نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) |
نرگس علیپور (بحث | مشارکتها) |
||
| خط ۱۹۵: | خط ۱۹۵: | ||
=== '''ظهور صفاریان''' === | === '''ظهور صفاریان''' === | ||
نهایتاً '''یعقوب بن لیث صفاری''' توانست با ایجاد ارتشی منسجم و برخورداری از حمایت نیروهای محلی، موازنهی قدرت را در شرق ایران تغییر دهد. دانیل بهصراحت به قدرتگیری یعقوب لیث و فتوحات او در کرمان، هرات، بلخ، بادغیس و حتی پوشنگ (زادگاه طاهریان) اشاره میکند.<ref>{{پک|Daniel||2000|ک=TAHERIDS|زبان=en|ج=|ص=19}}</ref>در سال ۲۵۹ قمری، یعقوب به نیشابور لشکر کشید و محمد بن طاهر را به اردوگاه خود احضار کرد. او را بهسستی و ناتوانی در حکومت متهم ساخت و بههمراه ۱۶۰ تن از نزدیکانش دستگیر و به سیستان فرستاد.<ref>{{پک|طبری|1387|ک=تاریخ الأمم و الملوک|ص=1881|ج=8|زبان=ar}}</ref> بدینترتیب، پس از پنجاه سال، حکومت طاهریان در خراسان برای همیشه برچیده شد و صفاریان به عنوان قدرتی جدید در شرق ایران ظهور کردند | نهایتاً '''یعقوب بن لیث صفاری''' توانست با ایجاد ارتشی منسجم و برخورداری از حمایت نیروهای محلی، موازنهی قدرت را در شرق ایران تغییر دهد. دانیل بهصراحت به قدرتگیری یعقوب لیث و فتوحات او در کرمان، هرات، بلخ، بادغیس و حتی پوشنگ (زادگاه طاهریان) اشاره میکند.<ref>{{پک|Daniel||2000|ک=TAHERIDS|زبان=en|ج=|ص=19}}</ref>در سال ۲۵۹ قمری، یعقوب به نیشابور لشکر کشید و محمد بن طاهر را به اردوگاه خود احضار کرد. او را بهسستی و ناتوانی در حکومت متهم ساخت و بههمراه ۱۶۰ تن از نزدیکانش دستگیر و به سیستان فرستاد.<ref>{{پک|طبری|1387|ک=تاریخ الأمم و الملوک|ص=1881|ج=8|زبان=ar}}</ref> بدینترتیب، پس از پنجاه سال، حکومت طاهریان در خراسان برای همیشه برچیده شد و صفاریان به عنوان قدرتی جدید در شرق ایران ظهور کردند | ||
=== ارزیابی تاریخی سقوط === | === ارزیابی تاریخی سقوط === | ||
سقوط طاهریان را نباید صرفاً شکست یک دودمان محلی دانست؛ بلکه این رویداد، بخشی از دگرگونی بنیادین ساختار سیاسی جهان اسلام در سدهی سوم هجری بود. در این دوره، اقتدار روزافزون خلافت عباسی جای خود را به حکومتهای منطقهای داد که اگرچه در ظاهر مشروعیت خلیفه را میپذیرفتند، در عمل استقلال گستردهای داشتند. طاهریان نخستین تجربهی موفق این الگو بودند و صفاریان، سامانیان، آلبویه و غزنویان، هر یک به شیوهای این مسیر را ادامه دادند. از این دیدگاه، پایان کار طاهریان به معنای زوال نقش تاریخی آنان نبود؛ بلکه دستاوردهای اداری، سیاسی و نظامی آنان زیرساخت شکلگیری دولتهای ایرانی بعدی را فراهم آورد و تأثیری ماندگار بر تحول مفهوم حکومت در ایرانِ اسلامی نهاد. | سقوط طاهریان را نباید صرفاً شکست یک دودمان محلی دانست؛ بلکه این رویداد، بخشی از دگرگونی بنیادین ساختار سیاسی جهان اسلام در سدهی سوم هجری بود. در این دوره، اقتدار روزافزون خلافت عباسی جای خود را به حکومتهای منطقهای داد که اگرچه در ظاهر مشروعیت خلیفه را میپذیرفتند، در عمل استقلال گستردهای داشتند. طاهریان نخستین تجربهی موفق این الگو بودند و صفاریان، سامانیان، آلبویه و غزنویان، هر یک به شیوهای این مسیر را ادامه دادند. از این دیدگاه، پایان کار طاهریان به معنای زوال نقش تاریخی آنان نبود؛ بلکه دستاوردهای اداری، سیاسی و نظامی آنان زیرساخت شکلگیری دولتهای ایرانی بعدی را فراهم آورد و تأثیری ماندگار بر تحول مفهوم حکومت در ایرانِ اسلامی نهاد. | ||
| خط ۲۷۷: | خط ۲۷۵: | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بی نام|نام=|عنوان=تاریخ سیستان|سال=1366|مکان=تهران|ناشر=کلاله خاور|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمد تقی بهار|مترجم=|شابک=|دوره=}} | {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=بی نام|نام=|عنوان=تاریخ سیستان|سال=1366|مکان=تهران|ناشر=کلاله خاور|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=محمد تقی بهار|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Bosworth|نام=C. E.|عنوان=The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past|سال=1978|مکان=Cambridge|ناشر=Cambridge University Press|پیوند=https://www.jstor.org/stable/4310295|جلد=11|کوشش=|language=EN}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Bosworth|نام۱=C.E.|تاریخ=1969|عنوان=THE TAHIRIDS AND ARABIC CULTURE|پیوند=https://doi.org/10.1093/jss/14.1.45|ژورنال=Journal of Semitic Studies|دوره=14|شماره=1|صفحات=45-79|نام۲=|نام خانوادگی۲=|نام۳=|نام خانوادگی۳=|کد زبان=EN}} | |||
{{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Bosworth|نام۱=C.E.|تاریخ=1969|عنوان=The Ṭāhirids and Persian Literature|پیوند=|ژورنال=Journal of Semitic Studies 14|کد زبان=en|پیوند نویسنده۱=}} | |||
{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=Bosworth|پیوند ویراستار۳=|مکان=|ناشر=Brill Online|سال=2000|ویرایش=2rd|دانشنامه=Encyclopaedia of Islam|پیوند ویراستار۵=|نام ویراستار۵=|نام خانوادگی ویراستار۵=|پیوند ویراستار۴=|نام ویراستار۴=|نام خانوادگی ویراستار۴=|نام ویراستار۳=|نام=C.E.|نام خانوادگی ویراستار۳=|پیوند ویراستار۲=|نام ویراستار۲=|نام خانوادگی ویراستار۲=|پیوند ویراستار۱=|نام ویراستار۱=|نام خانوادگی ویراستار۱=|مدخل=Ṭāhir b. al-Ḥusayn|پیوند مدخل=https://referenceworks.brillonline.com/entries/encyclopaedia-of-islam-2/tahir-b-al-husayn-SIM_7329|entry-url-access=|پیوند نویسنده=|زبان=en}} | |||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=C.E.|نام=Bosworth|عنوان=THE ṬĀHIRIDS AND ṢAFFĀRIDS|سال=1975|مکان=|ناشر=Cambridge University Press|پیوند نویسنده=|پیوند=https://doi.org/10.1017/CHOL9780521200936.004|کوشش=R. N. Frye|مترجم=|شابک=|دوره=VI|کد زبان=ENG}} | |||
{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=Daniel|نام=Elton L.|مدخل=TAHERIDS|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|سال=2000|ناشر=Iranicaonline|مکان=|کوشش=|پیوند مدخل=https://www.iranicaonline.org/articles/taherid-dynasty/}} | |||
{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=Bosworth|نام=Clifford Edmund|مدخل=NISHAPUR i. Historical Geography and History to the Beginning of the 20th Century|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|سال=2010|ناشر=Iranicaonline|مکان=|کوشش=|پیوند مدخل=https://www.iranicaonline.org/articles/nishapur-i/}} | |||
- Spuler, Bertold (بیتا). *Iran in the Early Islamic Period*.درباره منشأ و نسب خاندان طاهری، میان مورخان و پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. منابع کهن عموماً این خاندان را از '''موالی''' وابسته به قبیله خزاعه دانستهاند و نسب آنان را به شخصی به نام '''رزیق''' میرسانند که در خدمت طلحه خزاعی، از داعیان نخستین عباسیان، قرار داشت. به همین سبب، در برخی منابع از این خاندان با عنوان «الخزاعی» نیز یاد شده است. با این حال، پیوند آنان با خزاعه بیشتر جنبه سیاسی و ولایی داشت تا نسب قبیلهای؛ ازاینرو بسیاری از پژوهشگران معاصر، طاهریان را خاندانی ایرانیتبار میدانند که در ساختار اداری و نظامی خلافت عباسی جذب شده بودند.<ref name=":0">{{پک|Bosworth|1975|ک=The Tahirids and Saffarids|زبان=en|ج=4|ص=91-95}}</ref><ref>{{پک|Bosworth|1978|ک=Iranian Studies|ف=The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past|کد=en|ص=7-34}}</ref> | {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=Bosworth|نام۱=C.E.|تاریخ=1969|عنوان=The Ṭāhirids and Persian Literature|پیوند=|ژورنال=Journal of Semitic Studies 14|کد زبان=en|پیوند نویسنده۱=}}{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Daniel|نام=Elton L.|عنوان=The Political and Social History of Khurasan Under Abbasid Rule, 747-820|سال=1979|مکان=the University of Michigan|ناشر=Bibliotheca Islamica|پیوند=|جلد=|کوشش=|language=EN}}{{یادکرد دانشنامه|نام خانوادگی=Daniel|نام=Elton L.|مدخل=TAHERIDS|دانشنامه=Encyclopædia Iranica|سال=2000|ناشر=Iranicaonline|مکان=|کوشش=|پیوند مدخل=https://www.iranicaonline.org/articles/taherid-dynasty/}} | ||
{{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=Kennedy|نام=Hugh N.|عنوان=The Prophet and the Age of the Caliphs|سال=2004|مکان=|ناشر=Pearson/Longman|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=|کد زبان=ENG}} | |||
----- Spuler, Bertold (بیتا). *Iran in the Early Islamic Period*.درباره منشأ و نسب خاندان طاهری، میان مورخان و پژوهشگران اختلاف نظر وجود دارد. منابع کهن عموماً این خاندان را از '''موالی''' وابسته به قبیله خزاعه دانستهاند و نسب آنان را به شخصی به نام '''رزیق''' میرسانند که در خدمت طلحه خزاعی، از داعیان نخستین عباسیان، قرار داشت. به همین سبب، در برخی منابع از این خاندان با عنوان «الخزاعی» نیز یاد شده است. با این حال، پیوند آنان با خزاعه بیشتر جنبه سیاسی و ولایی داشت تا نسب قبیلهای؛ ازاینرو بسیاری از پژوهشگران معاصر، طاهریان را خاندانی ایرانیتبار میدانند که در ساختار اداری و نظامی خلافت عباسی جذب شده بودند.<ref name=":0">{{پک|Bosworth|1975|ک=The Tahirids and Saffarids|زبان=en|ج=4|ص=91-95}}</ref><ref>{{پک|Bosworth|1978|ک=Iranian Studies|ف=The Heritage of Rulership in Early Islamic Iran and the Search for Dynastic Connections with the Past|کد=en|ص=7-34}}</ref> | |||
نخستین فرد شناختهشده این خاندان '''مصعب بن رزیق''' بود که در جریان دعوت عباسیان در خراسان فعالیت داشت. پس از استقرار خلافت عباسی، فرزند او '''حسین بن مصعب''' به مناصب نظامی و اداری دست یافت و در خراسان نفوذ قابل توجهی پیدا کرد. فرزند حسین، یعنی '''طاهر بن حسین'''، در چنین محیطی رشد یافت؛ محیطی که پیوند میان خاندانهای محلی خراسان و دستگاه خلافت را تقویت میکرد و امکان پیشرفت نظامی را برای فرماندهان ایرانی فراهم میساخت.<ref name=":1">{{پک|مفتخري|1384|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان|ص=149|ج=}}</ref> | نخستین فرد شناختهشده این خاندان '''مصعب بن رزیق''' بود که در جریان دعوت عباسیان در خراسان فعالیت داشت. پس از استقرار خلافت عباسی، فرزند او '''حسین بن مصعب''' به مناصب نظامی و اداری دست یافت و در خراسان نفوذ قابل توجهی پیدا کرد. فرزند حسین، یعنی '''طاهر بن حسین'''، در چنین محیطی رشد یافت؛ محیطی که پیوند میان خاندانهای محلی خراسان و دستگاه خلافت را تقویت میکرد و امکان پیشرفت نظامی را برای فرماندهان ایرانی فراهم میساخت.<ref name=":1">{{پک|مفتخري|1384|ک=تاریخ ایران از ورود مسلمانان تا پایان طاهریان|ص=149|ج=}}</ref> | ||
| خط ۴۷۸: | خط ۳۶۲: | ||
* '''دیوان برید'''؛ مسئول انتقال اخبار، ارتباطات و نظارت بر عملکرد کارگزاران محلی. | * '''دیوان برید'''؛ مسئول انتقال اخبار، ارتباطات و نظارت بر عملکرد کارگزاران محلی. | ||
بخش مهمی از دبیران این دیوانها را ایرانیان تشکیل میدادند که سنتهای اداری دوره ساسانی را با نظام دیوانی اسلامی تلفیق کرده بودند. این استمرار نهادی موجب شد که خراسان از نظر اداری یکی از منظمترین ایالتهای خلافت باشد<ref name=":4" /> | بخش مهمی از دبیران این دیوانها را ایرانیان تشکیل میدادند که سنتهای اداری دوره ساسانی را با نظام دیوانی اسلامی تلفیق کرده بودند. این استمرار نهادی موجب شد که خراسان از نظر اداری یکی از منظمترین ایالتهای خلافت باشد<ref name=":4" /> | ||
=== اداره ایالات === | === اداره ایالات === | ||
