سکه‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

سکه‌دوزی یا اشرفی‌دوزی، از صنایع دستی تزیینی در ایران است.<ref name=":023">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|ف=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورۀ صفویه|ص=167}}</ref> این هنر به دوخت انواع سکه‌ها، پولک‌ها، منجوق و مروارید، دکمهٔ صدفی، آینه‌های ریز و درشت و صدف روی پارچه یا لباس اشاره دارد.<ref>{{پک/بن|دیار|ک=خبرگزاری مهر|ف=صنایع دستی اوج هنر زنان و مردان سخت‌کوش دیار سیستان و بلوچستان}}</ref> هنرمندان، سکه‌دوزی را با سایر هنرها نظیر دندان‌موشی، شبکه‌دوزی، ستاره‌دوزی، توردوزی، ساتن‌دوزی، خولک‌بافی، دودنی‌بافی و زنجیره‌دوزی تلفیق می‌کنند و آثار هنری مختلفی پدیدمی‌آورند. این هنر اغلب به‌صورت دستی انجام می‌شود.<ref>{{پک|صداقت|1397|ک=جاذبه‌های سیستان و بلوچستان (ایران‌شناسی)|ص=36}}</ref>

سکه‌دوزی هنری است که از عناصر پوششی ایرانیان قبل از اسلام نبوده و در طی دوره‌های حکومتی مختلف که اقوام ترک‌نشین بر ایران سلطه داشتند، به اجزای پوششی زنان اضافه شده است.<ref name=":024">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|ف=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورۀ صفویه|ص=174}}</ref> سکه‌دوزی در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکه‌های طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده می‌شد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود. سکه‌دوزی در دورۀ صفویه از پاکستان وارد سیستان و بلوچستان شده و با فرهنگ بومی منطقه ادغام شده است.<ref name=":025">{{پک|اسکندری چوبتراش|محمدیان|1402|ک=همایش بین‌المللی دانشجویان ادبیات، تاریخ و مطالعات فرهنگی|ف=مطالعه هنر آیینه دوزی ایرانی روی پوشاک بانوان و خلق طراحی نوین در لباس مجلسی زنان|ص=1}}</ref> در این دوره سکه‌ها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب می‌شدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.<ref>{{پک|پاشایی|1393|ک=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|ف=ظهور نقش‌مایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلس‌های دورهٔ صفویه و قاجار|ص=107}}</ref> در [[ایران در دوران قاجاریه|دورهٔ قاجار]] سکه‌دوزی بیشتر جنبهٔ تزیینی به خود گرفت و زنان این هنر را با دقت بالایی انجام می‌دادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسل‌های بعدی داشته باشند.<ref>{{پک/بن|هنر1|ک=وب‌سایت رواق هنر|ف=سکه‌دوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref>

در سکه‌دوزی اغلب از انواع رنگ‌های قرمز مانند بنفش، قرمز، زرشکی، نارنجی و قهوه‌ای استفاده می‌شود. رنگ‌هایی که در مناطق روستایی به‌کار می‌رود از اصالت بیشتری برخوردارند. درگذشته بیشتر از رنگ‌های روشن مثل سبز کم‌رنگ، نارنجی، صورتی، پسته‌ای و قرمز کم‌رنگ استفاده می‌شد. اما امروزه زنان محلی قسمت‌های مختلف لباس‌ها را با نخ‌های تیره کار می‌کنند.<ref>{{پک|قوی‌پنجه|1395|ک=همایش بین‌المللی هنر و صناعات در فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی با تاکید بر هنرهای رو به فراموشی|ف=نقش و رنگ در هنر سکه‌دوزی بلوچ|ص=11}}</ref>

امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده می‌کنند. [[سرپوش زنان کرد]] خراسان که در آن از سکه استفاده شده شامل سَرکِلاو (سکه‌ای بزرگ که وسط آن حلقه‌ای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب می‌شود)، پُلپِله (سکه‌ای که روی کلاه، در ناحیهٔ پیشانی دیده می‌شود)، گیلگیله سراویز (چند رشته مهره که به انتهای آن سکهٔ طلا نصب می‌کنند و به حلقهٔ سرکلاو آویزان می‌کنند)،<ref>{{پک|محمدی‌سیف|1395|ک=نشانه‌شناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=185}}</ref> کِلاو لیره (کلاهی که تمام فضای آن با سکهٔ طلایی پر می‌شود و در صورتی که با سکه‌های نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس می‌گویند)، است.<ref>{{پک|سلطانی|1374|ک=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|ص=257}}</ref>  

در شهرستان کلات نادری از توابع [[خراسان رضوی]] زنان از چنگه که نواری پهن است، استفاده می‌کنند. روی این نوار از قسمت گوش به سمت بالا سکه‌دوزی شده و از آن در مراسم‌های عروسی و جشن‌ها استفاده می‌کنند.<ref>{{پک|امیدی|1382|ک=دیده و دل و دست|ص=28}}</ref> همچنین زنان این منطقه در جشن‌ها از جلیقه‌هایی که قسمت جلوی آن با سکه‌هایی از نقره و نیکل پوشیده شده، به تن می‌کنند. این پوشش از لباس‌های سنتی و فاخر این منطقه به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|محمدی‌سیف|1395|ک=نشانه‌شناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=183}}</ref> مردم سایر شهرها و روستا ها نظیر چِنِشت (از روستاهای خراسان جنوبی)، از پیراهن‌های سکه‌دوزی، زنان روستای پاشاکی (از توابع گیلان)، از کلاهک و جلیقۀ سکه‌دوزی شده، استفاده می‌کنند. سرپوش زنان استان گلستان و جلوی پیراهن زنان لر نیز با سکه تزیین شده است.<ref name=":022">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|ف=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورۀ صفویه|ص=168-170}}</ref>

مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکه‌دوزی در استان‌های کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وب‌سایت ایران|ف=سکه‌دوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشر در استان سیستان و بلوچستان رایج است. در گذشته به دلیل هم‌مرز بودن ایران با کشور‌های هند و پاکستان، اهالی بلوچستان مواد اولیۀ دوخت این هنر را ابتدا از پاکستان و سپس هندوستان وارد می‌کردند. <ref>{{پک/بن|هنر دستی1|ک=وب‌سایت بلوگفا|ف=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکه‌دوزی)}}</ref>

{{پانویس پیش‌نویس}}

 

* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=قوی‌پنجه|نام۱=زهرا|تاریخ=1395|عنوان=نقش و رنگ در هنر سکه‌دوزی بلوچ|پیوند=https://civilica.com/doc/527345/|ژورنال=همایش بین المللی هنر و صناعات در فرهنگ و تمدن ایرانی اسلامی با تاکید بر هنرهای روبه فراموشی|صفحات=1-12}}

* {{یادکرد ژورنال|نام خانوادگی۱=مهرنیا|نام۱=سید محمد|تاریخ=1401|عنوان=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورۀ صفویه|پیوند=https://ijar.ut.ac.ir/article_89180_b8a57a25f0dab3385327d19f9abe7d26.pdf|ژورنال=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|دوره=دوازدهم|شماره=بیست و سوم|صفحات=153-179|نام۲=ندا|نام خانوادگی۲=آشوری}}