تک آدِنکی، | |پنج آدِنکی، تک آدِنکی، | ||
دایره، مثلث، لوزی، ستاره، | دایره، مثلث، لوزی، ستاره، شش ضلعی، گل، صلیب | ||
شش ضلعی، گل، صلیب | |||
|روی پشم بز دوخته شده و از آن بهعنوان | |روی پشم بز دوخته شده و از آن بهعنوان | ||
آویز استفاده میشود. | آویز استفاده میشود. | ||
| خط ۱۴۳: | خط ۱۳۱: | ||
| | | | ||
|} | |} | ||
== مراکز تولید == | == مراکز تولید == | ||
مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکهدوزی در استانهای کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشر در استان سیستان و بلوچستان رایج است.<ref>{{پک/بن|بیتوته1|ک=وبسایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر سکهدوزی}}</ref> | مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکهدوزی در استانهای کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وبسایت ایران|ف=سکهدوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشر در استان سیستان و بلوچستان رایج است.<ref>{{پک/بن|بیتوته1|ک=وبسایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر سکهدوزی}}</ref> | ||
