پرش به محتوا

پیش‌نویس:سلوکی‌ها: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۹: خط ۹:
== <ref group="دیدگاه">بهتر است قبل از اینکه وارد ماهیت و ابعاد این امپراطوری شوید، ابتدا در یک بند آن را معرفی کنید. اینکه نامش و محدوده زمانی و مکانی حکومتش چه بوده. اگر به سبک مقاله عیلامی‌ها، '''پیشینه سلوکیها در منابع''' قابل بررسی است؛ لطفا افزوده شود.
== <ref group="دیدگاه">بهتر است قبل از اینکه وارد ماهیت و ابعاد این امپراطوری شوید، ابتدا در یک بند آن را معرفی کنید. اینکه نامش و محدوده زمانی و مکانی حکومتش چه بوده. اگر به سبک مقاله عیلامی‌ها، '''پیشینه سلوکیها در منابع''' قابل بررسی است؛ لطفا افزوده شود.


</ref><big>بستر</big><ref group="دیدگاه">کلمه بستر در این عنوان اضافه است و محتوای چندانی در این مطلب ندارد. </ref> <big>و هویت تاریخی</big> ==
</ref><big>هویت تاریخی</big> ==
سلوکی‌ها وارث بزرگ‌ترین بخش از قلمرو اسکندر مقدونی بودند که در اوج قدرتش از دریای اژه تا مرزهای هند گسترده شده بود.<ref name=":5">{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=1}}</ref> این امپراتوری را سلوکوس یکم نیکاتور، از  سرداران برجستۀ اسکندر مقدونی، بنیان نهاد و بر پهنه‌ای فرمان می‌راند که پیش‌تر هستۀ اصلی امپراتوری هخامنشی به شمار می‌رفت.<ref name=":6">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=63}}</ref> فراوانی حوزه‌های فرهنگی گوناگون در این قلمرو ــ از آسیای صغیر و سوریه تا بین‌النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی ــ این دولت را به یک امپراتوری به معنای واقعی تبدیل کرده بود.<ref name=":7">{{پک|Degen|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|کد=en|ص=126}}</ref>  
امپراتوری سلوکی (۳۱۲-۶۴ پیش از میلاد) دولتی بود که سلوکوس یکم نیکاتور، از سرداران اسکندر مقدونی، بنیان نهاد. این امپراتوری در اوج خود از دریای اژه تا مرزهای هند گسترده بود<ref name=":5">{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=1}}</ref> و بخش عمدهٔ قلمرو پیشین هخامنشیان را در بر می‌گرفت.<ref name=":6">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=63}}</ref> تنوع فرهنگی این قلمرو ــ از آسیای صغیر و سوریه تا بین النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی ــ آن را به یک امپراتوری به معنای واقعی تبدیل کرده بود.<ref name=":7">{{پک|Degen|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis|کد=en|ص=126}}</ref>  


با این حال، ماهیت دقیق این امپراتوری ــ میزان یونانی، مقدونی، ایرانی یا آمیزه‌ای بودن آن ــ موضوع مناقشه‌ای دیرپا میان مورخان بوده است. پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دههٔ ۱۹۹۰م به این سو، کوشیده‌اند از دوگانهٔ شرق-غرب فراتر روند. پیش از آن، دو دیدگاه غالب بود؛ دیدگاه یونان‌محور قرن نوزدهم که سلوکی‌ها را حاملان فرهنگ یونانی به شرق می‌دانستند. در مقابل آن، رویکرد پسااستعماری دههٔ ۱۹۷۰م مطرح بود که آنان را وارث ساختارهای هخامنشی و صرفاً امپراتوری شرقی می‌شمرد.<ref name=":8">{{پک|Strootman|2011/2012|ک=Nāme-ye Irān-e Bāstān: The International Journal of Ancient Iranian Studies|ف=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|کد=en|ص=27-30}}</ref>  
با این حال، ماهیت و هویت این امپراتوری از دیرباز محل اختلاف مورخان بوده است. در سده نوزدهم، سلوکیان عمدتاً گسترش‌دهندگان فرهنگ یونانی در شرق معرفی می‌شدند؛ اما از دهه ۱۹۷۰م، برخی پژوهشگران آنان را ادامه‌دهنده ساختارهای اداری و سیاسی [[هخامنشیان|هخامنشی]] دانستند.<ref name=":8">{{پک|Strootman|2011/2012|ک=Nāme-ye Irān-e Bāstān: The International Journal of Ancient Iranian Studies|ف=The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE|کد=en|ص=27-30}}</ref> پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دهه ۱۹۹۰م،<ref name=":1">{{پک|Daryaee|Rollinger|4=2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Introduction|کد=en|ص=4}}</ref> این دوگانه را کنار گذاشته و امپراتوری سلوکی را دولتی با هویتی مستقل و تلفیقی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی توصیف کرده‌اند که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=64}}</ref>
 
اما دیدگاه امروزی تأکید می‌کند که امپراتوری سلوکی نه غربی بود و نه شرقی، بلکه سلوکی بود.<ref name=":1">{{پک|Daryaee|Rollinger|4=2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Introduction|کد=en|ص=4}}</ref> پدیده‌ای تاریخی مستقل با هویتی ترکیبی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی. این راهبرد  فرهنگی درباری پویا و جهان‌وطنی را به وجود آورده بود که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9">{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=64}}</ref><ref group="دیدگاه">این دو پاراگراف مطالبش را دو بار تکرار کرده است. کل این بخش را اگر به شکل زیر گزارش کنید چیزی از مطلب از دست می‌رود:
 
</ref>
 
=== متن پیشنهادی جایگزین برای حل دیدگاه قبلی: ===
سلوکیان وارث بخش عمده قلمرو اسکندر مقدونی بودند؛ قلمرویی که از دریای اژه تا مرزهای هند امتداد داشت.<ref name=":5" /> این دولت را سلوکوس یکم نیکاتور، از سرداران اسکندر، بنیان نهاد و بر سرزمینی حکومت می‌کرد که بخش اصلی امپراتوری هخامنشی را در بر می‌گرفت<ref name=":6" /> گستردگی جغرافیایی و تنوع فرهنگی این قلمرو، از آسیای صغیر و سوریه تا بین‌النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی، سلوکیان را به یکی از امپراتوری‌های بزرگ جهان باستان تبدیل کرده بود.<ref name=":7" />
 
ماهیت و هویت این امپراتوری از دیرباز محل اختلاف مورخان بوده است. در سده نوزدهم، سلوکیان عمدتاً گسترش‌دهندگان فرهنگ یونانی در شرق معرفی می‌شدند؛ اما از دهه ۱۹۷۰م، برخی پژوهشگران آنان را ادامه‌دهنده ساختارهای اداری و سیاسی [[هخامنشیان|هخامنشی]] دانستند.<ref name=":8" /> پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دهه ۱۹۹۰م،<ref name=":1" /> این دوگانه را کنار گذاشته و امپراتوری سلوکی را دولتی با هویتی مستقل و تلفیقی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی توصیف کرده‌اند که نه غربی بود و نه شرقی.<ref name=":9" />


== <big>رویدادهای سیاسی</big><ref group="دیدگاه">خوبه در انتهای این بخش جدول پادشاهان رو درج کنید.</ref> ==
== <big>رویدادهای سیاسی</big><ref group="دیدگاه">خوبه در انتهای این بخش جدول پادشاهان رو درج کنید.</ref> ==
تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی را می‌توان در چهار دورهٔ متمایز جای داد که فراز و فرودهای این دودمان را در طول نزدیک به دو قرن و نیم بازمی‌نمایاند.<ref group="دیدگاه">این ادبیات برای مقالات ترویجی و پژوهشی خوب است اما برای مقالات ویکی نه
تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی معمولاً به چهار دوره تقسیم می‌شود که روند شکل‌گیری، گسترش، تثبیت و افول این دودمان را در حدود دو سده و نیم نشان می‌دهد.
 
تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی معمولاً به چهار دوره تقسیم می‌شود که روند شکل‌گیری، گسترش، تثبیت و افول این دودمان را در حدود دو سده و نیم نشان می‌دهد.</ref>


=== <big>دوران بنیان‌گذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)</big> ===
=== <big>دوران بنیان‌گذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)</big> ===
سرآغاز تاریخ سلوکی‌ها با پس‌گیری بابل به دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م دانسته می‌شود؛ رویدادی که هم مبدأ گاهشماری سلوکی واقع شد و هم هستهٔ نخستین امپراتوری را شکل داد.<ref name=":10">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=105-106}}</ref><ref name=":11">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19}}</ref> سلوکوس را که آنتیگونوس یک‌چشم به مصر متواری ساخته بود، با حمایت بطلمیوس یکم بازگشت و از سوی مردم بابل -که از دورۀ نخست ساتراپی‌ وی محبوبیتی نزد آنان یافته بود- پذیرفته شد.<ref name=":16">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=83}}</ref><ref name=":17">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19-21}}</ref> طی جنگ بابلی (۳۱۱-۳۰۹ ق.م)، سلوکوس پیروزی قاطعی بر نیروهای آنتیگونوس به دست آورد و ساتراپی‌های ماد، سوزیانا و دیگر مناطق شرقی را ضمیمه کرد.<ref name=":18">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=31}}</ref><ref name=":0">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref>
تاریخ امپراتوری سلوکی با بازپس‌گیری بابل به‌دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م آغاز شد؛ رویدادی که مبدأ گاه‌شماری سلوکی نیز به‌شمار می‌رود.<ref name=":10">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=105-106}}</ref><ref name=":11">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19}}</ref> سلوکوس که پیش‌تر به‌دست آنتیگونوس یک‌چشم به مصر رانده شده بود، با حمایت بطلمیوس یکم به بابل بازگشت و با استقبال مردم این شهر روبه‌رو شد.<ref name=":16">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=83}}</ref><ref name=":17">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=19-21}}</ref> او در جنگ بابلی (۳۱۱–۳۰۹ ق.م) آنتیگونوس را شکست داد و قلمرو خود را با تصرف ماد، سوزیانا و دیگر ساتراپی‌های شرقی گسترش داد.<ref name=":18">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=31}}</ref><ref name=":0">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=106}}</ref>
 
سپس سلوکوس رو به شرق نهاد و میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، شرقی‌ترین ساتراپی‌های امپراتوری پیشین هخامنشی از جمله باختر و سغد را فتح کرد و تا رود سند پیش رفت؛<ref name=":0" /><ref name=":19">{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=124}}</ref> اما در هند با قدرت نوظهور چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا، روبرو شد(حدود ۳۰۵-۳۰۲ ق.م). نتیجه‌اش پیمان صلحی بود که بر أساس آن سلوکوس از ادعای خود بر سرزمین‌های جنوب هندوکش به ازای دریافت  ۵۰۰ فیل جنگی و برقراری پیوند ازدواج میان دو دودمان، چشم پوشید. از آن پس استفاده از فیل‌ها به یکی از ارکان قدرت نظامی سلوکی‌ها تبدیل شد.<ref name=":20">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=388|ج=1}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":21">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=180-193}}</ref>
 
در غرب، سرنوشت امپراتوری در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م) رقم خورد. سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس  و کاساندر دو تن از سرداران و جانشینان اسکندر، در برابر آنتیگونوس یک‌چشم و پسرش دِمتریوس صف‌آرایی کرد. کاربرد فیل‌ها به پیروزی ائتلاف و مرگ آنتیگونوس انجامید و سلوکوس آناتولی شرقی و سوریه را به قلمرو خود افزود.<ref name=":22">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=35}}</ref><ref name=":23">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=390|ج=1}}</ref> در همین سال‌ها، سلوکوس عنوان پادشاهی (basileus) را که از ۳۰۶ ق.م میان دیادوخ‌ها (Diadochi، جانشینان اسکندر) مرسوم شده بود، رسماً برگزید.<ref name=":12">{{پک|Coşkun|Wenghofer|2023|ک=Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response|ف=Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology|کد=en|ص=13}}</ref><ref name=":24">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=175}}</ref>


سال‌های پایانی عمر سلوکوس به تحکیم اداری قلمرو سپری شد؛ او شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد رساند و شهرهای بسیاری بنا نهاد که نام خود، پدرش آنتیوخوس، مادرش لائودیکه و همسرش آپامه را بر خود داشتند: از جمله سلوکیه بر کرانهٔ دجله، انطاکیه در سوریه، آپامیا و لائودیکه.<ref name=":25">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=121-122}}</ref><ref name=":26">{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139|ج=۱}}</ref> سلوکیۀ دجله با جمعیتی بالغ بر ۶۰۰ هزار نفر، به یکی از بزرگ‌ترین کلان‌شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref>
سلوکوس در میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، قلمرو خود را تا باختر، سغد و رود سند توسعه داد.<ref name=":0" /><ref name=":19">{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=124}}</ref> رویارویی او با چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا در هند، به انعقاد پیمان صلح انجامید که بر اساس آن، سلوکوس در برابر واگذاری سرزمین‌های جنوب هندوکش، ۵۰۰ فیل جنگی دریافت کرد و میان دو دودمان نیز پیوند ازدواج برقرار شد.<ref name=":20">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=388|ج=1}}</ref><ref name=":0" /><ref name=":21">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=180-193}}</ref>


سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، در آستانۀ بازگشت به مقدونیه به دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد.<ref name=":28">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=394|ج=1}}</ref> پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref name=":0" /><ref name=":29">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=195-197}}</ref> مادر آنتیوخوس، آپامه، شاهزاده‌ای باختری بود و این تبار مشروعیت او را نزد نخبگان شرقی افزایش می‌داد.<ref name=":30">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=30}}</ref> آنتیوخوس یکم گالاتی‌ها را در نبرد فیل‌ها شکست داد و شهرسازی پدر را با بازسازی مرو، هرات و آی‌خانوم در باختر ادامه داد.<ref name=":31">{{پک|Kärvegård|Dorn|۲۰۲۶|ک=Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison|زبان=en|ص=1}}</ref><ref name=":32">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref><ref name=":33">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ج=۱|ص=34}}</ref><ref group="دیدگاه">این واژگان توصیفی و غیرداشنامه ای زیادی دارد و برخی مطالب را بدون اینکه نیازی به توضیح باشد؛ توضیح داده است. متن بعدی را ببینید؛ همان محتوا عینا آمده است ولی نزدیک به 100 کلمه از متن شما کمتر است و البته برخی واژگانی که با ادبیات ویکی همراه نیست را در خود ندارد. عبارت پردازی های منابع تاریخی نباید در گزارش شما نفوذ کند؛ شما باید بتوانید وقایع و حوادث را به دور از آب و تاب نویسندگان کتب تاریخی گزارش کنید.</ref>
در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م)، سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس و کاساندر و با استفاه از فیل‌های جنگی، آنتیگونوس را شکست داد و با الحاق آناتولی شرقی و سوریه، قلمرو خود را گسترش داد.<ref name=":22">{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=35}}</ref><ref name=":23">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=390|ج=1}}</ref> او در همین دوره، عنوان باسیلئوس (پادشاه) را که میان جانشینان اسکندر رواج یافته بود، برگزید.<ref name=":12">{{پک|Coşkun|Wenghofer|2023|ک=Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response|ف=Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology|کد=en|ص=13}}</ref><ref name=":24">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=175}}</ref>


=== متن پیشنهادی جایگزین برای حل دیدگاه قبلی: ===
سلوکوس در سال‌های پایانی حکومت خود، ساختار اداری امپراتوری را سامان داد، شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد افزایش داد و شهرهایی مانند سلوکیه بر دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را بنیان نهاد یا توسعه داد.<ref name=":25">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=121-122}}</ref><ref name=":26">{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139|ج=۱}}</ref> سلوکیۀ دجله نیز به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref>
تاریخ امپراتوری سلوکی با بازپس‌گیری بابل به‌دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م آغاز شد؛ رویدادی که مبدأ گاه‌شماری سلوکی نیز به‌شمار می‌رود.<ref name=":10" /><ref name=":11" /> سلوکوس که پیش‌تر به‌دست آنتیگونوس یک‌چشم به مصر رانده شده بود، با حمایت بطلمیوس یکم به بابل بازگشت و با استقبال مردم این شهر روبه‌رو شد.<ref name=":16" /><ref name=":17" /> او در جنگ بابلی (۳۱۱–۳۰۹ ق.م) آنتیگونوس را شکست داد و قلمرو خود را با تصرف ماد، سوزیانا و دیگر ساتراپی‌های شرقی گسترش داد.<ref name=":18" /><ref name=":0" />


سلوکوس در میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، قلمرو خود را تا باختر، سغد و رود سند توسعه داد.<ref name=":0" /><ref name=":19" /> رویارویی او با چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا در هند، به انعقاد پیمان صلح انجامید که بر اساس آن، سلوکوس در برابر واگذاری سرزمین‌های جنوب هندوکش، ۵۰۰ فیل جنگی دریافت کرد و میان دو دودمان نیز پیوند ازدواج برقرار شد.<ref name=":20" /><ref name=":0" /><ref name=":21" />
سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، هنگام بازگشت به مقدونیه، به‌دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد<ref name=":28">{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=394|ج=1}}</ref> و پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref name=":0" /><ref name=":29">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=195-197}}</ref> آنتیوخوس که مادرش آپامه، شاهزاده‌ای باختری، بود، در شرق از مشروعیت بیشتری برخوردار بود.<ref name=":30">{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=30}}</ref> او پس از شکست گالاتی‌ها، سیاست شهرسازی پدر را با توسعه شهرهایی مانند مرو، هرات و آی‌خانوم ادامه داد.<ref name=":31">{{پک|Kärvegård|Dorn|۲۰۲۶|ک=Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison|زبان=en|ص=1}}</ref><ref name=":32">{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=106}}</ref><ref name=":33">{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ج=۱|ص=34}}</ref>
 
در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م)، سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس و کاساندر و با استفاه از فیل‌های جنگی، آنتیگونوس را شکست داد و با الحاق آناتولی شرقی و سوریه، قلمرو خود را گسترش داد.<ref name=":22" /><ref name=":23" /> او در همین دوره، عنوان باسیلئوس (پادشاه) را که میان جانشینان اسکندر رواج یافته بود، برگزید.<ref name=":12" /><ref name=":24" />
 
سلوکوس در سال‌های پایانی حکومت خود، ساختار اداری امپراتوری را سامان داد، شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد افزایش داد و شهرهایی مانند سلوکیه بر دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را بنیان نهاد یا توسعه داد.<ref name=":25" /><ref name=":26" /> سلوکیۀ دجله نیز به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان باستان تبدیل شد.<ref name=":27" />
 
سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، هنگام بازگشت به مقدونیه، به‌دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد<ref name=":28" /> و پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.<ref name=":0" /><ref name=":29" /> آنتیوخوس که مادرش آپامه، شاهزاده‌ای باختری، بود، در شرق از مشروعیت بیشتری برخوردار بود.<ref name=":30" /> او پس از شکست گالاتی‌ها، سیاست شهرسازی پدر را با توسعه شهرهایی مانند مرو، هرات و آی‌خانوم ادامه داد.<ref name=":31" /><ref name=":32" /><ref name=":33" /><ref group="دیدگاه">تا انتهای مقاله تمام مطالب از این جهت نیازمند بازنویسی هستند. در این دو مورد متن جایگزین را پیشنهادی درج کردم در بقیه موارد لطفا به دقت متن بازنویسی شود همه بندها نیازمند این سبک از اصلاح هستند.</ref>


=== <big>دوران افول و درگیری‌های داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)</big> ===
=== <big>دوران افول و درگیری‌های داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)</big> ===
مرگ آنتیوخوس یکم در ۲۶۱ ق.م و به‌قدرت‌رسیدن پسرش آنتیوخوس دوم (۲۶۱-۲۴۶ ق.م) سرآغاز دورانی از بی‌ثباتی فزاینده بود. آنتیوخوس دوم، بیشتر دوران سلطنت خود را درگیر جنگ دوم سوریه (۲۶۰-۲۵۳ ق.م) با بطلمیوس دوم گذراند که در نهایت با ازدواج سیاسی او با برنیکه، دختر بطلمیوس، و طلاق همسر نخستش لائودیکه، به صلح انجامید.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=398|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca.312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=SELEUCID AND PTOLEMAIC IMPERIAL ICONOGRAPHY IN THE SYRIAN WARS (274–168 BСE): THE ROLE OF DYNASTIC WOMEN|کد=en|ص=50}}</ref>
با مرگ آنتیوخوس یکم در ۲۶۱ ق.م، و به قدرت رسیدن پسرش آنتیوخوس دوم (۲۶۱-۲۴۶ ق.م) دوره‌ای از بی‌ثباتی آغاز شد. آنتیوخوس دوم بیشتر دوران حکومت خود را در جنگ دوم سوریه (۲۶۰-۲۵۳ ق.م) با بطلمیوس دوم گذراند. این جنگ سرانجام با ازدواج سیاسی آنتیوخوس دوم با برنیکه، دختر بطلمیوس، و طلاق همسر نخستش لائودیکه، به صلح انجامید.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ ایران/سایکس|ص=398|ج=۱}}</ref><ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca.312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=SELEUCID AND PTOLEMAIC IMPERIAL ICONOGRAPHY IN THE SYRIAN WARS (274–168 BСE): THE ROLE OF DYNASTIC WOMEN|کد=en|ص=50}}</ref>


پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه پسرش سلوکوس دوم را جانشین خواند و بطلمیوس سوم برای دفاع از حقوق خواهرش برنیکه به سوریه لشکر کشید. در طی جنگ سوم سوریه (جنگ لائودیکه، ۲۴۶-۲۴۱ ق.م) بطلمیوس سوم موقتاً بابل را تسخیر کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=463-466}}</ref>  
پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه همسر نخست او پسرش سلوکوس دوم را جانشین پدر خواند؛ بطلمیوس سوم نیز برای دفاع از حقوق خواهرش برنیکه به سوریه لشکر کشید. در این جنگ که به «جنگ لائودیکه» مشهور شد (جنگ سوم سوریه، ۲۴۶-۲۴۱ ق.م)، بطلمیوس سوم موقتاً بابل را تصرف کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=463-466}}</ref>


هم‌زمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، سر به شورش برداشتند. در باختر (بلخ)، دیودوتوس یکم، ساتراپ یونانی این منطقه، به‌تدریج استقلال عملی را اعلام کرد.<ref>{{پک|Gardner|1878|ک=A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria|زبان=en|ج=۱|ص=xvi}}</ref><ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=230-232}}</ref> در پارت نیز آندرآگوراس سر به شورش برداشت که سرانجام به شکل‌گیری امپراتوری اشکانی منتهی شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=110-111}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=107}}</ref> این جدایی‌ها که در حدود ۲۵۰ ق.م رخ دادند، امپراتوری سلوکی را برای همیشه از سرزمین‌های پهناور شرق محروم ساختند.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139-140|ج=۱}}</ref>
هم‌زمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، دست به شورش زدند. در باختر (بلخ)، دیودوتوس یکم به‌تدریج از سلوکیان جدا شد، ساتراپ یونانی این منطقه، به‌تدریج استقلال عملی را اعلام کرد.<ref>{{پک|Gardner|1878|ک=A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria|زبان=en|ج=۱|ص=xvi}}</ref><ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=230-232}}</ref> در پارت نیز آندرآگوراس شورش کرد، اما اندکی بعد ارشک یکم او را شکست داد و دولت اشکانی را بنیان نهاد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=110-111}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=107}}</ref> با این جدایی‌ها، که در حدود ۲۵۰ ق.م رخ دادند، امپراتوری سلوکی سرزمین‌های شرقی خود را برای همیشه از دست داد.<ref>{{پک|پیرنیا|1380|ک=تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان|ص=139-140|ج=۱}}</ref>


بحران با شورش آنتیوخوس هیراکس، برادر کوچک‌تر سلوکوس دوم، در آسیای صغیر تشدید شد و تا زمان مرگ هیراکس در تبعید ادامه یافت.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=43-45}}</ref><ref>{{پک|Erickson|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Introduction|کد=en|ص=1}}</ref> سلوکوس سوم (۲۲۶-۲۲۳ ق.م) نیز پس از سه سال سلطنت در جنگ کشته شد [سایکس، ۱۳۸۰ش، ج۱، ص۴۰۳] و آنتیوخوس سوم در ۲۲۳ ق.م در حالی بر تخت نشست که امپراتوری در آستانۀ فروپاشی بود.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=329-330}}</ref> نخستین آزمون او مقابله با شورش مولون، ساتراپ ماد بود که با حمایت گستردۀ مردم محلی همراه شده بود. آنتیوخوس در ۲۲۰ ق.م مولون را شکست داد و شورش را سرکوب کرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=117}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108}}</ref>
در غرب، آنتیوخوس هیراکس، برادر کوچک‌تر سلوکوس دوم، سر به شورش برداشت. این شورش تا زمان مرگ هیراکس در تبعید ادامه یافت و امپراتوری را بیش از پیش تضعیف کرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=43-45}}</ref><ref>{{پک|Erickson|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Introduction|کد=en|ص=1}}</ref> سلوکوس سوم (۲۲۶-۲۲۳ ق.م) تنها سه سال سلطنت کرد و در جنگ کشته شد.<ref>{{پک|سایکس|1380|ک=تاریخ‌ ایران/سایکس|ص=403|ج=۱}}</ref> و آنتیوخوس سوم در ۲۲۳ ق.م در حالی بر تخت نشست که امپراتوری در آستانۀ فروپاشی قرار داشت.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=329-330}}</ref> نخستین چالش او شورش مولون، ساتراپ ماد، با حمایت مردم محلی بود. آنتیوخوس سوم در ۲۲۰ ق.م مولون را شکست داد و شورش را سرکوب کرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=117}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108}}</ref>


=== <big>احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)</big> ===
=== <big>احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)</big> ===
آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.<ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=332-333}}</ref> با لشکرکشی بزرگ شرقی (۲۱۲-۲۰۵/۴ ق.م) کوشید حاکمیت سلوکی را بر ساتراپی‌های شرقی بازگرداند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=10}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108-110}}</ref> بدین منظور به پارت لشکر کشید و ارشک دوم را شکست داد و با او پیمان اتحاد بست.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=109}}</ref> سپس اوتیدموس یکم را در باختر پس از دو سال محاصره به صلح واداشت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=82}}</ref><ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=113}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=61}}</ref>
آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.<ref>{{پک|Plischke|2014|ک=Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien|زبان=en|ص=332-333}}</ref> او با لشکرکشی به شرق (۲۱۲-۲۰۵/۴ ق.م) کوشید ساتراپی‌های شرقی را بار دیگر زیر فرمان سلوکیان در آورد. <ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=10}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=108-110}}</ref> بدین منظور به پارت لشکر کشید و ارشک دوم را شکست داد و با او پیمان اتحاد بست.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=109}}</ref> سپس به باختر رفت و پس از دو سال محاصره، اوتیدموس یکم را به صلح وادار کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=82}}</ref><ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=113}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=61}}</ref>


در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را ضمیمه کرد.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref> اما در اروپا ارتش چندقومی‌اش از لژیون‌های رومی شکست خورد و بر اساس پیمان صلح با رومی‌ها (۱۸۸ ق.م) سلوکی‌ها تمامی سرزمین‌های غرب کوه‌های توروس را از دست داده، ناوگانشان را محدود و غرامتی سنگین را متقبل شدند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=85-92}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=363-367}}</ref>
در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را به قلمرو خود افزود.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref> اما در اروپا از رومیان شکست خورد و بر اساس پیمان صلح با آن‌ها (۱۸۸ ق.م) سلوکی‌ها تمامی سرزمین‌های غرب کوه‌های توروس را از دست دادند، ناوگانشان را به ده کشتی محدود کردند و غرامتی سنگین را متقبل شدند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=85-92}}</ref><ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=363-367}}</ref>


آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.<ref name=":2">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۶۴-۱۸۷ ق.م) کوشید با شهرسازی و سیاست‌های تلفیق‌گرایانه، قدرت را بازسازی کند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=183-184}}</ref> اما تلاشش برای هلنی‌سازی اجباری یهودیه به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید که سرانجام استقلال یهودیه را در پی داشت.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> سرانجام آنتیوخوس چهارم در ۱۶۴ ق.م در پرسیس (نزدیک اصفهان امروزی) درگذشت.<ref name=":2" />
آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.<ref name=":2">{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=110-111}}</ref> پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۶۴-۱۸۷ ق.م) کوشید با شهرسازی و ایجاد وحدت فرهنگی، قدرت سلوکی را بازسازی کند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=183-184}}</ref> اما این سیاست او در یهودیه به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید که سرانجام استقلال یهودیه را در پی داشت.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> سرانجام آنتیوخوس چهارم در ۱۶۴ ق.م در پرسیس (نزدیک اصفهان امروزی) درگذشت.<ref name=":2" />


مرگ آنتیوخوس چهارم، امپراتوری را بار دیگر در گرداب بحران جانشینی فرو برد. در شرق، اشکانیان به رهبری مهرداد یکم (حدود ۱۷۱-۱۳۸ ق.م) در حدود ۱۴۸ ق.م ماد را تصرف و در ۱۴۱ ق.م، سلوکیۀ دجله و بابل را به قلمرو خود ضمیمه کرد.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=312}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=111-113}}</ref>
با مرگ او، امپراتوری دوباره دچار بحران جانشینی شد. در شرق، مهرداد یکم اشکانی (حدود ۱۷۱-۱۳۸ ق.م) در حدود ۱۴۸ ق.م ماد را تصرف کرد و در ۱۴۱ ق.م سلوکیۀ دجله و بابل را به قلمرو خود افزود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=312}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=111-113}}</ref>


=== <big>افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)</big> ===
=== <big>افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)</big> ===
پس از سقوط بابل، تاریخ سلوکی‌ها به نزاع‌های خاندانی و تلاش‌های نافرجام برای بازپس‌گیری قلمرو تبدیل شد. در ۱۳۹ ق.م، دِمتریوس دوم نیکاتور (۱۴۵-۱۳۸ ق.م) لشکرکشی‌ای برای بازپس‌گیری ساتراپی‌های شرقی ترتیب داد، اما در نبردی به اسارت اشکانیان درآمد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=112}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=92-93}}</ref>  
پس از سقوط بابل، امپراتوری سلوکی گرفتار نزاع‌های خاندانی شد. تلاش‌ها برای بازپس‌گیری قلمروهای از دست رفته نیز ناکام ماند. در ۱۳۹ ق.م، دِمتریوس دوم برای بازپس‌گیری ساتراپی‌های شرقی لشکر کشید، اما شکست خورد و اسیر اشکانیان شد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=112}}</ref><ref>{{پک|Rawlinson|1909|ک=Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab|زبان=en|ص=92-93}}</ref>
 
آخرین تلاش جدی را آنتیوخوس هفتم (۱۳۸-۱۲۹ ق.م) انجام داد. او در ۱۳۰ ق.م با ارتشی بزرگ به شرق لشکر کشید و بابل و ماد را بازپس گرفت.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=11}}</ref><ref name=":3">{{پک|پیغمبری|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=54}}</ref> ما مردم ماد که از رفتار سرداران سلوکی ناراضی بودند، با اشکانیان متحد شدند. در نبردی که روی داد، آنتیوخوس هفتم کشته شد.<ref name=":3" /> این شکست، به سلطهٔ سلوکیان بر فلات ایران برای همیشه پایان داد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=113}}</ref>


واپسین تلاش جدی برای احیای قدرت در شرق، لشکرکشی آنتیوخوس هفتم سیدتس (۱۳۸-۱۲۹ ق.م) بود. او با ارتشی بزرگ در ۱۳۰ ق.م به سوی شرق حرکت کرد و توانست بابل و ماد را بازپس‌گیرد.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=11}}</ref><ref name=":3">{{پک|پیغمبری|۱۳۹۹|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=54}}</ref> مردم ماد که از سرداران سلوکی دلخوش نبودند، با اشکانیان ارتباط برقرار کردند و در نبرد سرنوشت‌سازی، آنتیوخوس هفتم کشته شد.<ref name=":3" /> این رویداد، پایان قطعی سلطهٔ سلوکی‌ها بر فلات ایران را رقم زد.<ref>{{پک|Coloru|2017|ک=King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE)|ف=Seleucid Iran|کد=en|ص=113}}</ref>
در غرب، قلمرو سلوکی به سوریه و بخش‌هایی از کیلیکیه محدود شد و امپراتوری گرفتار جنگ‌های داخلی گردید. سرانجام در ۶۴ ق.م، پومپه سردار رومی، آخرین پادشاه سلوکی را برکنار کرد و سوریه به یکی از استان روم تبدیل شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=393}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=29-30}}</ref>


در غرب، امپراتوری به سوریه و بخش‌هایی از کیلیکیه محدود شد و درگیر جنگ‌های داخلی بی‌پایان گردید. سرانجام در ۶۴ ق.م، پومپه، سردار رومی، آخرین پادشاه سلوکی را برکنار و سوریه را به استان رومی تبدیل کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=393}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=29-30}}</ref>
جدول: پادشاهان اصلی و قطعی سلوکی (۳۱۲-۶۴ ق.م)
{| class="wikitable"
|+
!پادشاه
!دوران حکومت (ق.م.)
!مهم‌ترین رویدادها و ویژگی‌های دوره
|-
!سلوکوس یکم (نیکاتور)
!۳۱۲-۲۸۱
!بنیانگذاری امپراتوری و برخی از شهرهای مهم
|-
!آنتیوخوس یکم (سوتر)
!۲۸۱-۲۶۱
!تثبیت امپراتوری؛توسعۀ شهرهای شرقی
|-
!آنتیوخوس دوم (تئوس)
!۲۶۱-۲۴۶
!جنگ دوم سوریه با مصر؛ ازدواج سیاسی
|-
!سلوکوس دوم (کالینیکوس)
!۲۴۶-۲۲۶
!جنگ سوم سوریه ؛ جدایی باختر و پارت از امپراتوری
|-
|سلوکوس سوم (سوتر)
|۲۲۶-۲۲۳
|دوران کوتاه سلطنت
|-
|آنتیوخوس سوم (بزرگ)
|۲۲۳-۱۸۷
|بازگرداندن حاکمیت بر پارت و باختر؛ شکست از روم
|-
|سلوکوس چهارم (فیلوپاتور)
| ۱۸۷-۱۷۵
|بازسازی اقتصاد و پرداخت غرامت به روم
|-
|آنتیوخوس چهارم (اپیفانس)
|۱۷۵-۱۶۴
|سیاست‌های تلفیق‌گرایانه و هلنی‌سازی اجباری یهودیه
|-
|آنتیوخوس پنجم (اوپاتور)
| ۱۶۴-۱۶۲
|سلطنت در کودکی؛ آشفتگی داخلی و نفوذ روم
|-
|دِمتریوس یکم (سوتر)
|۱۶۲-۱۵۰
| بازسازی قدرت سلوکی در شرق
|-
|الکساندر بالاس
|۱۵۰-۱۴۵
|سلطنت با حمایت روم
|-
|دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۱
|۱۴۵-۱۳۸
|لشکرکشی به شرق و اسارت به دست اشکانیان
|-
|آنتیوخوس هفتم (سیدتس)
|۱۳۸-۱۲۹
| نبرد با اشکانیان و پایان قطعی سلطۀ سلوکی بر ایران
|-
|دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۲
|۱۲۹-۱۲۶
|بازگشت از اسارت اشکانی و کشته‌شدن در جنگ داخلی
|-
|آنتیوخوس هشتم (گریپوس)
|۱۲۵-۹۶
|دورۀ جنگ‌های داخلی مداوم و فروپاشی اقتدار مرکزی
|-
|آنتیوخوس سیزدهم (آسیاتیکوس)
|۶۹-۶۴
|برکناری توسط رومی‌ها و برچیده شدن سلطنت سلوکیه
|}


== <big>ساختار اداری و اقتصادی</big><ref group="دیدگاه">قبل از اینکه وارد ساختار اداری شوید؛ مطلبی درباره ساختار سلطنت نبود؟ جایگاه شاه یا نوع تعیین آن یا مبنای تصمیمات و...</ref><ref group="دیدگاه">به جای ساختار اقتصادی بهتر نیست یک عنوان دیگر بیاورید به نام اقتصاد که هم منابع دولتی مثل این موارد گزارش شود و هم به شغل و در آمد مردم که مثلا کشاورزی بوده یا هر چیزی دیگه هم اشاره بشه؟</ref> ==
== <big>ساختار اداری و اقتصادی</big><ref group="دیدگاه">قبل از اینکه وارد ساختار اداری شوید؛ مطلبی درباره ساختار سلطنت نبود؟ جایگاه شاه یا نوع تعیین آن یا مبنای تصمیمات و...</ref><ref group="دیدگاه">به جای ساختار اقتصادی بهتر نیست یک عنوان دیگر بیاورید به نام اقتصاد که هم منابع دولتی مثل این موارد گزارش شود و هم به شغل و در آمد مردم که مثلا کشاورزی بوده یا هر چیزی دیگه هم اشاره بشه؟</ref> ==
اساس سازمان‌دهی امپراتوری سلوکی‌ها، نظام ساتراپی بود که مستقیماً از دوران هخامنشی به ارث رسیده بود. قلمرو به ساتراپی‌های بزرگ تقسیم می‌شد که در رأس هر یک، ساتراپ یا استرتیگاس(strategos) قرار داشت. بااین‌حال، ساتراپی‌های سلوکی کوچک‌تر از دورهٔ هخامنشی بودند و قدرت ساتراپ‌ها نیز محدودتر شده بود؛ آنان از مرکز دستور می‌گرفتند و ادارات مالی ساتراپی‌ها نیز مستقل از آنان عمل می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=128}}</ref><ref name=":4">{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکی‌ها تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=104|ج=3}}</ref>
اساس سازمان‌دهی امپراتوری سلوکی‌ها، نظام ساتراپی بود که از دوران هخامنشی به ارث رسیده بود. قلمرو به ساتراپی‌های بزرگ تقسیم می‌شد که در رأس هر یک، ساتراپ یا استرتیگاس(strategos) قرار داشت. بااین‌حال، ساتراپی‌های سلوکی کوچک‌تر از دورهٔ هخامنشی بودند و قدرت ساتراپ‌ها نیز محدودتر شده بود؛ آنان از مرکز دستور می‌گرفتند و ادارات مالی ساتراپی‌ها نیز مستقل از آنان عمل می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=128}}</ref><ref name=":4">{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکی‌ها تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=104|ج=3}}</ref>


نوآوری اصلی سلوکی‌ها، ایجاد یک لایهٔ میانی جدید به نام اپارشی بود. هر ساتراپی به چندین اپارشی (''eparchy)'' تقسیم می‌شد و این واحدهای کوچک‌تر، انعطاف‌پذیری بیشتری برای ادارهٔ محلی فراهم می‌کردند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=2-3}}</ref> در رأس هر اپارشی، والیی ملقب به اپیستات (epistatēs) قرار داشت که بر کلیهٔ امور سیاسی و مالی آن حوزه نظارت می‌کرد.<ref name=":4" />  در سطحی پایین‌تر، واحدهای کوچک‌تری به نام هیپارشی(''hyparchy)'' وجود داشتند که شامل تعدادی روستا می‌شدند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=123-124}}</ref>  
نوآوری اصلی سلوکی‌ها، ایجاد یک لایهٔ میانی جدید به نام اپارشی بود. هر ساتراپی به چندین اپارشی (''eparchy)'' تقسیم می‌شد و این واحدهای کوچک‌تر، انعطاف بیشتری برای ادارهٔ محلی فراهم می‌کردند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=2-3}}</ref> در رأس هر اپارشی، والیی با عنوان به اپیستات (epistatēs) قرار داشت که بر کلیهٔ امور سیاسی و مالی آن حوزه نظارت می‌کرد.<ref name=":4" />  در سطحی پایین‌تر، واحدهای کوچک‌تری به نام هیپارشی(''hyparchy)'' وجود داشتند که هریک چند روستا را شامل می‌شدند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=123-124}}</ref>


عنوان استرتیگاس به‌تدریج جایگزین عنوان ساتراپ گردید و آنتیوخوس سوم در اواخر سدهٔ سوم ق.م عنوان ساتراپ را رسماً لغو و استرتیگاس را برای تمام استان‌ها تعمیم داد.<ref name=":122">{{پک|Candotti|Giudice|2024|ک=La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo|ف=The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca|کد=en|ص=246}}</ref> ساتراپی‌های شرقی اغلب تحت فرماندهی یک استرتیگاس کل قرار داشتند که مقر او در هگمتانه بود.<ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=50}}</ref>  
عنوان استرتیگاس به‌تدریج جایگزین ساتراپ گردید و آنتیوخوس سوم در اواخر سدهٔ سوم ق.م عنوان ساتراپ را رسماً لغو و استرتیگاس را برای تمام استان‌ها به کار برد.<ref name=":122">{{پک|Candotti|Giudice|2024|ک=La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo|ف=The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca|کد=en|ص=246}}</ref> ساتراپی‌های شرقی اغلب زیر فرمان یک استرتیگاس کل قرار داشتند که مقر او در هگمتانه بود.<ref>{{پک|پیغمبری|1397|ک=پژوهش‌های ایران‌شناسی|ف=اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی|ص=50}}</ref>  


در حوزهٔ اقتصاد، سلوکی‌ها ساختار مالی هخامنشی را به ارث بردند. اساس این نظام، مالیات‌بندی بر اساس انواع زمین از قبیل سلطنتی، اشرافی و وقفی معابد بود.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=201}}</ref> مالیات اصلی که در منابع فُروس (phoros) یا خراج نامیده می‌شد، مبلغی ثابت و غیرقابل‌کاهش بود که از شهرها و قبایل وصول می‌گردید. در کنار آن، انواع دیگری از مالیات شامل مالیات سرانه، بر معاملات، بر ثروت و بر برده نیز اخذ می‌شد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127}}</ref> سلوکی‌ها برای تأمین هزینه‌های دولت و پاداش به وفاداران، زمین‌های بزرگ را به شاه، خاندان سلطنتی، درباریان، سرداران و مالکان عمدهٔ یونانی، مقدونی و ایرانی واگذار می‌کردند؛<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=112}}</ref> در عین حال، آنان از اعطای معافیت‌های مالیاتی نیز به‌عنوان ابزاری مؤثر برای جلب وفاداری شهرها و نخبگان محلی استفاده می‌کردند.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=317}}</ref>
در حوزهٔ اقتصاد، سلوکی‌ها ساختار مالی هخامنشی را ادامه دادند. پایۀ این نظام، مالیات‌بندی بر اساس انواع زمین از قبیل سلطنتی، اشرافی و وقفی معابد بود.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=201}}</ref> مالیات اصلی که در منابع فُروس (phoros) یا خراج نام داشت، مبلغی ثابت و غیرقابل‌کاهش بود که از شهرها و قبایل گرفته می‌شد. در کنار آن، انواع دیگری از مالیات شامل مالیات سرانه، بر معاملات، بر ثروت و بر برده نیز وصول می‌شد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127}}</ref> سلوکی‌ها برای تأمین هزینه‌های دولت و پاداش به وفاداران، زمین‌های بزرگ را به شاه، خاندان سلطنتی، درباریان، سرداران و مالکان عمدهٔ یونانی، مقدونی و ایرانی واگذار می‌کردند؛<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=112}}</ref> در همان حال، با اعطای معافیت‌های مالیاتی، وفاداری شهرها و نخبگان محلی را جلب می‌‌کردند.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=317}}</ref>


نظام پولی سلوکی‌ها از یکپارچگی قابل‌توجهی برخوردار بود. آنان استاندارد وزنی آتیک را برای سکه‌های نقرهٔ خود برگزیدند و تمام سکه‌های ضرب‌شده در این استاندارد، به‌آزادی در گردش بودند.<ref name=":13">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=2}}</ref> واحد اصلی سکه، چهاردراخمی با وزن حدود ۱۷ گرم بود و تنها سکه‌های شاهی پول رایج و قانونی به شمار می‌رفتند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=106|ج=3}}</ref> تحلیل‌های آماری نشان می‌دهد که سکه‌های نقره در تجارت بین‌استانی و سکه‌های مسی عمدتاً به عنوان پول خرد در سطح محلی گردش می‌کردند.<ref name=":14">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=6-7}}</ref> بررسی‌های متالورژیکی جدید نیز نشان‌دهندهٔ یک شبکهٔ منظم از تهیه و توزیع فلز (مس و آلیاژهای آن جهت ضرب سکه) در سراسر شرق مدیترانه است که احتمالاً توسط ادارهٔ متمرکز سلوکی هماهنگ می‌شد.<ref name=":15">{{پک|Ashkenazi|Klein|Lichtenberger|Tal|2026|ک=Metallography, Microstructure, and Analysis|ف=Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization|کد=en|ص=29}}</ref>  
نظام پولی سلوکیان یکپارچگی چشمگیری داشت. آنان سکه‌های نقرهٔ خود را بر اساس استاندارد وزنی آتیک ضرب می‌کردند و این سکه‌ها در سراسر قلمرو آزادانه گردش داشتند.<ref name=":13">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=2}}</ref> واحد اصلی سکه، چهاردراخمی با وزن حدود ۱۷ گرم بود و تنها سکه‌های شاهی پول قانونی به شمار می‌رفتند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=106|ج=3}}</ref> سکه‌های نقره بیشتر در تجارت بین‌استانی به‌کار می‌رفتند و سکه‌های مسی نقش پول خرد را در سطح محلی داشتند.<ref name=":14">{{پک|Foldvari|Iossif|Leeuwen|2022|ک=Archaeological and Anthropological Sciences|ف=Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis|کد=en|ص=6-7}}</ref> بررسی‌های جدید همچنین از وجود شبکه‌ای منظم برای تهیه و توزیع فلز مس و آلیاژهای آن در شرق مدیترانه خبر می‌دهند که احتمالاً توسط دولت سلوکی هماهنگ می‌شد.<ref name=":15">{{پک|Ashkenazi|Klein|Lichtenberger|Tal|2026|ک=Metallography, Microstructure, and Analysis|ف=Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization|کد=en|ص=29}}</ref>


تسلط سلوکی‌ها بر راه‌های کاروان‌رو و گذرگاه‌های استراتژیک، درآمد زیادی از راه تجارت بین‌المللی نصیب امپراتوری می‌کرد. موقعیت جغرافیایی منحصربه‌فرد ــ که هم به مدیترانه و هم به خلیج فارس و آسیای مرکزی دسترسی داشتند ــ آنان را در مرکز شبکه‌های تجاری شرق-غرب قرار می‌داد.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref>  
سلوکیان بر راه‌های کاروان‌رو و گذرگاه‌های مهم تجاری تسلط داشتند و از این راه درآمد بسیاری به‌دست می‌آوردند. موقعیت جغرافیایی قلمرو آنان که از مدیترانه تا خلیج فارس و آسیای مرکزی گسترده بود، ایشان را در مرکز شبکه‌های تجاری شرق و غرب قرار داده بود.<ref>{{پک|Burstein|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade|کد=en|ص=38-40}}</ref>  


در دریا نیز سلوکی‌ها حضور فعالی داشتند. ناوگان سلوکی در خلیج فارس مسئول حفاظت از مسیرهای تجاری دریایی بود و سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم پایگاه‌های دریایی در جزایر خلیج فارس، از جمله ایکاروس (فیلکه امروزی) و تیلوس (بحرین) تأسیس کردند.<ref>{{پک|Schäfer|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucids and the Seas|کد=en|ص=273-275}}</ref> سلوکیهٔ دجله نیز کانون تجارت بین هند، مدیترانه و مکان‌های میان‌آنها باقی ماند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref>
در دریا نیز ناوگان سلوکی از مسیرهای تجاری خلیج فارس حفاظت می‌کرد. سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم پایگاه‌های دریایی در جزایر خلیج فارس از جمله ایکاروس (فیلکه امروزی) و تیلوس (بحرین) ساختند.<ref>{{پک|Schäfer|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucids and the Seas|کد=en|ص=273-275}}</ref> سلوکیهٔ دجله نیز مرکز عمدهٔ تجارت میان هند، مدیترانه و سرزمین‌های میان آن‌ها باقی ماند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref>


== <big>شهرسازی و اسکان نظامی</big><ref group="دیدگاه">همان شهرسازی کافیه</ref><ref group="دیدگاه">با توجه به مطالبی که در این بخش و بخش قبلی بود، آیا نمیشود بخشی به نام ارتش یا قوای نظامی ایجاد کرد؟ در منابع گزارشی از ارتش آنها نیست؟</ref> ==
== <big>شهرسازی و اسکان نظامی</big><ref group="دیدگاه">همان شهرسازی کافیه</ref><ref group="دیدگاه">با توجه به مطالبی که در این بخش و بخش قبلی بود، آیا نمیشود بخشی به نام ارتش یا قوای نظامی ایجاد کرد؟ در منابع گزارشی از ارتش آنها نیست؟</ref> ==
سلوکی‌ها بنیان‌گذاری شبکه‌ای از شهرهای یونانی‌نشین در سراسر قلمرو را به عنوان ابزاری نوین برای تحکیم قدرت خود، به کار گرفته بودند. این سیاست که ریشه در برنامه‌های اسکندر داشت، با هدفی دوگانه دنبال می‌شد: اسکان کهنه‌سربازان و مهاجران یونانی-مقدونی به‌عنوان پایگاه‌های نظامی وفادار، و ترویج فرهنگ و زبان یونانی به‌عنوان عامل انسجام‌بخش در امپراتوری چندفرهنگی.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=105}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=26}}</ref>
سلوکیان برای تحکیم قدرت خود، شبکه‌ای از شهرهای یونانی‌نشین در سراسر قلمرو پدید آوردند. این سیاست که ریشه در برنامه‌های اسکندر داشت، دو هدف اصلی را دنبال می‌کرد: اسکان کهنه‌سربازان و مهاجران یونانی‑مقدونی به‌عنوان پایگاه‌های نظامی وفادار، و ترویج فرهنگ و زبان یونانی برای انسجام‌بخشی به امپراتوری چندفرهنگی.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=105}}</ref><ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|ص=26}}</ref>


سلوکوس و آنتیوخوس یکم در این زمینه پیشگام بودند. سلوکوس با بنیان‌گذاری سلوکیه بر دجله و چهار شهر تتراپولیس در سوریه (انطاکیه، سلوکیه پیریا، آپامیا و لائودیکه)، شبکهٔ شهری خود را پایه‌گذاری کرد<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=76}}</ref> آنتیوخوس یکم نیز شهرهای جدیدی در شرق بنا نهاد یا شهرهای کهن را بازسازی کرد.<ref>{{پک|بهروزی|1379|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=109-111}}</ref><ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126-127}}</ref>  
سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم در شهرسازی پیشگام بودند. سلوکوس سلوکیه بر دجله را بنا نهاد و چهار شهر تتراپولیس در سوریه (انطاکیه، سلوکیه پیریا، آپامیا و لائودیکه) را پایه‌گذاری کرد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=76}}</ref> آنتیوخوس یکم نیز شهرهای تازه‌ای در شرق ساخت و برخی شهرهای کهن را بازسازی نمود.<ref>{{پک|بهروزی|1379|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=109-111}}</ref><ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126-127}}</ref>


این شهرها بر اساس کارکرد به چهار دسته تقسیم می‌شدند: نظامی، بازرگانی-تولیدی، کشاورزی-تولیدی، و سیاسی-اداری<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref> راهبرد اصلی اسکان، شکل‌گیری مستعمرهٔ نظامی (katoikia) بود، نه شهر یونانی (polis) در این مستعمرات، به مهاجران قطعه زمینی (kleros) اعطا می‌شد که در ازای آن، خود و فرزندانشان موظف به خدمت نظامی بودند. هدف نهایی هر مستعمرهٔ نظامی، تبدیل‌شدن به یک پولیس کامل با شورا، مجمع، قضات منتخب و ژیمناسیوم بود.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=5-9}}</ref>
این شهرها بر اساس کارکرد به چهار دسته تقسیم می‌شدند: نظامی، بازرگانی-تولیدی، کشاورزی-تولیدی، و سیاسی-اداری<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref> راهبرد اصلی اسکان سلوکی، شکل‌گیری مستعمرهٔ نظامی (katoikia) بود، نه شهر یونانی (polis) در این مستعمرات، به مهاجران قطعه زمینی (kleros) واگذار می‌شد که در ازای آن، خود و فرزندانشان موظف به خدمت نظامی بودند. این مستعمرات می‌توانستند به‌تدریج به یک پولیس کامل با شورا، مجمع، قضات منتخب و ژیمناسیوم تبدیل شوند.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=5-9}}</ref>


شهرهای سلوکی با الگوی شطرنجی هیپودام (Hippodamian Plan) طراحی می‌شدند و عناصر اصلی آن‌ها شامل آگورا (میدان مرکزی)، معابد، تئاتر، ژیمناسیوم، حمام‌ها و ساختمان‌های اداری بود. با این حال، این شهرها با پولیس‌های یونان قدیم تفاوت‌های اساسی داشتند که مهمترین آن محدود بودن خودمختاری آن‌‌ها در أمور داخلی بود.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=114}}</ref> در رأس شورای این شهرها، نمایندگان شاه به نام اپیستات (epistatēs) قرار داشتند که وفاداری شهر را تضمین می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126}}</ref>
شهرهای سلوکی با الگوی شطرنجی طراحی می‌شدند که به شیوهٔ هیپودام (Hippodamian Plan) معروف بود. عناصر اصلی آن‌ها عبارت بودند از: آگورا (میدان مرکزی)، معابد، تئاتر، ژیمناسیوم، حمام‌ها و ساختمان‌های اداری. این شهرها بر خلاف پولیس‌های یونان قدیم، خودمختاری کاملی نداشتند و تنها در امور داخلی آزاد بودند.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=114}}</ref> در رأس شورای این شهرها، نمایندگان شاه با عنوان اپیستات (epistatēs) قرار می‌گرفتند که وفاداری شهر را تضمین می‌کردند.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=126}}</ref>


شهر آی‌خانوم در باختر (بلخ)، که مهم‌ترین محوطهٔ کاوش‌شدهٔ هلنیستی در آسیای مرکزی است، نمونهٔ عالی از این شهرهای ترکیبی را به نمایش می‌گذارد. این شهر در اوایل سدهٔ سوم ق.م، در زمان آنتیوخوس یکم، به‌عنوان یک شهر سلطنتی و مرکز قدرت سلوکی در باختر شرقی طراحی شد.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=217}}</ref> فرهنگ مادی آن، عناصر یونانی را در کنار ویژگی‌های بین‌النهرینی، ایرانی و آسیای مرکزی به نمایش می‌گذارد.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=162}}</ref> در حالی که شهر دارای ژیمناسیوم، تئاتر و فواره بود، اما تنها معابد کشف‌شده در این محوطه، طراحی پارسی و بین‌النهرینی دارند و هیچ نشانی از سنت  معماری مذهبی یونانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. کاخ سلطنتی آی‌خانوم نیز چیدمانی برگرفته از کاخ‌های هخامنشی مانند تخت‌جمشید و شوش داشت؛ در حالیکه جزئیات معماری آن کاملاً یونانی بودند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=71}}</ref>
آی‌خانوم در باختر، مهم‌ترین محوطهٔ کاوش‌شدهٔ هلنیستی در آسیای مرکزی، نمونهٔ روشنی از این شهرهای ترکیبی بود. این شهر در اوایل سدهٔ سوم ق.م و در زمان آنتیوخوس یکم به‌عنوان مرکز قدرت سلوکی در باختر شرقی طراحی شد.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=217}}</ref> فرهنگ مادی آن ترکیبی از عناصر یونانی، بین‌النهرینی، ایرانی و آسیای مرکزی است.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=162}}</ref> این شهر ژیمناسیوم، تئاتر و فواره داشت، اما تنها معابد آن طراحی پارسی و بین‌النهرینی دارند و هیچ نشانی از معماری مذهبی یونانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. کاخ سلطنتی آن نیز طرح کلی‌اش را از کاخ‌های هخامنشی مانند تخت‌جمشید و شوش الگو گرفته بود، اما جزئیات معماری آن کاملاً یونانی بود.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=71}}</ref>


== <big>زبان در قلمرو سلوکی</big> ==
== <big>زبان در قلمرو سلوکی</big> ==
سیاست زبانی سلوکی‌ها، بازتابی روشن از رویکرد کلی آنان در ایجاد تعادل میان عناصر یونانی و محلی بود. دربار سلوکی اساساً دوزبانه عمل می‌کرد؛ یونانی زبان دیوان، ارتش و مکاتبات رسمی بود، در حالی که آرامی به عنوان زبان میانجی مردم و نیز زبان اداری کهن هخامنشی، همچنان در مکاتبات محلی و اسناد حقوقی به کار می‌رفت. اسناد اورومان در کردستان ایران، که از یک شهرکی نظامی سلوکی سرچشمه می‌گیرند، حاکی از رواج زبان و حقوق یونانی در کنار نام‌های ایرانی است.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=32}}</ref> در سلوکیهٔ دجله، کتیبه‌های یونانی و آرامی بر روی ظروف اداری کشف شده که هم نام‌های یونانی و هم ایرانی را ذکر می‌کنند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=166-167}}</ref>  
سیاست زبانی سلوکیان نشان می‌دهد که آنان می‌کوشیدند میان عناصر یونانی و محلی تعادل برقرار کنند. دربار سلوکی دوزبانه بود. یونانی زبان دیوان، ارتش و مکاتبات رسمی به شمار می‌رفت. آرامی نیز که زبان میانجی مردم و زبان اداری کهن هخامنشی بود، همچنان در مکاتبات محلی و اسناد حقوقی به کار می‌رفت. اسناد اورومان که از یک شهرک نظامی سلوکی به دست آمده، نشان می‌دهد که زبان و حقوق یونانی در کنار نام‌های ایرانی رواج داشته است.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=32}}</ref> در سلوکیهٔ دجله نیز بر روی ظروف اداری، کتیبه‌هایی به یونانی و آرامی کشف شده که هم نام‌های یونانی و هم نام‌های ایرانی را در بر دارند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=166-167}}</ref>  


استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً نشانهٔ یونانی‌شدن قومی نبود. هویت ایرانی در دوران باستان نه مبتنی بر زبان، بلکه بر اساس اشتراک در اندیشه‌ها و اعمال دینی بود.نام‌های یونانی در اسناد سلوکی، در بهترین حالت نشان‌دهندهٔ وابستگی به امپراتوری هستند، نه شاهد بر هویت قومی<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=213-214}}</ref> فرمانروایان محلی پارس (فَرْتَرَکِه‌ها)، در حالی که یونانی زبان رسمی دولت سلوکی بود سکه‌های خود را با خط آرامی و زبان ایرانی میانه ضرب می‌کردند که نشانهٔ تداوم سنت هخامنشی بود.<ref name=":02">{{پک|رستگاری نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=65}}</ref>
استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً به معنای یونانی‌شدن آنان نبود. هویت ایرانی در دوران باستان نه بر پایهٔ زبان، که بر اساس اشتراک در باورها و آیین‌های دینی تعریف می‌شد. نام‌های یونانی در اسناد سلوکی بیشتر نشانهٔ وابستگی به امپراتوری است تا گواهی بر هویت قومی<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=213-214}}</ref> فرمانروایان محلی پارس (فرترکه‌ها) با آنکه یونانی زبان رسمی دولت بود، سکه‌های خود را با خط آرامی و زبان ایرانی میانه ضرب می‌کردند. این کار نشانهٔ تداوم سنت هخامنشی بود.<ref name=":02">{{پک|رستگاری نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=65}}</ref>


افزون بر این دو زبان گفتاری، زبان تعاملی نیکوکاری (Euergetism) نیز به عنوان یک زبان سیاسی مشترک میان پادشاه و شهرها عمل می‌کرد. بر أساس این زبان رفتاری، شاه با اعطای امتیازات (مالیات، خودمختاری) و شهرها با اعطای افتخارات (القاب، مجسمه، کتیبه) به تعامل می‌پرداختند. این زبان در سه قالبِ کتیبه‌های افتخاری، فرمان‌های سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک ظهور می‌یافت و سلطهٔ نظامی را به رابطه‌ای اخلاقی و ثبات‌آفرین بدل می‌کرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=193-194, 238-239}}</ref>
افزون بر این دو زبان، سلوکیان و شهرهای یونانی یک زبان سیاسی مشترک دیگر نیز داشتند که از آن با عنوان رسم نیکوکاری (Euergetism) یاد می‌کنند. بر اساس این رسم، شاه به شهرها امتیاز می‌داد (مانند معافیت مالیاتی یا خودمختاری) و شهرها نیز در برابر آن، به شاه افتخاراتی اعطا می‌کردند (مانند القاب، مجسمه یا کتیبه). این شیوه در قالب کتیبه‌های افتخاری، فرمان‌های سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک دیده می‌شد و سلطهٔ نظامی را به رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و ثبات تبدیل می‌کرد.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=193-194, 238-239}}</ref>


== <big>ساختار اجتماعی</big> ==
== <big>ساختار اجتماعی</big> ==
در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای داشت؛ نهادی که ماهیتی یونانی‑مقدونی داشت و پژوهش‌ها نشان می‌دهند در سدهٔ سوم پیش از میلاد درصد ناچیزی از نخبگان درباری را غیر یونانیان تشکیل می‌دادند<ref>{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=80-84}}</ref> پس از خاندان سلطنتی، مستعمره‌نشینان نظامی مقدونی (katoikoi) قرار می‌گرفتند که ستون فقرات فالانژ سنگین‌اسلحه را تأمین و در برابر خدمت نظامی، زمین دریافت می‌کردند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=83}}</ref> با این حال، قدرت نظامی صرفاً در دست آنان نبود. حدود نیمی از نظامیان را مزدوران یونانی، تراکیایی، گالاتی، و ده‌ها هزار نیروی کمکی از اعراب، مادها، کیسی‌ها و دیگر اقوام تشکیل می‌دادند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=89-91}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=48}}</ref>
در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای داشتند. این نهاد ماهیتی یونانی‑مقدونی داشت و پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در سدهٔ سوم پیش از میلاد، تنها درصد ناچیزی از نخبگان درباری غیر یونانی بودند<ref>{{پک|Strootman|2011|ک=Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective|ف=Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE|کد=en|ص=80-84}}</ref> پس از آنان، مستعمره‌نشینان نظامی مقدونی (katoikoi) قرار می‌گرفتند که ستون فقرات فالانژ سنگین‌اسلحه را تأمین می‌کردند و در برابر خدمت نظامی، زمین دریافت می‌نمودند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=83}}</ref> با این حال، قدرت نظامی تنها در دست آنان نبود. حدود نیمی از سپاه سلوکی را مزدوران یونانی، تراکیایی و گالاتی تشکیل می‌دادند و ده‌ها هزار نیروی کمکی از اعراب، مادها، کیسی‌ها و دیگر اقوام نیز در آن خدمت می‌کردند.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=89-91}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=48}}</ref>


فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند که سلوکیان برای حفظ پایداری امپراتوری ناگزیر به همکاری با آنان بودند. نمونۀ برجسته از این گروه خاندان فرترکه در پارس است که به‌نمایندگی از سلوکیان حکومت می‌کردند.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=109-110}}</ref> این رابطه را می‌توان ائتلافی کاری دانست که با واگذاری زمین، حق ضرب سکه، و ازدواج‌های سیاسی استوار می‌شد و وفاداری نخبگان بومی به دست می‌آمد.<ref>{{پک|Engels|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage|کد=en|ص=188}}</ref>
فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند. سلوکیان برای حفظ پایداری امپراتوری ناگزیر به همکاری با آنان بودند. خاندان فرترکه در پارس نمونهٔ برجسته‌ای از این همکاری است که به نمایندگی از سلوکیان حکومت می‌کردند.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=109-110}}</ref> این ائتلاف بر پایهٔ واگذاری زمین، حق ضرب سکه و ازدواج‌های سیاسی استوار بود و وفاداری نخبگان بومی را به دست می‌آورد.<ref>{{پک|Engels|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage|کد=en|ص=188}}</ref>


پژوهش‌های جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد می‌کنند؛ چرا که تمایزات اقتصادی‑اجتماعی همیشه بر خطوط قومی منطبق نبودند و بازرگانان و صاحب‌منصبان بومی نیز در شبکه‌های قدرت سهیم می‌شدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=exillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref> در این میان روحانیان نیز نقشی واسطه‌ای ایفا می‌کردند؛ چنانچه در بابل، کاهنان با حفظ ساختارهای سنتی معبد، خود را به‌عنوان حلقهٔ پیوند میان حکومت و جامعهٔ محلی تثبیت کرده بودند.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=259}}</ref>  
پژوهش‌های جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد می‌کنند. تمایزات اقتصادی‑اجتماعی همیشه بر خطوط قومی منطبق نبودند و بازرگانان و صاحب‌منصبان بومی نیز در شبکه‌های قدرت سهیم می‌شدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=exillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=70}}</ref> روحانیان نیز نقشی واسطه‌ای ایفا می‌کردند؛ چنان‌که در بابل، کاهنان با حفظ ساختارهای سنتی معبد، خود را به‌عنوان حلقهٔ پیوند میان حکومت و جامعهٔ محلی تثبیت کرده بودندد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=259}}</ref>


در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیت‌های وابسته قرار داشتند که اکثریت قاطع جمعیت امپراتوری را تشکیل می‌دادند. این دهقانان که در منابع یونانی غالباً با عنوان لائویی (laoi) از آن‌ها یاد شده است، بر روی زمین‌های سلطنتی، زمین‌های واگذارشده به شهرها، یا املاک اشراف کار می‌کردند و هم می‌پرداختند.<ref>{{پک|Aperghis|2004|ک=The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire|زبان=en|ص=111-113, 145}}</ref> آنان گرچه خود را آزاد می‌دانستند، اما سیاست‌های مالی سلوکی آنان را به‌تدریج در وضعیتی شبیه به بردگی دولتی فرو برده بود.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127-128}}</ref>  
در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیت‌های وابسته قرار داشتند که اکثریت جمعیت امپراتوری را تشکیل می‌دادند. این دهقانان که در منابع یونانی لائویی (laoi) خوانده می‌شوند، بر روی زمین‌های سلطنتی، زمین‌های واگذارشده به شهرها یا املاک اشراف کار می‌کردند و مالیات می‌پرداختند.<ref>{{پک|Aperghis|2004|ک=The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire|زبان=en|ص=111-113, 145}}</ref> آنان گرچه خود را آزاد می‌دانستند، اما سیاست‌های مالی سلوکی به‌تدریج آنان را در وضعیتی شبیه به بردگی دولتی فرو برد.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=127-128}}</ref>  


معابد نیز به‌عنوان بزرگ‌ترین نهادهای غیردرباری، شمار زیادی از وابستگان و کارگران را در خدمت خود داشتند و از این راه، نقش مهمی در سازمان‌دهی نیروی کار و شکل‌دهی به جامعۀ روستایی ایفا می‌کردند.<ref>{{پک|Détienne|1985|ک=Archives de sciences sociales des religions|ف=Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine|کد=en|ص=245-246}}</ref>  
معابد نیز که بزرگ‌ترین نهادهای غیردرباری بودند، شمار زیادی از وابستگان و کارگران را در خدمت خود داشتند. از این راه، معابد نقشی مهم در سازمان‌دهی نیروی کار و شکل‌دهی به جامعهٔ روستایی ایفا می‌کردند.<ref>{{پک|Détienne|1985|ک=Archives de sciences sociales des religions|ف=Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine|کد=en|ص=245-246}}</ref>  


این هرم اجتماعی در بستر شبکه‌ای از شهرهای نوبنیاد یونانی استوار شده بود که هم مراکز نظامی و اداری بودند و هم مهاجران یونانی را در کنار جمعیت‌های بومی جای می‌دادند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=67-68}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=28}}</ref>
این هرم اجتماعی بر بستر شبکه‌ای از شهرهای نوبنیاد یونانی استوار شده بود. این شهرها هم مراکز نظامی و اداری بودند و هم مهاجران یونانی را در کنار جمعیت‌های بومی جای می‌دادند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=67-68}}</ref><ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=28}}</ref>


با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی به‌طور کامل پر نشد؛ دو قوم تا حد زیادی جدا از یکدیگر، با زبان‌ها، قوانین و آداب خود زندگی می‌کردند و جز در مواردی که ضرورت سیاسی یا اقتصادی ایجاب می‌کرد، مرزهای فرهنگی میان آنان پابرجا بود.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=108-111|ج=3}}</ref> در عین حال، شواهد باستان‌شناختی از بابل نشان می‌دهند که در زندگی روزمره، آمیختگی عناصر فرهنگی مشخصۀ اصلی بود و هیچ نشانه‌ای از جدایی قومی وجود نداشت. جدایی رسمی و آمیختگی روزمره، شاید بهترین توصیف از جامعهٔ سلوکی باشد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=257}}</ref>
با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی به‌طور کامل پر نشد. این دو قوم تا حد زیادی جدا از یکدیگر و با زبان‌ها، قوانین و آداب خود زندگی می‌کردند. تنها ضرورت‌های سیاسی یا اقتصادی بود که مرزهای فرهنگی میان آنان را کمرنگ می‌کرد.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=108-111|ج=3}}</ref> با این حال، شواهد باستان‌شناختی از بابل نشان می‌دهند که در زندگی روزمره، آمیختگی عناصر فرهنگی مشخصهٔ اصلی بود و هیچ نشانه‌ای از جدایی قومی دیده نمی‌شد. شاید بهترین توصیف از جامعهٔ سلوکی، جدایی رسمی و آمیختگی روزمره باشد.<ref>{{پک|Ristvet|2014|ک=World Archaeology|ف=Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia|کد=en|ص=257}}</ref>


== <big>زنان خاندان سلطنتی</big> ==
== <big>زنان خاندان سلطنتی</big> ==
بر پایهٔ شواهد باستان‌شناختی، پژوهشگران بر این باورند که جایگاه زنان در دورهٔ سلوکی، تحت تأثیر فرهنگ یونانی عصر هلنی، دچار تحولی چشمگیر شد و حضور و نقش آنان را در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مذهبی و هنری افزایش داد. با این وجود، این آگاهی‌ها عمدتاً محدود به زنان دربار و اشراف بوده و تعمیم آن به زنان فرودست جامعه دشوار می‌باشد.<ref name=":022">{{پک|بهرامی|حجتی نجف‌آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=57-60، 76، 79}}</ref>
شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهند که جایگاه زنان در دورهٔ سلوکی، تحت تأثیر فرهنگ یونانی، بهبود یافته و حضور آنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مذهبی و هنری افزایش پیدا کرده بود. با این حال، این اطلاعات بیشتر به زنان دربار و اشراف محدود است و نمی‌توان آن را به زنان فرودست جامعه تعمیم داد.<ref name=":022">{{پک|بهرامی|حجتی نجف‌آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=57-60، 76، 79}}</ref>


اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکه‌ها را در خود دارند، نشان می‌دهند که زنان دربار بازیگرانی تأثیرگذار در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی بوده‌اند. آنان به‌ویژه در سدهٔ سوم، از استقلال مالی نسبی برخوردار بودند و می‌توانستند زمین و ثروت شخصی داشته باشند.<ref name=":023">{{پک|بهرامی|حجتی نجف آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=71-72}}</ref><ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=42-43}}</ref> افزون بر آن، ملکه‌ها از شبکه‌های نفوذ خاص خود نیز بهره می‌بردند. آنان دوستان (philoi) خود را داشتند که برای ایجاد و حفظ قدرت‌شان حیاتی بودند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=39-40}}</ref> قدرت و استقلال برخی از این زنان تا بدان‌جا رسیده بود که مهرداد دوم اشکانی در سال‌های پایانی حکومتش با ملکه‌ای به نام لائوديسيا از خاندان سلوکی که در نواحی علیای فرات فرمانروایی داشت، مجبور به نبرد شد.<ref name=":023" />
اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکه‌ها را در خود دارند، نشان می‌دهند که زنان دربار در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی تأثیرگذار بوده‌اند. آنان به‌ویژه در سدهٔ سوم، استقلال مالی نسبی داشتند و می‌توانستند زمین و ثروت شخصی داشته باشند.<ref name=":023">{{پک|بهرامی|حجتی نجف آبادی|1401|ک=تحقیقات تاریخ اجتماعی|ف=تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی|ص=71-72}}</ref><ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=42-43}}</ref> افزون بر آن، ملکه‌ها از شبکه‌های نفوذ خود نیز بهره می‌بردند و دوستانی داشتند که برای ایجاد و حفظ قدرت‌شان حیاتی بودند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=39-40}}</ref> قدرت و استقلال برخی از این زنان چنان بود که مهرداد دوم اشکانی در سال‌های پایانی حکومتش ناچار شد با ملکه‌ای به نام لائودیسیا از خاندان سلوکی که بر نواحی علیای فرات فرمان می‌راند، بجنگد.<ref name=":023" />


ازدواج‌های سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقش‌آفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان خاندان، به اندازهٔ همتایان مرد خود مسئول تداوم دودمان و پرستیژ آن محسوب می‌شدند؛ ازدواج خواهران و دختران این خاندان با سلوکیان پیوندی پایدارتر از سوگند ایجاد می‌کرد.<ref>{{پک|McAuley|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia|کد=en|ص=50}}</ref> خود سلوکیان نیز ازدواج دودمانی را ابزاری کلیدی برای پیوند دادن پادشاهی‌های دست‌نشانده به خاندان سلطنتی می‌دانستند. شاهزاده‌خانم‌های سلوکی گاه حتی قتل همسران خود را در جهت پیشبرد اهداف دودمان ترتیب می‌دادند.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=315-316}}</ref>
ازدواج‌های سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقش‌آفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان خاندان به اندازهٔ مردان مسئول تداوم دودمان و اعتبار آن بودند. ازدواج خواهران و دختران این خاندان با سلوکیان پیوندی پایدارتر از سوگند ایجاد می‌کرد.<ref>{{پک|McAuley|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia|کد=en|ص=50}}</ref> خود سلوکیان نیز ازدواج دودمانی را ابزاری کلیدی برای پیوند دادن پادشاهی‌های دست‌نشانده به خاندان سلطنتی می‌دانستند. شاهزاده‌خانم‌های سلوکی گاه حتی برای پیشبرد اهداف دودمان، قتل همسران خود را ترتیب می‌دادند<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=315-316}}</ref>


ملکه‌ها همچنین به‌عنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانواده‌ها نیز شناخته می‌شدند و نقش آنان در تأمین غذا، آنان را به نمادهای باروری و فراوانی در سطح جامعه تبدیل کرده بود.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44}}</ref>
ملکه‌ها همچنین به‌عنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانواده‌ها شناخته می‌شدند. نقش آنان در تأمین غذا، ایشان را به نمادهای باروری و فراوانی در جامعه تبدیل کرده بود.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44}}</ref>


== <big>فرهنگ مادی و تلفیق سنت‌ها</big> <ref group="دیدگاه">این عنوان اصلا گویا و مناسب نیست
== <big>فرهنگ مادی و تلفیق سنت‌ها</big> <ref group="دیدگاه">این عنوان اصلا گویا و مناسب نیست


بیشتر این مطالب درواقع همان معماری و هنر است نه فرهنگ و سنت‌ها. عنوان به معماری و هنر تغییر کند. این مطالب نیز از تکرار رنج میبرند و یک ایده مدام تکرار شده است. در یک جمله بگویید هنر و معماری سلوکیان تلفیقی از نمادها و روش های ایرانی و یونانی بوده است و بعد نوع و سبک ها را گزارش کنید بدون اینکه تکرار شود که این تلفیق است و...</ref> ==
بیشتر این مطالب درواقع همان معماری و هنر است نه فرهنگ و سنت‌ها. عنوان به معماری و هنر تغییر کند. این مطالب نیز از تکرار رنج میبرند و یک ایده مدام تکرار شده است. در یک جمله بگویید هنر و معماری سلوکیان تلفیقی از نمادها و روش های ایرانی و یونانی بوده است و بعد نوع و سبک ها را گزارش کنید بدون اینکه تکرار شود که این تلفیق است و...</ref> ==
فرهنگ مادی دورهٔ سلوکی، از معابد و سکه‌ها گرفته تا نقش‌برجسته‌ها و مهرهای اداری، همگی بازتاب‌دهندهٔ رویکردی هدفمند در تلفیق عناصر فرهنگی یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی است. این آمیختگی، هم در سبک و فرم و هم در لایه‌های مفهومی و نمادین آثار قابل مشاهده است.  
فرهنگ مادی دورهٔ سلوکی، از معابد و سکه‌ها تا نقش‌برجسته‌ها و مهرهای اداری، عناصر فرهنگی یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی را به‌طور هدفمندی تلفیق کرده است. این آمیختگی هم در سبک و فرم آثار دیده می‌شود و هم در لایه‌های مفهومی و نمادین آن‌ها.  


=== <big>معماری مقدس و عمومی</big> ===
=== <big>معماری مقدس و عمومی</big> ===
معماری سلوکی تجلی عینی سیاست تلفیق‌گرایانۀ این دودمان بود. بناهای رسمی این دوره آگاهانه ویژگی‌های یونانی (مانند ستون‌های سنگی و تندیس‌های طبیعت‌گرایانه) را با عناصر بابلی و پارسی (چون سکوهای یادمانی و نقش‌های نمادین) ترکیب می‌کردند تا پدیده‌ای کاملاً نو بیافرینند.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=74-75, 78}}</ref>  
معماری سلوکی به‌خوبی سیاست تلفیق‌گرایانۀ این دودمان را نشان می‌دهد. بناهای رسمی این دوره، ستون‌های سنگی و تندیس‌های طبیعت‌گرایانهٔ یونانی را با سکوهای یادمانی و نقش‌های نمادین بابلی و پارسی ترکیب می‌کردند تا چیزی کاملاً تازه پدید آورند.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=74-75, 78}}</ref>  


بهترین نمونهٔ کاوش‌شده از این آمیختگی، معبد اصلی آی‌خانوم است. این معبد با خشت خام محلی ساخته شده و دیوارهای عظیم بیرونی‌اش با طاقچه‌های سه‌گانهٔ توخالی تزئین شده بود ــ ویژگی‌ای که شباهتی به معماری یونانی ندارد و یادآور سنت‌های بین‌النهرینی و هخامنشی است.<ref>{{پک|Richey-Lowe|۲۰۲۰/۲۰۲۱|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> سقف مسطح، جهت‌گیری به سوی خورشید، سکوی بلند با پله‌های یادمانی و قرنیز دندانه‌دار (مشخصهٔ معماری هخامنشی) نیز همگی عناصری ایرانی و بین‌النهرینی بودند.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=226}}</ref><ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=168}}</ref> در همان حال، مجسمۀ عظیم آیینی این معبد با شمایلی کاملاً یونانی (صاعقه‌های بال‌دار زئوس) تزئین شده بود.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Question|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=82-83}}</ref>  
بهترین نمونهٔ این آمیختگی، معبد اصلی آی‌خانوم است. این معبد را با خشت خام محلی ساختند و دیوارهای عظیم بیرونی آن را با طاقچه‌های سه‌گانهٔ توخالی تزئین کردند. این شیوه هیچ شباهتی به معماری یونانی ندارد و سنت‌های بین‌النهرینی و هخامنشی را به یاد می‌آورد.<ref>{{پک|Richey-Lowe|۲۰۲۰/۲۰۲۱|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> سقف مسطح، جهت‌گیری به سوی خورشید، سکوی بلند با پله‌های یادمانی و قرنیز دندانه‌دار نیز همگی عناصری ایرانی و بین‌النهرینی بودند.<ref>{{پک|Martinez-Sève|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study|کد=en|ص=226}}</ref><ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=168}}</ref> در برابر این عناصر شرقی، مجسمهٔ آیینی معبد کاملاً یونانی بود و با صاعقه‌های بال‌دار زئوس تزئین شده بود.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Question|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=82-83}}</ref>  


در سلوکیهٔ دجله نیز بناهای عمومی به‌گونه‌ای طراحی شده بودند که بازتاب‌دهندهٔ ماهیت چندفرهنگی امپراتوری باشند. در میدان شمالی (آگورا)، یک تئاتر یونانی در همان مجموعه‌ای ساخته شده بود که یک معبد کوچک بین‌النهرینی را نیز در خود جای داده بود.<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=115-116}}</ref>  
در سلوکیهٔ دجله نیز بناهای عمومی، ماهیت چندفرهنگی امپراتوری را بازتاب می‌دادند. در آگورا (میدان اصلی) یک تئاتر یونانی و یک معبد کوچک بین‌النهرینی در کنار هم ساخته شده بودند..<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=115-116}}</ref>  


=== <big>سکه‌ها و نقش‌برجسته‌های سنگی</big> ===
=== <big>سکه‌ها و نقش‌برجسته‌های سنگی</big> ===
سکه‌ها در عصر سلوکی افزون بر کارکرد اقتصادی، رسانه‌ای برای نمایش هویت چندفرهنگی شاهان بودند و اتحاد نمادین فرهنگ‌های یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی را به نمایش می‌گذاشتند. برای نمونه، تصویر آپولون بر پشت سکه‌های نقره چنان طراحی می‌شد که هم‌زمان به‌عنوان آپولون یونانی، میترای ایرانی و تیرانداز سلطنتی هخامنشی قابل فهم باشد.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref>  
سکه‌های سلوکی افزون بر کارکرد اقتصادی، هویت چندفرهنگی شاهان را نیز نمایش می‌دادند. برای نمونه، تصویر آپولون بر پشت سکه‌های نقره چنان طراحی می‌شد که هم یونانیان آن را آپولون ببینند، هم ایرانیان آن را میترا و تیرانداز سلطنتی هخامنشی بشناسند.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref>  


پرترهٔ شاخ‌دار و پسامرگ سلوکوس یکم نمونهٔ دیگر از این امر است. شاخ‌های گاو نر بر روی سر سلوکوس، علاوه بر تفسیر یونانی (همانندی با هراکلس، پهلوان-ایزد یونانی)، در سنت بین‌النهرینی و ایرانی نیز نمادی از قدرت فوق‌طبیعی و قهرمانی است.<ref>{{پک|Messina|2017|ک=With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West|ف=Aspects of Seleucid Iconography and Kingship|کد=en|ص=21-24}}</ref>  
پرتره‌ای که پس از مرگ از سلوکوس یکم کشیدند و او را با شاخ‌های گاو نر نشان می‌داد، نمونهٔ دیگری از این تلفیق است. این شاخ‌ها برای یونانیان یادآور هراکلس بود، اما در سنت بین‌النهرینی و ایرانی نیز نمادی از قدرت فوق‌طبیعی و قهرمانی به شمار می‌رفت.<ref>{{پک|Messina|2017|ک=With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West|ف=Aspects of Seleucid Iconography and Kingship|کد=en|ص=21-24}}</ref>  


سکه‌های فرترکه‌های پارس نیز نمونه‌هایی از این تلفیق را در سطح منطقه‌ای نشان می‌دهند. بر یک سمت سکه، فرمانروا با کلاه ساتراپی در برابر بنایی تشریفاتی (احتمالاً آتشکده یا آرامگاه) دیده می‌شود.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=75-79}}</ref> بر روی دیگر، نیم‌تنهٔ او با کورباسیا و دیهیم ترکیبی فرافرهنگی می‌آفریند که او را به‌طور هم‌زمان به میراثِ کهنِ ایرانشهری و گفتمانِ شاهیِ یونانی-مقدونی متصل می‌کند.<ref>{{پک|Strootman|2017|ک=Persianism in Antiquity|ف=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|کد=en|ص=196-197}}</ref>
سکه‌های فرترکه‌های پارس نیز این تلفیق را در سطح منطقه‌ای نشان می‌دهند. بر یک سوی سکه، فرمانروا با کلاه ساتراپی در برابر بنایی تشریفاتی (احتمالاً آتشکده یا آرامگاه) دیده می‌شود.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=75-79}}</ref> بر روی دیگر، نیم‌تنهٔ او با کلاه کورباسیا و دیهیم نقش بسته است. این تصویر او را هم‌زمان به سنت کهن ایرانی و فرهنگ شاهی یونانی‑مقدونی پیوند می‌زد.<ref>{{پک|Strootman|2017|ک=Persianism in Antiquity|ف=Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā|کد=en|ص=196-197}}</ref>


نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز در همین راستا قابل تفسیر است. سبک این نقش‌برجسته بیش از آنکه یونانی باشد، ایرانی است؛ به‌ویژه افزودن تیردان و کمانی از نوع کمان داریوش یکم. به‌احتمال زیاد، هراکلس بیستون هم‌زمان، هم هراکلس (پهلوان-خدای یونانی) بود و هم بهرام (ایزد پیروزی ایرانی).<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=206-213}}</ref>
نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز نمونهٔ همین رویکرد است. سبک این نقش‌برجسته بیش از آنکه یونانی باشد، ایرانی است؛ به‌ویژه افزودن تیردان و کمانی از نوع کمان داریوش یکم. به‌احتمال زیاد، این نقش هم‌زمان هم هراکلس را نشان می‌دهد و هم بهرام، ایزد پیروزی ایرانی را.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=206-213}}</ref>


=== <big>مهرها، پیکرک‌ها و اشیاء هنری</big> ===
=== <big>مهرها، پیکرک‌ها و اشیاء هنری</big> ===
آمیختگی فرهنگی تنها به دربار و بناهای باشکوه محدود نماند و در زندگی روزمره و اشیاء مورد استفادۀ مردم عادی نیز جریان یافت. گواه این امر، بیش از ۳۰۰۰۰ اثر مُهر از آرشیوهای اداری سلوکیهٔ دجله است که روی آن‌ها هم نقش خدایان یونانی و هم بین‌النهرینی و مصری دیده می‌شوند؛ گاهی این خدایان با هم تلفیق شده‌اند، مانند ترکیب آپولون یونانی با نبو (Nabu) بابلی.<ref name=":03">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه‌شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=304}}</ref><ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=73}}</ref>
آمیختگی فرهنگی به زندگی روزمره نیز راه یافته بود و در اشیاء مورد استفادۀ مردم عادی دیده می‌شود. بیش از ۳۰۰۰۰ اثر مُهر از آرشیوهای اداری سلوکیهٔ دجله به دست آمده است. این مهرها تصاویر خدایان یونانی، بین‌النهرینی و مصری را نشان می‌دهند. گاهی این خدایان با هم ترکیب شده‌اند؛ مانند آپولون یونانی و نبو (Nabu) بابلی.<ref name=":03">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه‌شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=304}}</ref><ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=73}}</ref>


پیکرک‌های سفالین نیز بازتابی از این آمیختگی هستند. در معبد اصلی آی‌خانوم، پیکرک‌های عاجی و سفالی از حیوانات، الهه‌های باروری و سوارکاران پارسی به سبک آسیایی و پارسی یافت شده است. هم‌زمان، یک بشقاب نقره‌ای با الههٔ آناتولیایی کیبله در یکی از عبادت‌گاه‌های جانبی معبد کشف شده که نشان‌دهندهٔ تنوع باورها و آیین‌ها در این شهر می‌باشد.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=170}}</ref>
پیکرک‌های سفالین نیز بازتابی از این آمیختگی هستند. در معبد اصلی آی‌خانوم، پیکرک‌هایی از جنس عاج و سفال یافت شده که حیوانات، الهه‌های باروری و سوارکاران پارسی را به سبک آسیایی نشان می‌دهند. هم‌چنین یک بشقاب نقره‌ای با نقش الههٔ آناتولیایی کیبله در یکی از عبادت‌گاه‌های جانبی معبد کشف شده که از تنوع باورها و آیین‌ها در این شهر حکایت می‌کند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=170}}</ref>


افزون بر این، حتی تولیدات فرهنگیِ فاخرتر نیز از این فضای چندفرهنگی تأثیر پذیرفته بودند. در آی‌خانوم دو کتیبه کشف شده که یکی شامل حکم‌های دلفی حکیمان هفت‌گانه بود. این کتیبه را کلئارخوس (Clearchus)، فیلسوف یونانی، از دلفی(Delphi) کپی کرده و در معبد کینئاس (Cineas بنیان‌گذار شهر) نصب کرده بود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=112-113}}</ref> در شوش نیز، اشعار یونانی از سدهٔ یکم ق.م یافت شده که نشان‌دهندهٔ تداوم فرهنگ ادبی یونانی در شرق است. به‌گفتهٔ تارن، یک حوزهٔ فرهنگی واحد از آدریاتیک تا زاگرس گسترش داشته و در سدهٔ دوم پیش از میلاد، آن حوزهٔ فرهنگی به هند نیز گسترش یافته بوده است.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=39}}</ref>  
حتی آثار فرهنگی فاخرتر نیز از این فضای چندفرهنگی تأثیر پذیرفته بودند. در آی‌خانوم دو کتیبه کشف شده که یکی شامل حکم‌های دلفی حکیمان هفت‌گانه بود. این کتیبه را کلئارخوس (Clearchus)، فیلسوف یونانی، از معبد دلفی (Delphi) رونویسی کرده و در معبد کینئاس (Cineas)، بنیان‌گذار شهر، نصب کرده بود.<ref>{{پک|Wiesehöfer|2001|ک=Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD|زبان=en|ص=112-113}}</ref> در شوش نیز اشعار یونانی از سدهٔ یکم ق.م یافت شده که از تداوم فرهنگ ادبی یونانی در شرق حکایت می‌کند. به‌گفتهٔ تارن، یک حوزهٔ فرهنگی یکپارچه از دریای آدریاتیک تا کوه‌های زاگرس گسترش داشت و در سدهٔ دوم پیش از میلاد، به هند نیز رسید.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=39}}</ref>  


== <big>دین و نحوۀ تعامل با آیین‌های محلی</big><ref group="دیدگاه">در این قسمت شما سیاست دینی سلوکی ها را گزارش کرده اید نه دین را. بهتر است ابتدا دین را گزارش کنید؛ خود سلسله حاکمیتی چه دینی داشته و بین مردم چه دینی رواج داشته است و سپس به سیاست دینی سلوکی ها بپردازید.
== <big>باورها و راهبرد دینی سلوکی‌ها</big><ref group="دیدگاه">در این قسمت شما سیاست دینی سلوکی ها را گزارش کرده اید نه دین را. بهتر است ابتدا دین را گزارش کنید؛ خود سلسله حاکمیتی چه دینی داشته و بین مردم چه دینی رواج داشته است و سپس به سیاست دینی سلوکی ها بپردازید.


البته در بخش بعد پرستش شاهان را آورده اید ولی آیا در این دوران زرتشی از میان برداشته شد؟ خبری از این آیین در دربار و در میان مردم نبود؟</ref><ref group="دیدگاه">به نظرم بخش عنوان اصلی دین باشد و ذیل آن هم دین رسمی و هم دین مرسوم بین مردم گزارش شود، هم به پرستش شاهان و هم به ساسیت دینی سلوکی ها</ref> ==
البته در بخش بعد پرستش شاهان را آورده اید ولی آیا در این دوران زرتشی از میان برداشته شد؟ خبری از این آیین در دربار و در میان مردم نبود؟</ref><ref group="دیدگاه">به نظرم بخش عنوان اصلی دین باشد و ذیل آن هم دین رسمی و هم دین مرسوم بین مردم گزارش شود، هم به پرستش شاهان و هم به ساسیت دینی سلوکی ها</ref> ==
سلوکیان در سراسر قلمرو خود رویکردی مبتنی بر تساهل مذهبی داشتند و با حمایت از آیین‌های محلی، وفاداری روحانیان و مردم بومی را جلب می‌کردند. جلب حمایت روحانیون محلی، یکی از پایه‌های اصلی مشروعیت و ثبات حکومت سلوکی به شمار می‌رفت.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=34}}</ref>


این رویکرد در عمل با مشارکت مستقیم شاهان در آیین‌های محلی همراه می‌شد. آنتیوخوس یکم در کتیبه‌ای خود را نگهبان معابد اساگیلا و ازیدا خواند و از حضور خود در مراسم پی‌ریزی این معابد با بهترین روغن یاد کرد و از خدای نبو برای خود و فرزندش طلب برکت نمود.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=304-305}}</ref> مشارکت در آیین بابلی و نیز در بورسیپا و اوروک، گواه آن است که شرکت در آیین‌های محلی و منطقه‌ای امپراتوری، رویه‌ای همیشگی در امپراتوری سلوکی بود.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=126}}</ref>
=== <big>باورهای</big> <big>حاکمان و مردم</big> ===
شاهان سلوکی خدایان المپی یونانی را می‌پرستیدند. در این میان، زئوس و آپولون جایگاهی ویژه به‌عنوان حامیان اصلی دودمان داشتند. زئوس حامی شخصی سلوکوس یکم محسوب می‌شد. <ref>{{پک|Nawotka|2017|ک=Scripta Classica Israelica|ف=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|کد=en|ص=33-35}}</ref> و آپولون نیز در تبارنامهٔ سلطنتی نقشی مشابه داشت.<ref>{{پک|Lerner|2023-2024|ک=Anabasis. Studia Classica et Orientalia|ف=Seleucid History: New Perspectives and Current Challenges|کد=en|ص=218}}</ref> شاهان سلوکی به‌ویژه از دورۀ آنتیوخوس چهارم به بعد، خود را تجلی خدا بر روی زمین می‌دانستند. این باور ریشه در سنت‌های کهن خاور نزدیک داشت که در آن‌ها شاهان با خدایان خورشیدی پیوند داده می‌شدند و حتی واژۀ خدا در خط میخی با علامت ستاره نوشته می‌شد.<ref name=":123">{{پک|Lorber|Iossif|2009|ک=Topoi|ف=The cult of Helios in the Seleucid East|کد=en|ص=30-31}}</ref> بر همین اساس، آنتیوخوس چهارم تاج شعاعی را بر سکه‌های خود رواج داد که با خدای خورشید (هلیوس) پیوند داشت.<ref>{{پک|Wright|2005|ک=Mediterranean Archaeology|ف=Seleucid Royal Cult and Indigenous Religious: The Numismatic Evidence|کد=en|ص=4-5}}</ref>
 
در میان تودۀ مردم، افزون بر خدایان یونانی، آیین‌های کهن ایرانی و بابلی نیز تداوم داشت. الواح محراب پرسپولیس که به اوایل دورهٔ سلوکی تعلق دارند، نشان می‌دهند که خدایان یونانی از همان آغاز به‌طور آگاهانه با سه‌گانهٔ ایزدی هخامنشی تطبیق داده می‌شدند؛ زئوس با اهورامزدا، آتنا و آرتمیس با آناهیتا، و آپولون و هلیوس با میترا یکی دانسته می‌شدند.<ref name=":124">{{پک|Lorber|Iossif|2009|ک=Topoi|ف=The cult of Helios in the Seleucid East|کد=en|ص=21}}</ref> این آمیختگی هدفمند، بستری برای پذیرش متقابل باورها را فراهم می‌کرد. در پارس، توسط فرترکه‌ها سکه‌هایی با نمادهای زرتشتی مانند فروهر و محراب آتش ضرب می شدند که نشان از اعتبار و تداوم باور به آیین‌های کهن ایرانی دارد.<ref>{{پک|Navas-Moreno|2024|ک=Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies|ف=The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues|کد=en|ص=76}}</ref><ref name=":05">{{پک|رستگاری‌نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=51، 60-61}}</ref> پرستش ایزدبانو آناهیتا نیز رواج داشت.<ref name=":06">{{پک|رستگاری‌نژاد|باقری|کیاده|1392|ک=مطالعات ایرانی|ف=فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان|ص=60}}</ref><ref>{{پک|Coloru|2013|ک=Electrum: Journal of Ancient History|ف=Seleukid Settlements: Between Ethnic Identity and Mobility|کد=en|ص=212-213}}</ref> و در شوش نیز مردم الهه‌های محلی و عیلامی خود را می‌پرستیدند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=109|ج=3-1}}</ref>
 
یونانیان در امور کیش‌های خصوصی مداخله و ممانعت نمی‌کردند.<ref>{{پک|یارشاطر|1380|ک=تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان|ص=110|ج=3-1}}</ref> هراکلس نیز در این میان محبوبیتی گسترده یافته بود و تنها نقش‌برجستهٔ سنگی برجای‌مانده از ایران در این دوره، هراکلسِ بیستون (۱۴۸ ق.م) است که هم‌زمان او را هم به‌عنوان پهلوان یونانی و هم به‌عنوان بهرام، ایزد پیروزی ایرانی، نشان می‌دهد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=212-213}}</ref><ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=89}}</ref>
 
=== <big>پرستش شاهان و ملکه‌ها</big> ===
پرستش شاهان و ملکه‌ها نظامی سازمان‌یافته و دارای کاهن، معبد، قربانی‌ و جشن‌ مذهبی خاص خود بود. هدف این بود که جایگاه سیاسی فرمانروا با شأن الهی او درآمیزد و قدرت خاندان سلطنتی در سراسر امپراتوری تثبیت گردد. این پدیده در ساختار دینی امپراتوری سلوکی جایگاهی تثبیت‌شده داشت.<ref>{{پک|Chaniotis|2003|ک=A Companion to the Hellenistic World|ف=The Divinity of Hellenistic Rulers|کد=en|ص=438-442}}</ref>
 
در دورۀ هلنیستی، پرستش فرمانروایان زنده و درگذشته بخشی از دین رسمی بود. سلوکوس یکم زئوس را خدای حامی خود برگزید و پایه‌های این کیش را بنا نهاد. چنانچه در لیدیه، نذرهایی به زئوس سلوکوس تقدیم شده و در نقش‌برجستهٔ معبد گاد، سلوکوس در حال تاج‌گذاری خدای گاد در میان دو عقاب (نماد زئوس) تصویر شده است.<ref>{{پک|Nawotka|2017|ک=Scripta Classica Israelica|ف=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|کد=en|ص=34}}</ref>  


هم‌زمان، سلوکیان به همسان‌سازی خدایان یونانی با ایزدان محلی دست می‌زدند. برای نمونه، تصویر آپولون نشسته با کمان و تیر بر روی سکه‌های سلوکی چنان طراحی شده بود که هم‌زمان برای بابلیان تداعی‌کنندهٔ نبو و برای ایرانیان یادآور میترا باشد.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref> در سلوکیهٔ دجله نیز مهرها خدایان تلفیقی را نشان می‌دهند که از هر دو سنت یونانی و بین‌النهرینی بهره می‌برند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref> هراکلس نیز با ایزدان متعددی از جمله وِرِترَغنهٔ ایرانی، نرگال بابلی و واجرپانی بودایی همسان دانسته شده است.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=319}}</ref>  نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون او را هم‌زمان به‌عنوان بهرام ایرانی نیز نشان می‌دهد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=212-213}}</ref>  
پس از مرگ سلوکوس، آنتیوخوس یکم برنامهٔ بزرگداشتی برای تجلیل از پدرش به‌عنوان موجودی الهی برگزار کرد.<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=109}}</ref> القابی که معمولاً برای خدایان به‌کار می‌رفت، اکنون به پادشاهان نیز داده می‌شد: آنتیوخوس یکم سوتر (نجات‌دهنده) و آنتیوخوس دوم تئوس (خدا) خوانده می‌شدند.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=128}}</ref>


شهر آی‌خانوم نمونه‌ای ملموس از همزیستی فضاهای دینی مختلف است. معبد با طاقچه‌های توخالی در مرکز شهر، طرحی کاملاً غیر یونانی و یادآور ویژگی‌های معماری بین‌النهرینی و هخامنشی داشت.<ref>{{پک|Richey-Lowe|2020/2021|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> در پشت این معبد ظروف نذری غیر یونانی دفن شده بودند که از دورهٔ اول تا سوم معبد را شامل می‌شدند و تداوم آیین‌های رایج زمین و جهان زیرین (chthonic) را در میان قبایل هندو-ایرانی نشان می‌دهند.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=171}}</ref> در همین شهر، هیرون کینئاس با پلان کاملاً یونانی و یک پرستشگاه روباز زرتشتی بر فراز ارگ نیز فعال بود.
این کیش در دورۀ آنتیوخوس سوم گسترش بیشتری یافت. او در ۱۹۳ ق.م فرمان داد برای همسرش لائودیکه سوم کیشی رسمی با کاهنان مشخص برپا شود. این نخستین بار بود که یک پادشاه سلوکی برای یک ملکه کیش دولتی سفارش می‌داد.<ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women|کد=en|ص=70}}</ref> هم‌زمان، دخترش لائودیکه را نیز به‌عنوان کاهنۀ کیش مادرش در ماد گماشت.<ref>{{پک|Coloru|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media|کد=en|ص=212}}</ref> ملکه‌ها همچنین با الههٔ تیخه، ایزدبانوی بخت و باروری، پیوند داده می‌شدند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44, 46}}</ref>


با این حال، باید میان همسان‌سازی تصویری و تلفیق واقعی آیین‌ها تمایز نهاد. خدایان شرقی می‌توانستند شمایل‌نگاری خدایان یونانی و نام‌های یونانی به خود بگیرند – اما این لزوماً به معنای تلفیق آیین‌ها نیست.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=218}}</ref> برای نمونه، در شوش (سلوکیهٔ اولائوس) از میان حدود یکصد اثر مهر، حتی یک نمونه تصویر خدایان و الهه‌های یونانی دیده نمی‌شود.<ref name=":04">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=311}}</ref> به باور گوتیه، آیین‌های تلفیقی در طول چند نسل اول حکومت هلنیستی برای تشویق وحدت در میان مردم استفاده می‌شدند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref>  
آنتیوخوس چهارم لقب تئوس اپیفانس (خدای آشکار) را بر سکه‌های خود افزود و نقش زئوس المپی را جایگزین آپولون کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=191}}</ref> در فهرست کاهنان سالانهٔ سلوکیهٔ دجله، نام کاهنانی برای پادشاهان درگذشته و نیز کاهنی برای پادشاه زنده (سلوکوس چهارم) ثبت شده است. این فهرست نشان می‌دهد که کیش شاهان در سراسر دورۀ سلوکی نهادینه بود.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=369}}</ref>


تساهل مذهبی سلوکی‌ها همیشه پابرجا نبود. الزامات مالی حکومت گاه به غارت معابد می‌انجامید. چنان‌که، آنتیوخوس سوم در جریان لشکرکشی شرقی خود، ۴۰۰۰ تالنت از معبد آناهیتا در هگمتانه برداشت.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=129}}</ref> او همچنین معبد بل در ایلیمائیس را غارت کرد، اقدامی که به شورش پرستندگان آن معبد و در نهایت قتل پادشاه انجامید.<ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|کد=en|ص=28}}</ref>  
=== <big>راهبرد دینی سلوکی‌ها</big> ===
سلوکی‌ها در سراسر قلمرو خود با آیین‌های محلی مدارا می‌کردند. آنان با حمایت از این آیین‌ها، وفاداری روحانیان و مردم بومی را به دست می‌آوردند و مشروعیت و ثبات حکومت خود را تقویت می‌کردند.<ref>{{پک|Bar-Kochva|1976|ک=The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns|زبان=en|ص=34}}</ref>


این رویدادها در حالی رخ می‌داد که معابد در امپراتوری سلوکی علاوه بر نیایشگاه بودن، نهادهای اقتصادی و اجتماعی قدرتمندی نیز محسوب می‌شدند.<ref>{{پک|Briant|2002|ک=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|زبان=en|ص=73}}</ref> سلوکی‌ها برای کنترل این نهادها، راهبردهای متنوعی به کار می‌گرفتند: از یک سو، با انتصاب مقامات دینی بر امور معابد نظارت می‌کردند و از سوی دیگر، با حمایت مالی و اعطای امتیازات، وفاداری معابد را جلب می‌نمودند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=145-147}}</ref>
این مدارا در عمل با مشارکت مستقیم شاهان در آیین‌های محلی همراه بود. آنتیوخوس یکم در کتیبه‌ای خود را نگهبان معابد اساگیلا و ازیدا خواند. او در مراسم پی‌ریزی این معابد شرکت  و از خدای نبو برای خود و فرزندش طلب برکت کرد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=304-305}}</ref> شرکت در آیین‌های بابلی، از جمله در بورسیپا و اوروک، نشان می‌دهد که این رویه در سراسر دورۀ سلوکی ادامه داشته است.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=126}}</ref>


همچنین، در مواجهه با برخی ادیان با چالش‌هایی نیز روبرو بودند که معروف‌ترین آن، رویارویی آنتیوخوس چهارم با سنت‌های یهودی بود که به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> آنتیوخوس چهارم تلاش کرد آیین یهود را سرکوب کند. بدین ترتیب، قوانین سنتی یهود لغو شد، معبد اورشلیم غارت و قربانگاهی برای زئوس بر محراب آن نصب شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=385-386}}</ref>
سلوکیان همچنین می‌کوشیدند خدایان یونانی را با ایزدان محلی همسان سازند. تصویر آپولون بر سکه‌ها چنان طراحی می‌شد که هم بابلیان آن را نبو ببینند و هم ایرانیان آن را میترا بشناسند.<ref>{{پک|Strootman|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=How Iranian was the Seleucid Empire?|کد=en|ص=22}}</ref> مهرهای سلوکیهٔ دجله نیز خدایان تلفیقی را نشان می‌دهند که هم از سنت یونانی و هم از سنت بین‌النهرینی مایه گرفته‌اند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref> هراکلس نیز با ایزدان گوناگونی مانند ورترغنهٔ ایرانی، نرگال بابلی و واجرپانی بودایی همسان دانسته شده است.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=319}}</ref>


== <big>پرستش شاهان و ملکه‌ها</big> ==
شهر آی‌خانوم نمونه‌ای روشن از همزیستی فضاهای دینی گوناگون است. معبد با طاقچه‌های توخالی در مرکز شهر، طرحی کاملاً غیر یونانی و یادآور معماری بین‌النهرینی و هخامنشی داشت.<ref>{{پک|Richey-Lowe|2020/2021|ک=Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture|ف=Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier|کد=en|ص=47}}</ref> پشت این معبد، ظروف نذری غیر یونانی دفن شده بود که به دوره‌های اول تا سوم معبد تعلق داشت و تداوم آیین‌های مربوط به زمین و جهان زیرین (chthonic) را در میان قبایل هندو‑ایرانی نشان می‌دهد. در همین شهر، هیرون کینئاس با پلان کاملاً یونانی و یک پرستشگاه روباز بر فراز ارگ نیز فعال بود.<ref>{{پک|Hoo|2018|ک=Ancient West & East|ف=Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria|کد=en|ص=171}}</ref>
پرستش شاهان و ملکه‌ها که در پژوهش‌ها با عنوان کیش شخصیت (Ruler Cult) نیز شناخته می‌شود، نظامی سازمان‌یافته شامل کاهنان، معابد، قربانی‌ها و جشن‌های مذهبی بود. هدف این کیش، درهم‌آمیختن جایگاه سیاسی فرمانروا با شأن الوهی او بود تا بدین‌وسیله قدرت و اقتدار خاندان سلطنتی در سراسر امپراتوری تثبیت شود. این پدیده در ساختار دینی امپراتوری سلوکی جایگاهی تثبیت‌شده داشت.<ref>{{پک|Chaniotis|2003|ک=A Companion to the Hellenistic World|ف=The Divinity of Hellenistic Rulers|کد=en|ص=438-442}}</ref>  


در دورۀ هلنیستی، پرستش فرمانروایان زنده و درگذشته بخشی از دین رسمی به شمار می‌رفت. سلوکوس یکم با انتخاب زئوس به‌عنوان خدای حامی خود، پایه‌های این کیش را بنا نهاد. شواهد باستان‌شناسی نشان می‌دهند که در لیدیه نذرهایی به زئوس سلوکوس تقدیم شده یا در نقش‌برجستهٔ معبد گاد، سلوکوس در حال تاج‌گذاری خدای گاد در میان دو عقاب (نماد زئوس) تصویر شده است.<ref>{{پک|Nawotka|2017|ک=Scripta Classica Israelica|ف=Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology|کد=en|ص=34}}</ref>  
با این حال، باید میان همسان‌سازی تصویری و تلفیق واقعی آیین‌ها تفاوت گذاشت. خدایان شرقی می‌توانستند شمایل و نام‌های یونانی به خود بگیرند، بی‌آنکه آیین‌شان با آیین یونانی درآمیزد.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=218}}</ref> برای نمونه، در شوش از میان حدود یکصد اثر مهر، حتی یک نمونه تصویر خدایان و الهه‌های یونانی دیده نمی‌شود.<ref name=":04">{{پک|نیکنامی|قاسمی|رضایی|1396|ک=جامعه شناسی تاریخی|ف=پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان|ص=311}}</ref> به باور گوتیه، آیین‌های تلفیقی در چند نسل نخست حکومت هلنیستی، ابزاری برای تشویق وحدت در میان مردم بودند.<ref>{{پک|Gauthier|2012|ک=Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies|ف=An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire|کد=en|ص=77}}</ref>  


آنتیوخوس یکم نیز پس از مرگ پدر، برنامهٔ بزرگداشتی برای تجلیل از سلوکوس یکم به‌عنوان موجودی الهی به اجرا درآورد.<ref>{{پک|Messina|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East|کد=en|ص=109}}</ref> القابی مانند «تئوس» (خدا) برای آنتیوخوس دوم و «سوتر» (نجات‌دهنده) برای آنتیوخوس یکم به‌کار می‌رفت که معمولاً برای خدایان استفاده می‌شد.<ref>{{پک|Kvapil|2023|ک=Graeco-Latina Brunensia|ف=Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han|کد=en|ص=128}}</ref>
تساهل مذهبی سلوکیان همیشگی نبود. دولت گاه برای تأمین هزینه‌های خود معابد را غارت می‌کرد. آنتیوخوس سوم در جریان لشکرکشی به شرق، ۴۰۰۰ تالنت از معبد آناهیتا در هگمتانه برداشت.<ref>{{پک|گرانتوفسکی|1359|ک=تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز|ص=129}}</ref> او همچنین معبد بل در ایلیمائیس را غارت کرد. این اقدام به شورش پرستندگان آن معبد و سرانجام قتل پادشاه انجامید.<ref>{{پک|Shanechi|2021|ک=International Journal of Arts, Humanities and Social Studies|ف=Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia|کد=en|ص=28}}</ref>  


در دورۀ آنتیوخوس سوم و جانشینانش، این کیش گسترش بیشتری یافت. آنتیوخوس سوم در سال ۱۹۳ ق.م فرمانی صادر کرد و در آن دستور داد برای همسرش لائودیکه سوم، کیشی رسمی با کاهنان مشخص برپا شود. این نخستین بار بود که یک پادشاه سلوکی برای یک ملکه کیشی دولتی سفارش می‌داد.<ref>{{پک|Cole|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women|کد=en|ص=70}}</ref> هم‌زمان، آنتیوخوس سوم دخترش لائودیکه را به‌عنوان کاهنۀ کیش مادرش در ماد منصوب کرد.<ref>{{پک|Coloru|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media|کد=en|ص=212}}</ref> ملکه‌ها با الههٔ تیخه (ایزدبانوی بخت و باروری) نیز پیوند داده می‌شدند.<ref>{{پک|Reda|2014|ک=Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire|زبان=en|ص=43-44, 46}}</ref>
این رویدادها در حالی رخ می‌داد که معابد، افزون بر نیایشگاه بودن، نهادهای اقتصادی و اجتماعی قدرتمندی نیز به شمار می‌رفتند.<ref>{{پک|Briant|2002|ک=From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire|زبان=en|ص=73}}</ref> سلوکیان برای مهار این نهادها دو راهبرد را هم‌زمان به کار می‌گرفتند؛ از یک سو با انتصاب مقامات دینی بر امور معابد نظارت می‌کردند، و از سوی دیگر با کمک‌های مالی و اعطای امتیازات، وفاداری آن‌ها را جلب می‌نمودند.<ref>{{پک|Ma|1999|ک=Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor|زبان=en|ص=145-147}}</ref>


آنتیوخوس چهارم لقب تئوس اپیفانس (خدای آشکار) را بر سکه‌های خود افزود و نقش زئوس المپی را جایگزین آپولون کرد.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=191}}</ref> در فهرست کاهنان سالانهٔ سلوکیهٔ دجله، نام کاهنانی برای پادشاهان درگذشته و نیز کاهنی برای پادشاه زنده (سلوکوس چهارم) ثبت شده است که تداوم نهادینهٔ این کیش را در طول دودمان نشان می‌دهد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=369}}</ref>  
سلوکیان در برابر برخی ادیان با چالش‌های جدی نیز روبرو بودند. معروف‌ترین آن، رویارویی آنتیوخوس چهارم با یهودیان بود که به شورش مکابیان (۱۶۷‑۱۶۰ ق.م) انجامید.<ref>{{پک|Esposito|2019|ک=Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization|زبان=en|ص=135}}</ref> آنتیوخوس چهارم کوشید آیین یهود را سرکوب کند. قوانین سنتی یهود لغو شد، معبد اورشلیم غارت گردید و قربانگاهی برای زئوس بر محراب آن نصب شد.<ref>{{پک|Austin|2006|ک=The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation|زبان=en|ص=385-386}}</ref>


== <big>میراث و ماندگاری</big> ==
== <big>میراث و ماندگاری</big> ==
میراث سلوکی‌ها برای ایران بسیار فراتر از یک حکومت بیگانه بود. تأثیرات آنان در زمینه‌های شهرنشینی، زبان، هنر، معماری، نمادهای سلطنتی، و سنت حکومت‌داری، تا دوره‌های اشکانی و ساسانی و حتی فراتر از آن ادامه یافت. هرچند نقش آنها در منابع ایرانی نادیده گرفته شده است، اما تأثیر سلوکی‌ها بر جهان ایرانی عمیق بود.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=323}}</ref>
میراث سلوکیان برای ایران بسیار فراتر از یک حکومت بیگانه بود. تأثیرات آنان در شهرنشینی، زبان، هنر، معماری، نمادهای سلطنتی و سنت حکومت‌داری تا دوره‌های اشکانی و ساسانی و حتی فراتر از آن ادامه یافت. هرچند منابع ایرانی به نقش آنان اشاره‌ای ندارند، اما تأثیر سلوکیان بر جهان ایرانی عمیق بود<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=323}}</ref>


سلوکی‌ها با ایجاد شبکه‌ای از شهرهای جدید، به گسترش شهرنشینی در فلات ایران کمک کردند. نمونه‌های عینی این سیاست در داخل فلات ایران عبارت بودند از: شهر نظامی آی‌خانوم در بلخ بر کرانۀ آمودریا، شهر بازرگانی انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) در کنار خلیج‌فارس، و شوش که با تغییر نام به «سلوکیه کنار اوالتوس» به یک دولت‌شهر مهم تبدیل شد. بغستانه (بیستون امروزی) نیز که مجسمهٔ هرکول از دورهٔ سلوکی در آن دیده می‌شود، از دیگر نشانه‌های این نفوذ شهری است.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref>
سلوکیان با ایجاد شبکه‌ای از شهرهای جدید، شهرنشینی را در فلات ایران گسترش دادند. برای نمونه، آی‌خانوم در بلخ شهری نظامی بر کرانهٔ آمودریا بود و انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) شهری بازرگانی در کنار خلیج فارس. شوش نیز با تغییر نام به «سلوکیه کنار اولائوس» به یک دولت‌شهر مهم تبدیل شد. بغستانه (بیستون امروزی) هم که مجسمهٔ هرکول از دورهٔ سلوکی در آن دیده می‌شود، از دیگر نشانه‌های این نفوذ شهری است.<ref>{{پک|بهروزی|1397|ک=پژوهشهای باستان‌شناسی ایران|ف=سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه|ص=113-119}}</ref>


در حوزهٔ معماری، فرم‌های سلوکی در باختر پس از استقلال این منطقه نیز تداوم یافت و از آن طریق بر معماری کوشانیان تأثیر نهاد. معابد اصلی آی‌خانوم چندین بار بر اساس نقشه‌های مشابه بازسازی شدند و این نقشه حتی در معبد مهره مالیاران (Mohra Maliaran) در تاکسیلا (پاکستان امروزی) در سدهٔ یکم پیش از میلاد دوباره ظاهر شد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=93-94}}</ref>
در معماری، فرم‌های سلوکی در باختر پس از استقلال این منطقه نیز تداوم یافت و از آن راه بر معماری کوشانیان تأثیر گذاشت. معابد اصلی آی‌خانوم چندین بار بر اساس نقشه‌های مشابه بازسازی شدند. این نقشه حتی در معبد مهره مالیاران (Mohra Maliaran) در تاکسیلا (پاکستان امروزی) در سدهٔ یکم پیش از میلاد نیز به کار رفت.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=93-94}}</ref>


در زمینۀ نمادهای سلطنتی نیز، دیهیم به‌عنوان نماد اصلی پادشاهی، توسط سلوکی‌ها برای نخستین بار به‌صورت فراگیر در سراسر سرزمین‌های ایرانی رواج یافت و تا پایان دورۀ ساسانی دوام آورد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=94-95}}</ref> اشکانیان عنوان شاه بزرگ را که سلوکی‌ها از هخامنشیان به ارث برده بودند، برگزیدند و بعدها عنوان شاهنشاه را نیز برای تمایز از سلوکی‌ها به‌کار گرفتند.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=209}}</ref>  
در زمینهٔ نمادهای سلطنتی، دیهیم به‌عنوان نماد اصلی پادشاهی، نخستین بار توسط سلوکیان در سراسر سرزمین‌های ایرانی فراگیر شد و تا پایان دورهٔ ساسانی دوام آورد.<ref>{{پک|Canepa|2015|ک=Iranian Studies|ف=Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period|کد=en|ص=94-95}}</ref> اشکانیان عنوان شاه بزرگ را که سلوکیان از هخامنشیان به ارث برده بودند، برگزیدند و بعدها عنوان شاهنشاه را نیز برای تمایز از سلوکیان به‌کار گرفتند.<ref>{{پک|Strootman|2020|ک=Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review|ف=Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great|کد=en|ص=209}}</ref>  


سیستم پولی و ضرب سکه با علائم ضرابخانه که در دورهٔ سلوکی رواج یافته بود، نه تنها به اشکانیان، بلکه به ساسانیان و حتی اعراب فاتح ایران نیز منتقل شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=131-132}}</ref>  
نظام پولی سلوکی و شیوهٔ ضرب سکه با علائم ضرابخانه، نه تنها به اشکانیان، بلکه به ساسانیان و حتی اعراب فاتح ایران نیز منتقل شد.<ref>{{پک|Thomas|1863|ک=Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland|ف=Bactrian Coins|کد=en|ص=131-132}}</ref>  


سلوکی‌ها همچنین یک پل تمدنی میان شرق و غرب به حساب می‌آیند. به طور مثال دانش نجومی بابلی در این دوره به جهان یونانی راه یافت، به گونه‌ای که نجوم هلنیستی اساساً محصول این آمیختگی دانسته می‌شود. گاهشماری سلوکی نیز که نخستین نظام پیوستۀ شمارش سال‌ها در خاورمیانه بود، در بسیاری از کشورها پذیرفته شد و تا سدهٔ یازدهم میلادی در میان یهودیان ادامه یافت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=56-60, 64-65}}</ref>
سلوکیان همچنین پلی میان دو تمدن شرق و غرب بودند. دانش نجومی بابلی در این دوره به جهان یونانی راه یافت، چنان‌که نجوم هلنیستی اساساً محصول این آمیختگی دانسته می‌شود. گاهشماری سلوکی نیز نخستین نظام پیوستهٔ شمارش سال‌ها در خاورمیانه رایج بود. این گاهشماری در بسیاری از کشورها پذیرفته شد و تا سدهٔ یازدهم میلادی در میان یهودیان ادامه یافت.<ref>{{پک|Tarn|1938|ک=The Greeks in Bactria and India|زبان=en|ص=56-60, 64-65}}</ref>


در زمینۀ حکومت‌داری، سلوکیان قلمرو خود را از طریق شبکه‌ای از پادشاهی‌های دست‌نشانده اداره می‌کردند که تحت اقتدار یک شاه بزرگ متحد شده بودند. این الگوی سازمان‌دهی سیاسی، بعدها در ساختار حکومت اشکانی و نیز در امپراتوری روم تداوم یافت.<ref>{{پک|Strootman|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II|کد=en|ص=144}}</ref>
در حکومت‌داری، سلوکیان قلمرو خود را از طریق شبکه‌ای از پادشاهی‌های دست‌نشانده اداره می‌کردند که زیر اقتدار یک شاه بزرگ متحد شده بودند. این الگوی سازمان‌دهی سیاسی بعدها در ساختار حکومت اشکانی و نیز در امپراتوری روم تداوم یافت.<ref>{{پک|Strootman|2018|ک=The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family|ف=The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II|کد=en|ص=144}}</ref>


با این همه، سلوکی‌ها برخلاف اسکندر که در تخیل حماسی ایران بازآفرینی و زنده بود، در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب هستند. آنان در خدای‌نامه، وقایع‌نامۀ رسمی امپراتوری ساسانی، و نیز در تاریخ‌نگاری اسلامی که به آن وابسته بود، دیده نمی‌شوند. این غیبت در حافظه، در تضاد با میراث ملموسی است که در زمینه‌های گوناگون از خود به جای گذاشتند و نشان می‌دهد که تأثیر تاریخی یک امپراتوری لزوماً با بازنمایی آن در روایت‌های رسمی همخوانی ندارد.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=305}}</ref>
با این همه، سلوکیان برخلاف اسکندر در حافظهٔ تاریخی ایران تقریباً غایب هستند. نام آنان در خدای‌نامه، وقایع‌نامهٔ رسمی ساسانیان، و نیز در تاریخ‌نگاری اسلامی که از آن الگو گرفته بود، دیده نمی‌شود. این غیبت در حافظه، با میراث ملموسی که در زمینه‌های گوناگون بر جای گذاشتند در تضاد است. این نشان می‌دهد که تأثیر تاریخی یک امپراتوری همیشه با بازنمایی آن در روایت‌های رسمی همخوانی ندارد.<ref>{{پک|Canepa|2023|ک=Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020|ف=The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World|کد=en|ص=305}}</ref>


== پانویس ==
== پانویس ==

نسخهٔ ۹ مرداد ۱۴۰۵، ساعت ۱۹:۳۵

سلوکی‌ها؛ دودمانی مقدونی-یونانی، حاکم بر هستۀ اصلی امپراتوری هخامنشی.[دیدگاه ۱][دیدگاه ۲]

سلوکی‌ها (۳۱۲-۶۴ ق.م) دودمانی مقدونی-یونانی بودند که پس از مرگ اسکندر، بر بزرگ‌ترین بخش از قلمرو او، از آسیای صغیر تا مرزهای هند، چیره شده و امپراتوری چندفرهنگی و پهناوری را بر هستۀ اصلی قلمرو هخامنشیان بنیان نهادند. تاریخ سیاسی این دودمان فراز و فرودی چشمگیر داشت که شامل تثبیت قدرت در زمان سلوکوس یکم و جانشینانش، فروپاشی تدریجی در شرق با استقلال باختر و پارت، احیای مقطعی در عصر آنتیوخوس سوم، و در نهایت شکست از روم و انقراض آن به دست پومپه می‌شد. سلوکی‌ها برای ادارۀ این قلمرو متکثر، نظام ساتراپی هخامنشی را با تقسیم‌بندی‌های نوین ادامه دادند و با بنیان‌گذاری شبکه‌ای از شهرهای جدید سلطۀ نظامی، اقتصادی و فرهنگی خود را تثبیت کردند. سیاست دینی آنان بر تساهل و همسان‌سازی تصویری خدایان یونانی با ایزدان محلی استوار بود و در کنار آن، کیش شخصیت پادشاه و ملکه را برای نهادینه‌سازی اقتدار خاندان سلطنتی به‌کار می‌گرفتند. تلفیق فرهنگی در معماری، سکه‌ها و هنرهای روزمره، رواج دیهیم به‌عنوان نماد شاهی، و انتقال دانش بابلی به جهان یونانی از دیگر وجوه برجستۀ این دوره است. میراث اداری، نظام پولی، شهرسازی و نمادهای سلطنتی سلوکی تا دوره‌های اشکانی و ساسانی تداوم یافت، بااین‌حال این دودمان در حافظۀ تاریخی ایران تقریباً غایب است.

[دیدگاه ۳]هویت تاریخی

امپراتوری سلوکی (۳۱۲-۶۴ پیش از میلاد) دولتی بود که سلوکوس یکم نیکاتور، از سرداران اسکندر مقدونی، بنیان نهاد. این امپراتوری در اوج خود از دریای اژه تا مرزهای هند گسترده بود[۱] و بخش عمدهٔ قلمرو پیشین هخامنشیان را در بر می‌گرفت.[۲] تنوع فرهنگی این قلمرو ــ از آسیای صغیر و سوریه تا بین النهرین، فلات ایران و آسیای مرکزی ــ آن را به یک امپراتوری به معنای واقعی تبدیل کرده بود.[۳]

با این حال، ماهیت و هویت این امپراتوری از دیرباز محل اختلاف مورخان بوده است. در سده نوزدهم، سلوکیان عمدتاً گسترش‌دهندگان فرهنگ یونانی در شرق معرفی می‌شدند؛ اما از دهه ۱۹۷۰م، برخی پژوهشگران آنان را ادامه‌دهنده ساختارهای اداری و سیاسی هخامنشی دانستند.[۴] پژوهش‌های جدید، به‌ویژه از دهه ۱۹۹۰م،[۵] این دوگانه را کنار گذاشته و امپراتوری سلوکی را دولتی با هویتی مستقل و تلفیقی از عناصر یونانی، مقدونی، ایرانی و بین‌النهرینی توصیف کرده‌اند که نه غربی بود و نه شرقی.[۶]

رویدادهای سیاسی[دیدگاه ۴]

تاریخ سیاسی امپراتوری سلوکی معمولاً به چهار دوره تقسیم می‌شود که روند شکل‌گیری، گسترش، تثبیت و افول این دودمان را در حدود دو سده و نیم نشان می‌دهد.

دوران بنیان‌گذاری و تثبیت (۳۱۲-۲۶۱ ق.م)

تاریخ امپراتوری سلوکی با بازپس‌گیری بابل به‌دست سلوکوس یکم در ۳۱۲ ق.م آغاز شد؛ رویدادی که مبدأ گاه‌شماری سلوکی نیز به‌شمار می‌رود.[۷][۸] سلوکوس که پیش‌تر به‌دست آنتیگونوس یک‌چشم به مصر رانده شده بود، با حمایت بطلمیوس یکم به بابل بازگشت و با استقبال مردم این شهر روبه‌رو شد.[۹][۱۰] او در جنگ بابلی (۳۱۱–۳۰۹ ق.م) آنتیگونوس را شکست داد و قلمرو خود را با تصرف ماد، سوزیانا و دیگر ساتراپی‌های شرقی گسترش داد.[۱۱][۱۲]

سلوکوس در میان سال‌های ۳۰۸ تا ۳۰۵ ق.م، قلمرو خود را تا باختر، سغد و رود سند توسعه داد.[۱۲][۱۳] رویارویی او با چاندراگوپتا، بنیان‌گذار دودمان مائوریا در هند، به انعقاد پیمان صلح انجامید که بر اساس آن، سلوکوس در برابر واگذاری سرزمین‌های جنوب هندوکش، ۵۰۰ فیل جنگی دریافت کرد و میان دو دودمان نیز پیوند ازدواج برقرار شد.[۱۴][۱۲][۱۵]

در نبرد ایپسوس (۳۰۱ ق.م)، سلوکوس در ائتلاف با لوسیماخوس و کاساندر و با استفاه از فیل‌های جنگی، آنتیگونوس را شکست داد و با الحاق آناتولی شرقی و سوریه، قلمرو خود را گسترش داد.[۱۶][۱۷] او در همین دوره، عنوان باسیلئوس (پادشاه) را که میان جانشینان اسکندر رواج یافته بود، برگزید.[۱۸][۱۹]

سلوکوس در سال‌های پایانی حکومت خود، ساختار اداری امپراتوری را سامان داد، شمار ساتراپی‌ها را به ۷۲ عدد افزایش داد و شهرهایی مانند سلوکیه بر دجله، انطاکیه، آپامیا و لائودیکه را بنیان نهاد یا توسعه داد.[۲۰][۲۱] سلوکیۀ دجله نیز به یکی از بزرگ‌ترین شهرهای جهان باستان تبدیل شد.[۲۲]

سلوکوس در ۲۸۱ ق.م، هنگام بازگشت به مقدونیه، به‌دست بطلمیوس کِراونوس ترور شد[۲۳] و پسرش آنتیوخوس یکم (۲۸۱-۲۶۱ ق.م) به سلطنت رسید.[۱۲][۲۴] آنتیوخوس که مادرش آپامه، شاهزاده‌ای باختری، بود، در شرق از مشروعیت بیشتری برخوردار بود.[۲۵] او پس از شکست گالاتی‌ها، سیاست شهرسازی پدر را با توسعه شهرهایی مانند مرو، هرات و آی‌خانوم ادامه داد.[۲۶][۲۷][۲۸]

دوران افول و درگیری‌های داخلی (۲۶۱-۲۲۳ ق.م)

با مرگ آنتیوخوس یکم در ۲۶۱ ق.م، و به قدرت رسیدن پسرش آنتیوخوس دوم (۲۶۱-۲۴۶ ق.م) دوره‌ای از بی‌ثباتی آغاز شد. آنتیوخوس دوم بیشتر دوران حکومت خود را در جنگ دوم سوریه (۲۶۰-۲۵۳ ق.م) با بطلمیوس دوم گذراند. این جنگ سرانجام با ازدواج سیاسی آنتیوخوس دوم با برنیکه، دختر بطلمیوس، و طلاق همسر نخستش لائودیکه، به صلح انجامید.[۲۹][۳۰]

پس از مرگ آنتیوخوس دوم در ۲۴۶ ق.م، لائودیکه همسر نخست او پسرش سلوکوس دوم را جانشین پدر خواند؛ بطلمیوس سوم نیز برای دفاع از حقوق خواهرش برنیکه به سوریه لشکر کشید. در این جنگ که به «جنگ لائودیکه» مشهور شد (جنگ سوم سوریه، ۲۴۶-۲۴۱ ق.م)، بطلمیوس سوم موقتاً بابل را تصرف کرد.[۳۱]

هم‌زمان با جنگ لائودیکه، دو ساتراپی کلیدی شرق، باختر و پارت، دست به شورش زدند. در باختر (بلخ)، دیودوتوس یکم به‌تدریج از سلوکیان جدا شد، ساتراپ یونانی این منطقه، به‌تدریج استقلال عملی را اعلام کرد.[۳۲][۳۳] در پارت نیز آندرآگوراس شورش کرد، اما اندکی بعد ارشک یکم او را شکست داد و دولت اشکانی را بنیان نهاد.[۳۴][۳۵] با این جدایی‌ها، که در حدود ۲۵۰ ق.م رخ دادند، امپراتوری سلوکی سرزمین‌های شرقی خود را برای همیشه از دست داد.[۳۶]

در غرب، آنتیوخوس هیراکس، برادر کوچک‌تر سلوکوس دوم، سر به شورش برداشت. این شورش تا زمان مرگ هیراکس در تبعید ادامه یافت و امپراتوری را بیش از پیش تضعیف کرد.[۳۷][۳۸] سلوکوس سوم (۲۲۶-۲۲۳ ق.م) تنها سه سال سلطنت کرد و در جنگ کشته شد.[۳۹] و آنتیوخوس سوم در ۲۲۳ ق.م در حالی بر تخت نشست که امپراتوری در آستانۀ فروپاشی قرار داشت.[۴۰] نخستین چالش او شورش مولون، ساتراپ ماد، با حمایت مردم محلی بود. آنتیوخوس سوم در ۲۲۰ ق.م مولون را شکست داد و شورش را سرکوب کرد.[۴۱][۴۲]

احیای موقت قدرت (۲۲۳-۱۴۱ ق.م)

آنتیوخوس سوم (۲۲۳-۱۸۷ ق.م)، امپراتوری را از فروپاشی نجات داد.[۴۳] او با لشکرکشی به شرق (۲۱۲-۲۰۵/۴ ق.م) کوشید ساتراپی‌های شرقی را بار دیگر زیر فرمان سلوکیان در آورد. [۴۴][۴۵] بدین منظور به پارت لشکر کشید و ارشک دوم را شکست داد و با او پیمان اتحاد بست.[۴۶] سپس به باختر رفت و پس از دو سال محاصره، اوتیدموس یکم را به صلح وادار کرد.[۴۷][۴۸][۴۹]

در غرب، آنتیوخوس سوم در جنگ پنجم سوریه (۲۰۲-۱۹۵ ق.م) بطلمیوس پنجم را شکست داد و کوئله سوریه (فلسطین و فنیقیه) را به قلمرو خود افزود.[۵۰] اما در اروپا از رومیان شکست خورد و بر اساس پیمان صلح با آن‌ها (۱۸۸ ق.م) سلوکی‌ها تمامی سرزمین‌های غرب کوه‌های توروس را از دست دادند، ناوگانشان را به ده کشتی محدود کردند و غرامتی سنگین را متقبل شدند.[۵۱][۵۲]

آنتیوخوس سوم که برای تأمین غرامت به منابع مالی نیاز داشت، در ۱۸۷ ق.م به عیلام لشکر کشید و در آنجا هنگام غارت یک معبد کشته شد.[۵۳] پسرش آنتیوخوس چهارم اپیفانس (۱۶۴-۱۸۷ ق.م) کوشید با شهرسازی و ایجاد وحدت فرهنگی، قدرت سلوکی را بازسازی کند.[۵۴] اما این سیاست او در یهودیه به شورش مکابیان (۱۶۷-۱۶۰ ق.م) انجامید که سرانجام استقلال یهودیه را در پی داشت.[۵۵] سرانجام آنتیوخوس چهارم در ۱۶۴ ق.م در پرسیس (نزدیک اصفهان امروزی) درگذشت.[۵۳]

با مرگ او، امپراتوری دوباره دچار بحران جانشینی شد. در شرق، مهرداد یکم اشکانی (حدود ۱۷۱-۱۳۸ ق.م) در حدود ۱۴۸ ق.م ماد را تصرف کرد و در ۱۴۱ ق.م سلوکیۀ دجله و بابل را به قلمرو خود افزود.[۵۶][۵۷]

افول نهایی و سقوط (۱۴۱-۶۴ ق.م)

پس از سقوط بابل، امپراتوری سلوکی گرفتار نزاع‌های خاندانی شد. تلاش‌ها برای بازپس‌گیری قلمروهای از دست رفته نیز ناکام ماند. در ۱۳۹ ق.م، دِمتریوس دوم برای بازپس‌گیری ساتراپی‌های شرقی لشکر کشید، اما شکست خورد و اسیر اشکانیان شد.[۵۸][۵۹]

آخرین تلاش جدی را آنتیوخوس هفتم (۱۳۸-۱۲۹ ق.م) انجام داد. او در ۱۳۰ ق.م با ارتشی بزرگ به شرق لشکر کشید و بابل و ماد را بازپس گرفت.[۶۰][۶۱] ما مردم ماد که از رفتار سرداران سلوکی ناراضی بودند، با اشکانیان متحد شدند. در نبردی که روی داد، آنتیوخوس هفتم کشته شد.[۶۱] این شکست، به سلطهٔ سلوکیان بر فلات ایران برای همیشه پایان داد.[۶۲]

در غرب، قلمرو سلوکی به سوریه و بخش‌هایی از کیلیکیه محدود شد و امپراتوری گرفتار جنگ‌های داخلی گردید. سرانجام در ۶۴ ق.م، پومپه سردار رومی، آخرین پادشاه سلوکی را برکنار کرد و سوریه به یکی از استان روم تبدیل شد.[۶۳][۶۴]

جدول: پادشاهان اصلی و قطعی سلوکی (۳۱۲-۶۴ ق.م)

پادشاه دوران حکومت (ق.م.) مهم‌ترین رویدادها و ویژگی‌های دوره
سلوکوس یکم (نیکاتور) ۳۱۲-۲۸۱ بنیانگذاری امپراتوری و برخی از شهرهای مهم
آنتیوخوس یکم (سوتر) ۲۸۱-۲۶۱ تثبیت امپراتوری؛توسعۀ شهرهای شرقی
آنتیوخوس دوم (تئوس) ۲۶۱-۲۴۶ جنگ دوم سوریه با مصر؛ ازدواج سیاسی
سلوکوس دوم (کالینیکوس) ۲۴۶-۲۲۶ جنگ سوم سوریه ؛ جدایی باختر و پارت از امپراتوری
سلوکوس سوم (سوتر) ۲۲۶-۲۲۳ دوران کوتاه سلطنت
آنتیوخوس سوم (بزرگ) ۲۲۳-۱۸۷ بازگرداندن حاکمیت بر پارت و باختر؛ شکست از روم
سلوکوس چهارم (فیلوپاتور) ۱۸۷-۱۷۵ بازسازی اقتصاد و پرداخت غرامت به روم
آنتیوخوس چهارم (اپیفانس) ۱۷۵-۱۶۴ سیاست‌های تلفیق‌گرایانه و هلنی‌سازی اجباری یهودیه
آنتیوخوس پنجم (اوپاتور) ۱۶۴-۱۶۲ سلطنت در کودکی؛ آشفتگی داخلی و نفوذ روم
دِمتریوس یکم (سوتر) ۱۶۲-۱۵۰ بازسازی قدرت سلوکی در شرق
الکساندر بالاس ۱۵۰-۱۴۵ سلطنت با حمایت روم
دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۱ ۱۴۵-۱۳۸ لشکرکشی به شرق و اسارت به دست اشکانیان
آنتیوخوس هفتم (سیدتس) ۱۳۸-۱۲۹ نبرد با اشکانیان و پایان قطعی سلطۀ سلوکی بر ایران
دِمتریوس دوم (نیکاتور) دوره ۲ ۱۲۹-۱۲۶ بازگشت از اسارت اشکانی و کشته‌شدن در جنگ داخلی
آنتیوخوس هشتم (گریپوس) ۱۲۵-۹۶ دورۀ جنگ‌های داخلی مداوم و فروپاشی اقتدار مرکزی
آنتیوخوس سیزدهم (آسیاتیکوس) ۶۹-۶۴ برکناری توسط رومی‌ها و برچیده شدن سلطنت سلوکیه

ساختار اداری و اقتصادی[دیدگاه ۵][دیدگاه ۶]

اساس سازمان‌دهی امپراتوری سلوکی‌ها، نظام ساتراپی بود که از دوران هخامنشی به ارث رسیده بود. قلمرو به ساتراپی‌های بزرگ تقسیم می‌شد که در رأس هر یک، ساتراپ یا استرتیگاس(strategos) قرار داشت. بااین‌حال، ساتراپی‌های سلوکی کوچک‌تر از دورهٔ هخامنشی بودند و قدرت ساتراپ‌ها نیز محدودتر شده بود؛ آنان از مرکز دستور می‌گرفتند و ادارات مالی ساتراپی‌ها نیز مستقل از آنان عمل می‌کردند.[۶۵][۶۶]

نوآوری اصلی سلوکی‌ها، ایجاد یک لایهٔ میانی جدید به نام اپارشی بود. هر ساتراپی به چندین اپارشی (eparchy) تقسیم می‌شد و این واحدهای کوچک‌تر، انعطاف بیشتری برای ادارهٔ محلی فراهم می‌کردند.[۶۷] در رأس هر اپارشی، والیی با عنوان به اپیستات (epistatēs) قرار داشت که بر کلیهٔ امور سیاسی و مالی آن حوزه نظارت می‌کرد.[۶۶] در سطحی پایین‌تر، واحدهای کوچک‌تری به نام هیپارشی(hyparchy) وجود داشتند که هریک چند روستا را شامل می‌شدند.[۶۸]

عنوان استرتیگاس به‌تدریج جایگزین ساتراپ گردید و آنتیوخوس سوم در اواخر سدهٔ سوم ق.م عنوان ساتراپ را رسماً لغو و استرتیگاس را برای تمام استان‌ها به کار برد.[۶۹] ساتراپی‌های شرقی اغلب زیر فرمان یک استرتیگاس کل قرار داشتند که مقر او در هگمتانه بود.[۷۰]

در حوزهٔ اقتصاد، سلوکی‌ها ساختار مالی هخامنشی را ادامه دادند. پایۀ این نظام، مالیات‌بندی بر اساس انواع زمین از قبیل سلطنتی، اشرافی و وقفی معابد بود.[۷۱] مالیات اصلی که در منابع فُروس (phoros) یا خراج نام داشت، مبلغی ثابت و غیرقابل‌کاهش بود که از شهرها و قبایل گرفته می‌شد. در کنار آن، انواع دیگری از مالیات شامل مالیات سرانه، بر معاملات، بر ثروت و بر برده نیز وصول می‌شد.[۷۲] سلوکی‌ها برای تأمین هزینه‌های دولت و پاداش به وفاداران، زمین‌های بزرگ را به شاه، خاندان سلطنتی، درباریان، سرداران و مالکان عمدهٔ یونانی، مقدونی و ایرانی واگذار می‌کردند؛[۷۳] در همان حال، با اعطای معافیت‌های مالیاتی، وفاداری شهرها و نخبگان محلی را جلب می‌‌کردند.[۷۴]

نظام پولی سلوکیان یکپارچگی چشمگیری داشت. آنان سکه‌های نقرهٔ خود را بر اساس استاندارد وزنی آتیک ضرب می‌کردند و این سکه‌ها در سراسر قلمرو آزادانه گردش داشتند.[۷۵] واحد اصلی سکه، چهاردراخمی با وزن حدود ۱۷ گرم بود و تنها سکه‌های شاهی پول قانونی به شمار می‌رفتند.[۷۶] سکه‌های نقره بیشتر در تجارت بین‌استانی به‌کار می‌رفتند و سکه‌های مسی نقش پول خرد را در سطح محلی داشتند.[۷۷] بررسی‌های جدید همچنین از وجود شبکه‌ای منظم برای تهیه و توزیع فلز مس و آلیاژهای آن در شرق مدیترانه خبر می‌دهند که احتمالاً توسط دولت سلوکی هماهنگ می‌شد.[۷۸]

سلوکیان بر راه‌های کاروان‌رو و گذرگاه‌های مهم تجاری تسلط داشتند و از این راه درآمد بسیاری به‌دست می‌آوردند. موقعیت جغرافیایی قلمرو آنان که از مدیترانه تا خلیج فارس و آسیای مرکزی گسترده بود، ایشان را در مرکز شبکه‌های تجاری شرق و غرب قرار داده بود.[۷۹]

در دریا نیز ناوگان سلوکی از مسیرهای تجاری خلیج فارس حفاظت می‌کرد. سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم پایگاه‌های دریایی در جزایر خلیج فارس از جمله ایکاروس (فیلکه امروزی) و تیلوس (بحرین) ساختند.[۸۰] سلوکیهٔ دجله نیز مرکز عمدهٔ تجارت میان هند، مدیترانه و سرزمین‌های میان آن‌ها باقی ماند.[۸۱]

شهرسازی و اسکان نظامی[دیدگاه ۷][دیدگاه ۸]

سلوکیان برای تحکیم قدرت خود، شبکه‌ای از شهرهای یونانی‌نشین در سراسر قلمرو پدید آوردند. این سیاست که ریشه در برنامه‌های اسکندر داشت، دو هدف اصلی را دنبال می‌کرد: اسکان کهنه‌سربازان و مهاجران یونانی‑مقدونی به‌عنوان پایگاه‌های نظامی وفادار، و ترویج فرهنگ و زبان یونانی برای انسجام‌بخشی به امپراتوری چندفرهنگی.[۸۲][۸۳]

سلوکوس یکم و آنتیوخوس یکم در شهرسازی پیشگام بودند. سلوکوس سلوکیه بر دجله را بنا نهاد و چهار شهر تتراپولیس در سوریه (انطاکیه، سلوکیه پیریا، آپامیا و لائودیکه) را پایه‌گذاری کرد.[۸۴] آنتیوخوس یکم نیز شهرهای تازه‌ای در شرق ساخت و برخی شهرهای کهن را بازسازی نمود.[۸۵][۸۶]

این شهرها بر اساس کارکرد به چهار دسته تقسیم می‌شدند: نظامی، بازرگانی-تولیدی، کشاورزی-تولیدی، و سیاسی-اداری[۸۷] راهبرد اصلی اسکان سلوکی، شکل‌گیری مستعمرهٔ نظامی (katoikia) بود، نه شهر یونانی (polis) در این مستعمرات، به مهاجران قطعه زمینی (kleros) واگذار می‌شد که در ازای آن، خود و فرزندانشان موظف به خدمت نظامی بودند. این مستعمرات می‌توانستند به‌تدریج به یک پولیس کامل با شورا، مجمع، قضات منتخب و ژیمناسیوم تبدیل شوند.[۸۸]

شهرهای سلوکی با الگوی شطرنجی طراحی می‌شدند که به شیوهٔ هیپودام (Hippodamian Plan) معروف بود. عناصر اصلی آن‌ها عبارت بودند از: آگورا (میدان مرکزی)، معابد، تئاتر، ژیمناسیوم، حمام‌ها و ساختمان‌های اداری. این شهرها بر خلاف پولیس‌های یونان قدیم، خودمختاری کاملی نداشتند و تنها در امور داخلی آزاد بودند.[۸۹] در رأس شورای این شهرها، نمایندگان شاه با عنوان اپیستات (epistatēs) قرار می‌گرفتند که وفاداری شهر را تضمین می‌کردند.[۹۰]

آی‌خانوم در باختر، مهم‌ترین محوطهٔ کاوش‌شدهٔ هلنیستی در آسیای مرکزی، نمونهٔ روشنی از این شهرهای ترکیبی بود. این شهر در اوایل سدهٔ سوم ق.م و در زمان آنتیوخوس یکم به‌عنوان مرکز قدرت سلوکی در باختر شرقی طراحی شد.[۹۱] فرهنگ مادی آن ترکیبی از عناصر یونانی، بین‌النهرینی، ایرانی و آسیای مرکزی است.[۹۲] این شهر ژیمناسیوم، تئاتر و فواره داشت، اما تنها معابد آن طراحی پارسی و بین‌النهرینی دارند و هیچ نشانی از معماری مذهبی یونانی در آن‌ها دیده نمی‌شود. کاخ سلطنتی آن نیز طرح کلی‌اش را از کاخ‌های هخامنشی مانند تخت‌جمشید و شوش الگو گرفته بود، اما جزئیات معماری آن کاملاً یونانی بود.[۹۳]

زبان در قلمرو سلوکی

سیاست زبانی سلوکیان نشان می‌دهد که آنان می‌کوشیدند میان عناصر یونانی و محلی تعادل برقرار کنند. دربار سلوکی دوزبانه بود. یونانی زبان دیوان، ارتش و مکاتبات رسمی به شمار می‌رفت. آرامی نیز که زبان میانجی مردم و زبان اداری کهن هخامنشی بود، همچنان در مکاتبات محلی و اسناد حقوقی به کار می‌رفت. اسناد اورومان که از یک شهرک نظامی سلوکی به دست آمده، نشان می‌دهد که زبان و حقوق یونانی در کنار نام‌های ایرانی رواج داشته است.[۹۴] در سلوکیهٔ دجله نیز بر روی ظروف اداری، کتیبه‌هایی به یونانی و آرامی کشف شده که هم نام‌های یونانی و هم نام‌های ایرانی را در بر دارند.[۹۵]

استفاده از زبان یونانی در میان نخبگان محلی، لزوماً به معنای یونانی‌شدن آنان نبود. هویت ایرانی در دوران باستان نه بر پایهٔ زبان، که بر اساس اشتراک در باورها و آیین‌های دینی تعریف می‌شد. نام‌های یونانی در اسناد سلوکی بیشتر نشانهٔ وابستگی به امپراتوری است تا گواهی بر هویت قومی[۹۶] فرمانروایان محلی پارس (فرترکه‌ها) با آنکه یونانی زبان رسمی دولت بود، سکه‌های خود را با خط آرامی و زبان ایرانی میانه ضرب می‌کردند. این کار نشانهٔ تداوم سنت هخامنشی بود.[۹۷]

افزون بر این دو زبان، سلوکیان و شهرهای یونانی یک زبان سیاسی مشترک دیگر نیز داشتند که از آن با عنوان رسم نیکوکاری (Euergetism) یاد می‌کنند. بر اساس این رسم، شاه به شهرها امتیاز می‌داد (مانند معافیت مالیاتی یا خودمختاری) و شهرها نیز در برابر آن، به شاه افتخاراتی اعطا می‌کردند (مانند القاب، مجسمه یا کتیبه). این شیوه در قالب کتیبه‌های افتخاری، فرمان‌های سلطنتی و مکاتبات دیپلماتیک دیده می‌شد و سلطهٔ نظامی را به رابطه‌ای مبتنی بر اعتماد و ثبات تبدیل می‌کرد.[۹۸]

ساختار اجتماعی

در رأس هرم اجتماعی سلوکی، خاندان سلطنتی و حلقهٔ نزدیک به دربار جای داشتند. این نهاد ماهیتی یونانی‑مقدونی داشت و پژوهش‌ها نشان می‌دهند که در سدهٔ سوم پیش از میلاد، تنها درصد ناچیزی از نخبگان درباری غیر یونانی بودند[۹۹] پس از آنان، مستعمره‌نشینان نظامی مقدونی (katoikoi) قرار می‌گرفتند که ستون فقرات فالانژ سنگین‌اسلحه را تأمین می‌کردند و در برابر خدمت نظامی، زمین دریافت می‌نمودند.[۱۰۰] با این حال، قدرت نظامی تنها در دست آنان نبود. حدود نیمی از سپاه سلوکی را مزدوران یونانی، تراکیایی و گالاتی تشکیل می‌دادند و ده‌ها هزار نیروی کمکی از اعراب، مادها، کیسی‌ها و دیگر اقوام نیز در آن خدمت می‌کردند.[۱۰۱][۱۰۲]

فروتر از این گروه، اشراف و روحانیون محلی جای داشتند. سلوکیان برای حفظ پایداری امپراتوری ناگزیر به همکاری با آنان بودند. خاندان فرترکه در پارس نمونهٔ برجسته‌ای از این همکاری است که به نمایندگی از سلوکیان حکومت می‌کردند.[۱۰۳] این ائتلاف بر پایهٔ واگذاری زمین، حق ضرب سکه و ازدواج‌های سیاسی استوار بود و وفاداری نخبگان بومی را به دست می‌آورد.[۱۰۴]

پژوهش‌های جدید تصویر سنّتی حاکمیت مطلق نخبهٔ یونانی بر مردمان بومی را رد می‌کنند. تمایزات اقتصادی‑اجتماعی همیشه بر خطوط قومی منطبق نبودند و بازرگانان و صاحب‌منصبان بومی نیز در شبکه‌های قدرت سهیم می‌شدند.[۱۰۵] روحانیان نیز نقشی واسطه‌ای ایفا می‌کردند؛ چنان‌که در بابل، کاهنان با حفظ ساختارهای سنتی معبد، خود را به‌عنوان حلقهٔ پیوند میان حکومت و جامعهٔ محلی تثبیت کرده بودندد.[۱۰۶]

در قاعدهٔ هرم، تودهٔ دهقانان و جمعیت‌های وابسته قرار داشتند که اکثریت جمعیت امپراتوری را تشکیل می‌دادند. این دهقانان که در منابع یونانی لائویی (laoi) خوانده می‌شوند، بر روی زمین‌های سلطنتی، زمین‌های واگذارشده به شهرها یا املاک اشراف کار می‌کردند و مالیات می‌پرداختند.[۱۰۷] آنان گرچه خود را آزاد می‌دانستند، اما سیاست‌های مالی سلوکی به‌تدریج آنان را در وضعیتی شبیه به بردگی دولتی فرو برد.[۱۰۸]

معابد نیز که بزرگ‌ترین نهادهای غیردرباری بودند، شمار زیادی از وابستگان و کارگران را در خدمت خود داشتند. از این راه، معابد نقشی مهم در سازمان‌دهی نیروی کار و شکل‌دهی به جامعهٔ روستایی ایفا می‌کردند.[۱۰۹]

این هرم اجتماعی بر بستر شبکه‌ای از شهرهای نوبنیاد یونانی استوار شده بود. این شهرها هم مراکز نظامی و اداری بودند و هم مهاجران یونانی را در کنار جمعیت‌های بومی جای می‌دادند.[۱۱۰][۱۱۱]

با این همه، شکاف میان جهان یونانی و ایرانی به‌طور کامل پر نشد. این دو قوم تا حد زیادی جدا از یکدیگر و با زبان‌ها، قوانین و آداب خود زندگی می‌کردند. تنها ضرورت‌های سیاسی یا اقتصادی بود که مرزهای فرهنگی میان آنان را کمرنگ می‌کرد.[۱۱۲] با این حال، شواهد باستان‌شناختی از بابل نشان می‌دهند که در زندگی روزمره، آمیختگی عناصر فرهنگی مشخصهٔ اصلی بود و هیچ نشانه‌ای از جدایی قومی دیده نمی‌شد. شاید بهترین توصیف از جامعهٔ سلوکی، جدایی رسمی و آمیختگی روزمره باشد.[۱۱۳]

زنان خاندان سلطنتی

شواهد باستان‌شناختی نشان می‌دهند که جایگاه زنان در دورهٔ سلوکی، تحت تأثیر فرهنگ یونانی، بهبود یافته و حضور آنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مذهبی و هنری افزایش پیدا کرده بود. با این حال، این اطلاعات بیشتر به زنان دربار و اشراف محدود است و نمی‌توان آن را به زنان فرودست جامعه تعمیم داد.[۱۱۴]

اسناد رسمی و مکاتبات اداری که نام ملکه‌ها را در خود دارند، نشان می‌دهند که زنان دربار در عرصه‌های سیاسی و اقتصادی تأثیرگذار بوده‌اند. آنان به‌ویژه در سدهٔ سوم، استقلال مالی نسبی داشتند و می‌توانستند زمین و ثروت شخصی داشته باشند.[۱۱۵][۱۱۶] افزون بر آن، ملکه‌ها از شبکه‌های نفوذ خود نیز بهره می‌بردند و دوستانی داشتند که برای ایجاد و حفظ قدرت‌شان حیاتی بودند.[۱۱۷] قدرت و استقلال برخی از این زنان چنان بود که مهرداد دوم اشکانی در سال‌های پایانی حکومتش ناچار شد با ملکه‌ای به نام لائودیسیا از خاندان سلوکی که بر نواحی علیای فرات فرمان می‌راند، بجنگد.[۱۱۵]

ازدواج‌های سیاسی نیز عرصهٔ مهمی برای نقش‌آفرینی زنان بود. در خاندان آخایوس در آناتولی، زنان خاندان به اندازهٔ مردان مسئول تداوم دودمان و اعتبار آن بودند. ازدواج خواهران و دختران این خاندان با سلوکیان پیوندی پایدارتر از سوگند ایجاد می‌کرد.[۱۱۸] خود سلوکیان نیز ازدواج دودمانی را ابزاری کلیدی برای پیوند دادن پادشاهی‌های دست‌نشانده به خاندان سلطنتی می‌دانستند. شاهزاده‌خانم‌های سلوکی گاه حتی برای پیشبرد اهداف دودمان، قتل همسران خود را ترتیب می‌دادند[۱۱۹]

ملکه‌ها همچنین به‌عنوان نیکوکاران غلات و محافظان خانواده‌ها شناخته می‌شدند. نقش آنان در تأمین غذا، ایشان را به نمادهای باروری و فراوانی در جامعه تبدیل کرده بود.[۱۲۰]

فرهنگ مادی و تلفیق سنت‌ها [دیدگاه ۹]

فرهنگ مادی دورهٔ سلوکی، از معابد و سکه‌ها تا نقش‌برجسته‌ها و مهرهای اداری، عناصر فرهنگی یونانی، ایرانی و بین‌النهرینی را به‌طور هدفمندی تلفیق کرده است. این آمیختگی هم در سبک و فرم آثار دیده می‌شود و هم در لایه‌های مفهومی و نمادین آن‌ها.

معماری مقدس و عمومی

معماری سلوکی به‌خوبی سیاست تلفیق‌گرایانۀ این دودمان را نشان می‌دهد. بناهای رسمی این دوره، ستون‌های سنگی و تندیس‌های طبیعت‌گرایانهٔ یونانی را با سکوهای یادمانی و نقش‌های نمادین بابلی و پارسی ترکیب می‌کردند تا چیزی کاملاً تازه پدید آورند.[۱۲۱]

بهترین نمونهٔ این آمیختگی، معبد اصلی آی‌خانوم است. این معبد را با خشت خام محلی ساختند و دیوارهای عظیم بیرونی آن را با طاقچه‌های سه‌گانهٔ توخالی تزئین کردند. این شیوه هیچ شباهتی به معماری یونانی ندارد و سنت‌های بین‌النهرینی و هخامنشی را به یاد می‌آورد.[۱۲۲] سقف مسطح، جهت‌گیری به سوی خورشید، سکوی بلند با پله‌های یادمانی و قرنیز دندانه‌دار نیز همگی عناصری ایرانی و بین‌النهرینی بودند.[۱۲۳][۱۲۴] در برابر این عناصر شرقی، مجسمهٔ آیینی معبد کاملاً یونانی بود و با صاعقه‌های بال‌دار زئوس تزئین شده بود.[۱۲۵]

در سلوکیهٔ دجله نیز بناهای عمومی، ماهیت چندفرهنگی امپراتوری را بازتاب می‌دادند. در آگورا (میدان اصلی) یک تئاتر یونانی و یک معبد کوچک بین‌النهرینی در کنار هم ساخته شده بودند..[۱۲۶]

سکه‌ها و نقش‌برجسته‌های سنگی

سکه‌های سلوکی افزون بر کارکرد اقتصادی، هویت چندفرهنگی شاهان را نیز نمایش می‌دادند. برای نمونه، تصویر آپولون بر پشت سکه‌های نقره چنان طراحی می‌شد که هم یونانیان آن را آپولون ببینند، هم ایرانیان آن را میترا و تیرانداز سلطنتی هخامنشی بشناسند.[۱۲۷]

پرتره‌ای که پس از مرگ از سلوکوس یکم کشیدند و او را با شاخ‌های گاو نر نشان می‌داد، نمونهٔ دیگری از این تلفیق است. این شاخ‌ها برای یونانیان یادآور هراکلس بود، اما در سنت بین‌النهرینی و ایرانی نیز نمادی از قدرت فوق‌طبیعی و قهرمانی به شمار می‌رفت.[۱۲۸]

سکه‌های فرترکه‌های پارس نیز این تلفیق را در سطح منطقه‌ای نشان می‌دهند. بر یک سوی سکه، فرمانروا با کلاه ساتراپی در برابر بنایی تشریفاتی (احتمالاً آتشکده یا آرامگاه) دیده می‌شود.[۱۲۹] بر روی دیگر، نیم‌تنهٔ او با کلاه کورباسیا و دیهیم نقش بسته است. این تصویر او را هم‌زمان به سنت کهن ایرانی و فرهنگ شاهی یونانی‑مقدونی پیوند می‌زد.[۱۳۰]

نقش‌برجستهٔ هراکلس در بیستون (۱۴۸ ق.م) نیز نمونهٔ همین رویکرد است. سبک این نقش‌برجسته بیش از آنکه یونانی باشد، ایرانی است؛ به‌ویژه افزودن تیردان و کمانی از نوع کمان داریوش یکم. به‌احتمال زیاد، این نقش هم‌زمان هم هراکلس را نشان می‌دهد و هم بهرام، ایزد پیروزی ایرانی را.[۱۳۱]

مهرها، پیکرک‌ها و اشیاء هنری

آمیختگی فرهنگی به زندگی روزمره نیز راه یافته بود و در اشیاء مورد استفادۀ مردم عادی دیده می‌شود. بیش از ۳۰۰۰۰ اثر مُهر از آرشیوهای اداری سلوکیهٔ دجله به دست آمده است. این مهرها تصاویر خدایان یونانی، بین‌النهرینی و مصری را نشان می‌دهند. گاهی این خدایان با هم ترکیب شده‌اند؛ مانند آپولون یونانی و نبو (Nabu) بابلی.[۱۳۲][۱۳۳]

پیکرک‌های سفالین نیز بازتابی از این آمیختگی هستند. در معبد اصلی آی‌خانوم، پیکرک‌هایی از جنس عاج و سفال یافت شده که حیوانات، الهه‌های باروری و سوارکاران پارسی را به سبک آسیایی نشان می‌دهند. هم‌چنین یک بشقاب نقره‌ای با نقش الههٔ آناتولیایی کیبله در یکی از عبادت‌گاه‌های جانبی معبد کشف شده که از تنوع باورها و آیین‌ها در این شهر حکایت می‌کند.[۱۳۴]

حتی آثار فرهنگی فاخرتر نیز از این فضای چندفرهنگی تأثیر پذیرفته بودند. در آی‌خانوم دو کتیبه کشف شده که یکی شامل حکم‌های دلفی حکیمان هفت‌گانه بود. این کتیبه را کلئارخوس (Clearchus)، فیلسوف یونانی، از معبد دلفی (Delphi) رونویسی کرده و در معبد کینئاس (Cineas)، بنیان‌گذار شهر، نصب کرده بود.[۱۳۵] در شوش نیز اشعار یونانی از سدهٔ یکم ق.م یافت شده که از تداوم فرهنگ ادبی یونانی در شرق حکایت می‌کند. به‌گفتهٔ تارن، یک حوزهٔ فرهنگی یکپارچه از دریای آدریاتیک تا کوه‌های زاگرس گسترش داشت و در سدهٔ دوم پیش از میلاد، به هند نیز رسید.[۱۳۶]

باورها و راهبرد دینی سلوکی‌ها[دیدگاه ۱۰][دیدگاه ۱۱]

باورهای حاکمان و مردم

شاهان سلوکی خدایان المپی یونانی را می‌پرستیدند. در این میان، زئوس و آپولون جایگاهی ویژه به‌عنوان حامیان اصلی دودمان داشتند. زئوس حامی شخصی سلوکوس یکم محسوب می‌شد. [۱۳۷] و آپولون نیز در تبارنامهٔ سلطنتی نقشی مشابه داشت.[۱۳۸] شاهان سلوکی به‌ویژه از دورۀ آنتیوخوس چهارم به بعد، خود را تجلی خدا بر روی زمین می‌دانستند. این باور ریشه در سنت‌های کهن خاور نزدیک داشت که در آن‌ها شاهان با خدایان خورشیدی پیوند داده می‌شدند و حتی واژۀ خدا در خط میخی با علامت ستاره نوشته می‌شد.[۱۳۹] بر همین اساس، آنتیوخوس چهارم تاج شعاعی را بر سکه‌های خود رواج داد که با خدای خورشید (هلیوس) پیوند داشت.[۱۴۰]

در میان تودۀ مردم، افزون بر خدایان یونانی، آیین‌های کهن ایرانی و بابلی نیز تداوم داشت. الواح محراب پرسپولیس که به اوایل دورهٔ سلوکی تعلق دارند، نشان می‌دهند که خدایان یونانی از همان آغاز به‌طور آگاهانه با سه‌گانهٔ ایزدی هخامنشی تطبیق داده می‌شدند؛ زئوس با اهورامزدا، آتنا و آرتمیس با آناهیتا، و آپولون و هلیوس با میترا یکی دانسته می‌شدند.[۱۴۱] این آمیختگی هدفمند، بستری برای پذیرش متقابل باورها را فراهم می‌کرد. در پارس، توسط فرترکه‌ها سکه‌هایی با نمادهای زرتشتی مانند فروهر و محراب آتش ضرب می شدند که نشان از اعتبار و تداوم باور به آیین‌های کهن ایرانی دارد.[۱۴۲][۱۴۳] پرستش ایزدبانو آناهیتا نیز رواج داشت.[۱۴۴][۱۴۵] و در شوش نیز مردم الهه‌های محلی و عیلامی خود را می‌پرستیدند.[۱۴۶]

یونانیان در امور کیش‌های خصوصی مداخله و ممانعت نمی‌کردند.[۱۴۷] هراکلس نیز در این میان محبوبیتی گسترده یافته بود و تنها نقش‌برجستهٔ سنگی برجای‌مانده از ایران در این دوره، هراکلسِ بیستون (۱۴۸ ق.م) است که هم‌زمان او را هم به‌عنوان پهلوان یونانی و هم به‌عنوان بهرام، ایزد پیروزی ایرانی، نشان می‌دهد.[۱۴۸][۱۴۹]

پرستش شاهان و ملکه‌ها

پرستش شاهان و ملکه‌ها نظامی سازمان‌یافته و دارای کاهن، معبد، قربانی‌ و جشن‌ مذهبی خاص خود بود. هدف این بود که جایگاه سیاسی فرمانروا با شأن الهی او درآمیزد و قدرت خاندان سلطنتی در سراسر امپراتوری تثبیت گردد. این پدیده در ساختار دینی امپراتوری سلوکی جایگاهی تثبیت‌شده داشت.[۱۵۰]

در دورۀ هلنیستی، پرستش فرمانروایان زنده و درگذشته بخشی از دین رسمی بود. سلوکوس یکم زئوس را خدای حامی خود برگزید و پایه‌های این کیش را بنا نهاد. چنانچه در لیدیه، نذرهایی به زئوس سلوکوس تقدیم شده و در نقش‌برجستهٔ معبد گاد، سلوکوس در حال تاج‌گذاری خدای گاد در میان دو عقاب (نماد زئوس) تصویر شده است.[۱۵۱]

پس از مرگ سلوکوس، آنتیوخوس یکم برنامهٔ بزرگداشتی برای تجلیل از پدرش به‌عنوان موجودی الهی برگزار کرد.[۱۵۲] القابی که معمولاً برای خدایان به‌کار می‌رفت، اکنون به پادشاهان نیز داده می‌شد: آنتیوخوس یکم سوتر (نجات‌دهنده) و آنتیوخوس دوم تئوس (خدا) خوانده می‌شدند.[۱۵۳]

این کیش در دورۀ آنتیوخوس سوم گسترش بیشتری یافت. او در ۱۹۳ ق.م فرمان داد برای همسرش لائودیکه سوم کیشی رسمی با کاهنان مشخص برپا شود. این نخستین بار بود که یک پادشاه سلوکی برای یک ملکه کیش دولتی سفارش می‌داد.[۱۵۴] هم‌زمان، دخترش لائودیکه را نیز به‌عنوان کاهنۀ کیش مادرش در ماد گماشت.[۱۵۵] ملکه‌ها همچنین با الههٔ تیخه، ایزدبانوی بخت و باروری، پیوند داده می‌شدند.[۱۵۶]

آنتیوخوس چهارم لقب تئوس اپیفانس (خدای آشکار) را بر سکه‌های خود افزود و نقش زئوس المپی را جایگزین آپولون کرد.[۱۵۷] در فهرست کاهنان سالانهٔ سلوکیهٔ دجله، نام کاهنانی برای پادشاهان درگذشته و نیز کاهنی برای پادشاه زنده (سلوکوس چهارم) ثبت شده است. این فهرست نشان می‌دهد که کیش شاهان در سراسر دورۀ سلوکی نهادینه بود.[۱۵۸]

راهبرد دینی سلوکی‌ها

سلوکی‌ها در سراسر قلمرو خود با آیین‌های محلی مدارا می‌کردند. آنان با حمایت از این آیین‌ها، وفاداری روحانیان و مردم بومی را به دست می‌آوردند و مشروعیت و ثبات حکومت خود را تقویت می‌کردند.[۱۵۹]

این مدارا در عمل با مشارکت مستقیم شاهان در آیین‌های محلی همراه بود. آنتیوخوس یکم در کتیبه‌ای خود را نگهبان معابد اساگیلا و ازیدا خواند. او در مراسم پی‌ریزی این معابد شرکت و از خدای نبو برای خود و فرزندش طلب برکت کرد.[۱۶۰] شرکت در آیین‌های بابلی، از جمله در بورسیپا و اوروک، نشان می‌دهد که این رویه در سراسر دورۀ سلوکی ادامه داشته است.[۱۶۱]

سلوکیان همچنین می‌کوشیدند خدایان یونانی را با ایزدان محلی همسان سازند. تصویر آپولون بر سکه‌ها چنان طراحی می‌شد که هم بابلیان آن را نبو ببینند و هم ایرانیان آن را میترا بشناسند.[۱۶۲] مهرهای سلوکیهٔ دجله نیز خدایان تلفیقی را نشان می‌دهند که هم از سنت یونانی و هم از سنت بین‌النهرینی مایه گرفته‌اند.[۱۶۳] هراکلس نیز با ایزدان گوناگونی مانند ورترغنهٔ ایرانی، نرگال بابلی و واجرپانی بودایی همسان دانسته شده است.[۱۶۴]

شهر آی‌خانوم نمونه‌ای روشن از همزیستی فضاهای دینی گوناگون است. معبد با طاقچه‌های توخالی در مرکز شهر، طرحی کاملاً غیر یونانی و یادآور معماری بین‌النهرینی و هخامنشی داشت.[۱۶۵] پشت این معبد، ظروف نذری غیر یونانی دفن شده بود که به دوره‌های اول تا سوم معبد تعلق داشت و تداوم آیین‌های مربوط به زمین و جهان زیرین (chthonic) را در میان قبایل هندو‑ایرانی نشان می‌دهد. در همین شهر، هیرون کینئاس با پلان کاملاً یونانی و یک پرستشگاه روباز بر فراز ارگ نیز فعال بود.[۱۶۶]

با این حال، باید میان همسان‌سازی تصویری و تلفیق واقعی آیین‌ها تفاوت گذاشت. خدایان شرقی می‌توانستند شمایل و نام‌های یونانی به خود بگیرند، بی‌آنکه آیین‌شان با آیین یونانی درآمیزد.[۱۶۷] برای نمونه، در شوش از میان حدود یکصد اثر مهر، حتی یک نمونه تصویر خدایان و الهه‌های یونانی دیده نمی‌شود.[۱۶۸] به باور گوتیه، آیین‌های تلفیقی در چند نسل نخست حکومت هلنیستی، ابزاری برای تشویق وحدت در میان مردم بودند.[۱۶۹]

تساهل مذهبی سلوکیان همیشگی نبود. دولت گاه برای تأمین هزینه‌های خود معابد را غارت می‌کرد. آنتیوخوس سوم در جریان لشکرکشی به شرق، ۴۰۰۰ تالنت از معبد آناهیتا در هگمتانه برداشت.[۱۷۰] او همچنین معبد بل در ایلیمائیس را غارت کرد. این اقدام به شورش پرستندگان آن معبد و سرانجام قتل پادشاه انجامید.[۱۷۱]

این رویدادها در حالی رخ می‌داد که معابد، افزون بر نیایشگاه بودن، نهادهای اقتصادی و اجتماعی قدرتمندی نیز به شمار می‌رفتند.[۱۷۲] سلوکیان برای مهار این نهادها دو راهبرد را هم‌زمان به کار می‌گرفتند؛ از یک سو با انتصاب مقامات دینی بر امور معابد نظارت می‌کردند، و از سوی دیگر با کمک‌های مالی و اعطای امتیازات، وفاداری آن‌ها را جلب می‌نمودند.[۱۷۳]

سلوکیان در برابر برخی ادیان با چالش‌های جدی نیز روبرو بودند. معروف‌ترین آن، رویارویی آنتیوخوس چهارم با یهودیان بود که به شورش مکابیان (۱۶۷‑۱۶۰ ق.م) انجامید.[۱۷۴] آنتیوخوس چهارم کوشید آیین یهود را سرکوب کند. قوانین سنتی یهود لغو شد، معبد اورشلیم غارت گردید و قربانگاهی برای زئوس بر محراب آن نصب شد.[۱۷۵]

میراث و ماندگاری

میراث سلوکیان برای ایران بسیار فراتر از یک حکومت بیگانه بود. تأثیرات آنان در شهرنشینی، زبان، هنر، معماری، نمادهای سلطنتی و سنت حکومت‌داری تا دوره‌های اشکانی و ساسانی و حتی فراتر از آن ادامه یافت. هرچند منابع ایرانی به نقش آنان اشاره‌ای ندارند، اما تأثیر سلوکیان بر جهان ایرانی عمیق بود[۱۷۶]

سلوکیان با ایجاد شبکه‌ای از شهرهای جدید، شهرنشینی را در فلات ایران گسترش دادند. برای نمونه، آی‌خانوم در بلخ شهری نظامی بر کرانهٔ آمودریا بود و انطاکیهٔ پارس (بوشهر امروزی) شهری بازرگانی در کنار خلیج فارس. شوش نیز با تغییر نام به «سلوکیه کنار اولائوس» به یک دولت‌شهر مهم تبدیل شد. بغستانه (بیستون امروزی) هم که مجسمهٔ هرکول از دورهٔ سلوکی در آن دیده می‌شود، از دیگر نشانه‌های این نفوذ شهری است.[۱۷۷]

در معماری، فرم‌های سلوکی در باختر پس از استقلال این منطقه نیز تداوم یافت و از آن راه بر معماری کوشانیان تأثیر گذاشت. معابد اصلی آی‌خانوم چندین بار بر اساس نقشه‌های مشابه بازسازی شدند. این نقشه حتی در معبد مهره مالیاران (Mohra Maliaran) در تاکسیلا (پاکستان امروزی) در سدهٔ یکم پیش از میلاد نیز به کار رفت.[۱۷۸]

در زمینهٔ نمادهای سلطنتی، دیهیم به‌عنوان نماد اصلی پادشاهی، نخستین بار توسط سلوکیان در سراسر سرزمین‌های ایرانی فراگیر شد و تا پایان دورهٔ ساسانی دوام آورد.[۱۷۹] اشکانیان عنوان شاه بزرگ را که سلوکیان از هخامنشیان به ارث برده بودند، برگزیدند و بعدها عنوان شاهنشاه را نیز برای تمایز از سلوکیان به‌کار گرفتند.[۱۸۰]

نظام پولی سلوکی و شیوهٔ ضرب سکه با علائم ضرابخانه، نه تنها به اشکانیان، بلکه به ساسانیان و حتی اعراب فاتح ایران نیز منتقل شد.[۱۸۱]

سلوکیان همچنین پلی میان دو تمدن شرق و غرب بودند. دانش نجومی بابلی در این دوره به جهان یونانی راه یافت، چنان‌که نجوم هلنیستی اساساً محصول این آمیختگی دانسته می‌شود. گاهشماری سلوکی نیز نخستین نظام پیوستهٔ شمارش سال‌ها در خاورمیانه رایج بود. این گاهشماری در بسیاری از کشورها پذیرفته شد و تا سدهٔ یازدهم میلادی در میان یهودیان ادامه یافت.[۱۸۲]

در حکومت‌داری، سلوکیان قلمرو خود را از طریق شبکه‌ای از پادشاهی‌های دست‌نشانده اداره می‌کردند که زیر اقتدار یک شاه بزرگ متحد شده بودند. این الگوی سازمان‌دهی سیاسی بعدها در ساختار حکومت اشکانی و نیز در امپراتوری روم تداوم یافت.[۱۸۳]

با این همه، سلوکیان برخلاف اسکندر در حافظهٔ تاریخی ایران تقریباً غایب هستند. نام آنان در خدای‌نامه، وقایع‌نامهٔ رسمی ساسانیان، و نیز در تاریخ‌نگاری اسلامی که از آن الگو گرفته بود، دیده نمی‌شود. این غیبت در حافظه، با میراث ملموسی که در زمینه‌های گوناگون بر جای گذاشتند در تضاد است. این نشان می‌دهد که تأثیر تاریخی یک امپراتوری همیشه با بازنمایی آن در روایت‌های رسمی همخوانی ندارد.[۱۸۴]

پانویس

  1. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 1.
  2. ↑ Strootman, “Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE”, Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective, 63.
  3. ↑ Degen, “Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 126.
  4. ↑ Strootman, “The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE”, Nāme-ye Irān-e Bāstān: The International Journal of Ancient Iranian Studies, 27-30.
  5. ↑ Daryaee, Rollinger and {{{3}}}, “Introduction”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 4.
  6. ↑ Strootman, “Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE”, Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective, 64.
  7. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 105-106.
  8. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 19.
  9. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 83.
  10. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 19-21.
  11. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 31.
  12. ↑ ۱۲٫۰ ۱۲٫۱ ۱۲٫۲ ۱۲٫۳ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 106.
  13. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۴.
  14. ↑ سایکس، تاریخ ایران/سایکس، ۱:‎ ۳۸۸.
  15. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 180-193.
  16. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 35.
  17. ↑ سایکس، تاریخ ایران/سایکس، ۱:‎ ۳۹۰.
  18. ↑ Coşkun and Wenghofer, “Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology”, Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response, 13.
  19. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 175.
  20. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 121-122.
  21. ↑ پیرنیا، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان، ۱:‎ ۱۳۹.
  22. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۰۶.
  23. ↑ سایکس، تاریخ ایران/سایکس، ۱:‎ ۳۹۴.
  24. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 195-197.
  25. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 30.
  26. ↑ Kärvegård and Dorn, Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison, 1.
  27. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۰۶.
  28. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 1:‎ 34.
  29. ↑ سایکس، تاریخ ایران/سایکس، ۱:‎ ۳۹۸.
  30. ↑ Cole, “SELEUCID AND PTOLEMAIC IMPERIAL ICONOGRAPHY IN THE SYRIAN WARS (274–168 BСE): THE ROLE OF DYNASTIC WOMEN”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca.312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 50.
  31. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 463-466.
  32. ↑ Gardner, A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria, 1:‎ xvi.
  33. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 230-232.
  34. ↑ Thomas, “Bactrian Coins”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 110-111.
  35. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 107.
  36. ↑ پیرنیا، تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان، ۱:‎ ۱۳۹-۱۴۰.
  37. ↑ Ma, Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor, 43-45.
  38. ↑ Erickson, “Introduction”, The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, 1.
  39. ↑ سایکس، تاریخ‌ ایران/سایکس، ۱:‎ ۴۰۳.
  40. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 329-330.
  41. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 117.
  42. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 108.
  43. ↑ Plischke, Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien, 332-333.
  44. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 10.
  45. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 108-110.
  46. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 109.
  47. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 82.
  48. ↑ Thomas, “Bactrian Coins”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 113.
  49. ↑ Rawlinson, Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab, 61.
  50. ↑ Burstein, “The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 38-40.
  51. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 85-92.
  52. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 363-367.
  53. ↑ ۵۳٫۰ ۵۳٫۱ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 110-111.
  54. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 183-184.
  55. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 135.
  56. ↑ Wiesehöfer, Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD, 312.
  57. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 111-113.
  58. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 112.
  59. ↑ Rawlinson, Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab, 92-93.
  60. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 11.
  61. ↑ ۶۱٫۰ ۶۱٫۱ پیغمبری، «اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، ۵۴.
  62. ↑ Coloru, “Seleucid Iran”, King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), 113.
  63. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 393.
  64. ↑ Shanechi، «Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia»، International Journal of Arts, Humanities and Social Studies، ۲۹-۳۰.
  65. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۸.
  66. ↑ ۶۶٫۰ ۶۶٫۱ یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکی‌ها تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳:‎ ۱۰۴.
  67. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 2-3.
  68. ↑ Ma, Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor, 123-124.
  69. ↑ Candotti and Giudice, “The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca”, La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo, 246.
  70. ↑ پیغمبری، «اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی‌مآبی»، پژوهش‌های ایران‌شناسی، ۵۰.
  71. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 201.
  72. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۷.
  73. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۱۲.
  74. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 317.
  75. ↑ Foldvari, Iossif and Leeuwen, “Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis”, Archaeological and Anthropological Sciences, 2.
  76. ↑ یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳:‎ ۱۰۶.
  77. ↑ Foldvari, Iossif and Leeuwen, “Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis”, Archaeological and Anthropological Sciences, 6-7.
  78. ↑ Ashkenazi et al, “Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization”, Metallography, Microstructure, and Analysis, 29.
  79. ↑ Burstein, “The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 38-40.
  80. ↑ Schäfer, “The Seleucids and the Seas”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 273-275.
  81. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 70.
  82. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۰۵.
  83. ↑ Shanechi، «Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia»، International Journal of Arts, Humanities and Social Studies، ۲۶.
  84. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Iranian Studies, 76.
  85. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۰۹-۱۱۱.
  86. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۶-۱۲۷.
  87. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۱۳-۱۱۹.
  88. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 5-9.
  89. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۱۴.
  90. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۶.
  91. ↑ Martinez-Sève, “Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 217.
  92. ↑ Hoo, “Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria”, Ancient West & East, 162.
  93. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 71.
  94. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 32.
  95. ↑ Hoo, “Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria”, Ancient West & East, 166-167.
  96. ↑ Strootman, “Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great”, Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review, 213-214.
  97. ↑ رستگاری نژاد، باقری و کیاده، «فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان»، مطالعات ایرانی، ۶۵.
  98. ↑ Ma, Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor, 193-194, 238-239.
  99. ↑ Strootman, “Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE”, Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective, 80-84.
  100. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 83.
  101. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 89-91.
  102. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 48.
  103. ↑ Wiesehöfer, Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD, 109-110.
  104. ↑ Engels, “Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage”, The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, 188.
  105. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, exillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 70.
  106. ↑ Ristvet, “Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia”, World Archaeology, 259.
  107. ↑ Aperghis, The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire, 111-113, 145.
  108. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۷-۱۲۸.
  109. ↑ Détienne, “Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine”, Archives de sciences sociales des religions, 245-246.
  110. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 67-68.
  111. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 28.
  112. ↑ یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳:‎ ۱۰۸-۱۱۱.
  113. ↑ Ristvet, “Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia”, World Archaeology, 257.
  114. ↑ بهرامی و حجتی نجف‌آبادی، «تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، ۵۷-۶۰، ۷۶، ۷۹.
  115. ↑ ۱۱۵٫۰ ۱۱۵٫۱ بهرامی و حجتی نجف آبادی، «تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی»، تحقیقات تاریخ اجتماعی، ۷۱-۷۲.
  116. ↑ Reda, Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire, 42-43.
  117. ↑ Reda, Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire, 39-40.
  118. ↑ McAuley, “The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia”, The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, 50.
  119. ↑ Canepa, “The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 315-316.
  120. ↑ Reda, Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire, 43-44.
  121. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Iranian Studies, 74-75, 78.
  122. ↑ Richey-Lowe, “Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier”, Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture, 47.
  123. ↑ Martinez-Sève, “Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 226.
  124. ↑ Hoo, “Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria”, Ancient West & East, 168.
  125. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Question, 82-83.
  126. ↑ Messina, “Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 115-116.
  127. ↑ Strootman, “How Iranian was the Seleucid Empire?”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 22.
  128. ↑ Messina, “Aspects of Seleucid Iconography and Kingship”, With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West, 21-24.
  129. ↑ Navas-Moreno, “The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues”, Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies, 75-79.
  130. ↑ Strootman, “Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā”, Persianism in Antiquity, 196-197.
  131. ↑ Strootman, “Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great”, Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review, 206-213.
  132. ↑ نیکنامی، قاسمی و رضایی، «پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان»، جامعه‌شناسی تاریخی، ۳۰۴.
  133. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 73.
  134. ↑ Hoo, “Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria”, Ancient West & East, 170.
  135. ↑ Wiesehöfer, Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD, 112-113.
  136. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 39.
  137. ↑ Nawotka, “Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology”, Scripta Classica Israelica, 33-35.
  138. ↑ Lerner, “Seleucid History: New Perspectives and Current Challenges”, Anabasis. Studia Classica et Orientalia, 218.
  139. ↑ Lorber and Iossif, “The cult of Helios in the Seleucid East”, Topoi, 30-31.
  140. ↑ Wright, “Seleucid Royal Cult and Indigenous Religious: The Numismatic Evidence”, Mediterranean Archaeology, 4-5.
  141. ↑ Lorber and Iossif, “The cult of Helios in the Seleucid East”, Topoi, 21.
  142. ↑ Navas-Moreno, “The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues”, Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies, 76.
  143. ↑ رستگاری‌نژاد، باقری و کیاده، «فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان»، مطالعات ایرانی، ۵۱، ۶۰-۶۱.
  144. ↑ رستگاری‌نژاد، باقری و کیاده، «فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان»، مطالعات ایرانی، ۶۰.
  145. ↑ Coloru, “Seleukid Settlements: Between Ethnic Identity and Mobility”, Electrum: Journal of Ancient History, 212-213.
  146. ↑ یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳-۱:‎ ۱۰۹.
  147. ↑ یارشاطر، تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان، ۳-۱:‎ ۱۱۰.
  148. ↑ Strootman, “Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great”, Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review, 212-213.
  149. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Iranian Studies, 89.
  150. ↑ Chaniotis, “The Divinity of Hellenistic Rulers”, A Companion to the Hellenistic World, 438-442.
  151. ↑ Nawotka, “Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology”, Scripta Classica Israelica, 34.
  152. ↑ Messina, “Seleucia-on-the-Tigris: Embedding Capitals in the Hellenizing Near East”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 109.
  153. ↑ Kvapil, “Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han”, Graeco-Latina Brunensia, 128.
  154. ↑ Cole, “Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 70.
  155. ↑ Coloru, “Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 212.
  156. ↑ Reda, Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire, 43-44, 46.
  157. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 191.
  158. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 369.
  159. ↑ Bar-Kochva, The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns, 34.
  160. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 304-305.
  161. ↑ Kvapil, “Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han”, Graeco-Latina Brunensia, 126.
  162. ↑ Strootman, “How Iranian was the Seleucid Empire?”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 22.
  163. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 77.
  164. ↑ Canepa, “The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 319.
  165. ↑ Richey-Lowe, “Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier”, Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture, 47.
  166. ↑ Hoo, “Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria”, Ancient West & East, 171.
  167. ↑ Strootman, “Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great”, Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review, 218.
  168. ↑ نیکنامی، قاسمی و رضایی، «پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان»، جامعه شناسی تاریخی، ۳۱۱.
  169. ↑ Gauthier, “An Archaeological Approach to ‘Hellenization’ in the Seleucid Empire”, Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies, 77.
  170. ↑ گرانتوفسکی، تاریخ ایران از زمان باستان تا امروز، ۱۲۹.
  171. ↑ Shanechi, “Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia”, International Journal of Arts, Humanities and Social Studies, 28.
  172. ↑ Briant, From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire, 73.
  173. ↑ Ma, Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor, 145-147.
  174. ↑ Esposito, Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization, 135.
  175. ↑ Austin, The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation, 385-386.
  176. ↑ Canepa, “The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 323.
  177. ↑ بهروزی، «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه»، پژوهشهای باستان‌شناسی ایران، ۱۱۳-۱۱۹.
  178. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Iranian Studies, 93-94.
  179. ↑ Canepa, “Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period”, Iranian Studies, 94-95.
  180. ↑ Strootman, “Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great”, Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review, 209.
  181. ↑ Thomas, “Bactrian Coins”, Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland, 131-132.
  182. ↑ Tarn, The Greeks in Bactria and India, 56-60, 64-65.
  183. ↑ Strootman, “The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II”, The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, 144.
  184. ↑ Canepa, “The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World”, Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, 305.
  1. ↑ در مقاله هخامنشیان، مادها و عیلامی‌ها، علاوه بر گزارش حکومت و امپراطوری، به وضعیت جامعه و فرهنگ و مردم نیز به خوبی پرداخته شده بود. در این مقاله نیز توقع میرفت این اتفاق بیافتد و فرهنگ، اقتصاد، آیین و دین و سنت های مردمی نیز در بدنه مقاله جا داشته باشد. اما این امر مغفول مانده است. دلیلی داشته است؟ در برخی مطالب هم به طور جزئی نکاتی در این خصوص درج شده است اما این یک ابهام و سؤال مهم است که در این مقاله وجود دارد.
  2. ↑ در مواردی که از یک پانویس در جای دیگری از مقاله استفاده کرده اید؛ به اشتباه عدد پانویس را کپی کرده اید و به محل مورد نظر پیست کرده اید. این اشتباه است و باعث شده در پانویس مثلا کنار عدد پانویس 1 تکرارها نشان داده شود و به همین دلیل از این پانویس ها نمیتوان به متن اصلی برگشت. همچنین در این مدل اگر صفحه مورد استفاده در پانویس جدید اصلاح شود؛ صفحه پانویس قبلی نیز تغییر میکند. برای رفع این مشکل زحمت بکشید از این مدل استفاده کنید: روی عدد هر پانویس کلیک کنید، وقتی باز شد متنش رو کامل انتخاب و بعد کپی کنید. در مرحله بعد از قسمت یادکرد متنی که کپی کردید رو پیست کنید. بعدش هم میتونید به راحتی ویرایش کنید بدون اینکه تغییری در ارجاعات قبلی پیش بیاد
  3. ↑ بهتر است قبل از اینکه وارد ماهیت و ابعاد این امپراطوری شوید، ابتدا در یک بند آن را معرفی کنید. اینکه نامش و محدوده زمانی و مکانی حکومتش چه بوده. اگر به سبک مقاله عیلامی‌ها، پیشینه سلوکیها در منابع قابل بررسی است؛ لطفا افزوده شود.
  4. ↑ خوبه در انتهای این بخش جدول پادشاهان رو درج کنید.
  5. ↑ قبل از اینکه وارد ساختار اداری شوید؛ مطلبی درباره ساختار سلطنت نبود؟ جایگاه شاه یا نوع تعیین آن یا مبنای تصمیمات و...
  6. ↑ به جای ساختار اقتصادی بهتر نیست یک عنوان دیگر بیاورید به نام اقتصاد که هم منابع دولتی مثل این موارد گزارش شود و هم به شغل و در آمد مردم که مثلا کشاورزی بوده یا هر چیزی دیگه هم اشاره بشه؟
  7. ↑ همان شهرسازی کافیه
  8. ↑ با توجه به مطالبی که در این بخش و بخش قبلی بود، آیا نمیشود بخشی به نام ارتش یا قوای نظامی ایجاد کرد؟ در منابع گزارشی از ارتش آنها نیست؟
  9. ↑ این عنوان اصلا گویا و مناسب نیست بیشتر این مطالب درواقع همان معماری و هنر است نه فرهنگ و سنت‌ها. عنوان به معماری و هنر تغییر کند. این مطالب نیز از تکرار رنج میبرند و یک ایده مدام تکرار شده است. در یک جمله بگویید هنر و معماری سلوکیان تلفیقی از نمادها و روش های ایرانی و یونانی بوده است و بعد نوع و سبک ها را گزارش کنید بدون اینکه تکرار شود که این تلفیق است و...
  10. ↑ در این قسمت شما سیاست دینی سلوکی ها را گزارش کرده اید نه دین را. بهتر است ابتدا دین را گزارش کنید؛ خود سلسله حاکمیتی چه دینی داشته و بین مردم چه دینی رواج داشته است و سپس به سیاست دینی سلوکی ها بپردازید. البته در بخش بعد پرستش شاهان را آورده اید ولی آیا در این دوران زرتشی از میان برداشته شد؟ خبری از این آیین در دربار و در میان مردم نبود؟
  11. ↑ به نظرم بخش عنوان اصلی دین باشد و ذیل آن هم دین رسمی و هم دین مرسوم بین مردم گزارش شود، هم به پرستش شاهان و هم به ساسیت دینی سلوکی ها

منابع

بهرامی، محمد؛ حجتی نجف آبادی، شهناز (۱۴۰۱). «تاثیر فرهنگ یونانی بر مقام و موقعیت زنان در ایران عصر سلوکی و اشکانی» (PDF). تحقیقات تاریخ اجتماعی. ۱۲ (۱): ۵۷–۸۴.

بهروزی، مهرناز (۱۳۹۷). «سیاست شهرسازی سلوکیان در سرزمینهای مفتوحه» (PDF). پژوهشهای باستان‌شناسی ایران. ۸ (۱۷): ۱۰۵–۱۲۴.

پیغمبری، حمیدرضا (۱۳۹۷). «اهمیت سرزمین ماد بزرگ در تحولات ایران در دورۀ یونانی مآبی» (PDF). پژوهش‌های ایران‌شناسی. ۸ (۲): ۳۹–۵۸.

پیرنیا، حسن (۱۳۸۰). تاریخ ایران از آغاز تا انقراض ساسانیان. تهران: خیام.

رستگاری نژاد، سحر؛ باقری، معصومه؛ کیاده، حسن (۱۳۹۲). «فرمانروایان پارس در زمان سلوکیان و اشکانیان» (PDF). مطالعات ایرانی. ۱۲ (۲۳): ۴۷–۷۰.

سایکس، سر پرسی مولزورث (۱۳۸۰). تاریخ ایران. ترجمهٔ محمدتقی فخرداعی گیلانی. تهران: افسون.

گرانتوفسکی، ادوین آرویدوویچ (۱۳۵۹). بهترین رئیس دنیا. ترجمهٔ کیخسرو کشاورزی. تهران: پویش.

نیکنامی، کمال‌الدین؛ قاسمی، رضا؛ رضایی، رضوان (۱۳۹۶). «پژوهشی در نقوش مذهبی خدایان و الهه های یونانی بر مهرها و اثر مهرهای به دست آمده از قلمرو امپراطوری سلوکیان و اشکانیان» (PDF). جامعه شناسی تاریخی. ۸ (۱): ۳۰۱–۳۱۴.

یارشاطر (گردآورنده)، احسان (۱۳۸۰). تاریخ ایران از سلوکیان تا فروپاشی دولت ساسانیان. ترجمهٔ حسن انوشه. تهران: امیرکبیر.

Aperghis, Gerassimos Efthimios George (1999). The Seleukid Royal Economy: The Finances and Financial Administration of the Seleukid Empire (PDF) (به انگلیسی). London: Cambridge University Press.

Ashkenazi, Dana (2026). S. Klein, A. Lichtenberger, O. Tal. "Archaeometallurgical Characterization of Seleucid Leaded Bronze Coins: Towards an Understanding of Flans Standardization". Metallography, Microstructure, and Analysis (به انگلیسی).

Austin, Michel (2006). The Hellenistic World from Alexander to the Roman Conquest: A Selection of Ancient Sources in Translation (به انگلیسی). London: Cambridge University Press.

Bar-Kochva, Bezalel (1976). The Seleucid Army: Organization and Tactics in the Great Campaigns (به انگلیسی). London: Cambridge University Press.

Briant, Pierre (2002). From Cyrus to Alexander: A History of the Persian Empire (به انگلیسی). Translated by Daniels, Peter T. Winona Lake, Indiana: Eisenbrauns.

Burstein, Stanley M. (2023). "The Seleucid Conquest of Koile Syria and the Incense Trade". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312– 150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian , History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی).

Candotti, Alessandro (2024). Maria Piera Candotti. "The Seleucid Influence on the Gandhāran Administrative System: A Study on the Greek-Derived Political Offices with Special Reference to the Indo-Scythian Kingdom of Apraca". In La ricezione dell’ultimo Alessandro: Mirabilia e violenza al di qua e al di là dell’Indo, edited by Francesca Piccioni, Elisabetta Poddighe, Tiziana Pontillo (به انگلیسی).

Canepa, Matthew P (2015). "Seleukid Sacred Architecture, Royal Cult and the Transformation of Iranian Culture in the Middle Iranian Period". Iranian Studies (به انگلیسی). 48 (1): 71–97.

Canepa, Matthew P (2023). "The Seleucid Empire and the Creation of a New Iranian World". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Chaniotis, Angelos (2003). "The Divinity of Hellenistic Rulers" (PDF). In A Companion to the Hellenistic World, edited by Andrew Erskine (به انگلیسی).

Cole, Sara E (2023). "Seleucid and Ptolemaic Imperial Iconography in the Syrian Wars (274–168 BCE): The Role of Dynastic Women". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Coloru, Omar (2023). "Seen from Ecbatana: Aspects of Seleucid Policy in Media". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Coloru, Omar (2017). "Seleucid Iran". In King of the Seven Climes: A History of the Ancient Iranian World (3000 BCE - 651 CE), edited by Touraj Daryaee (به انگلیسی).

Coşkun, Altay (2023). Richard Wenghofer. "Introduction: The Dialectics of Seleukid Ideology". In Seleukid Ideology: Creation, Reception and Response, edited by Altay Coşkun & Richard Wenghofer (به انگلیسی).

Daryaee, Touraj (2023). Robert Rollinger. "Introduction: Seleucid and Iranian History in Dialogue". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Degen, Julian (2023). "Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Détienne, Marcel (1985). "Review of Aspects sociaux et économiques de la vie religieuse dans l'Anatolie gréco-romaine". Archives de sciences sociales des religions (به انگلیسی). 30 (60/2): 245–246.

David, Engels (2018). "Iranian Identity and Seleukid Allegiance: Vahbarz, the Frataraka and Early Arsakid Coinage". In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 173-96. Swansea: The Classical Press of Wales (به انگلیسی).

Erickson, Kyle (2018). "Introduction". In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 1-18. Swansea: The Classical Press of Wales (به انگلیسی).

Esposito, Gabriele (2019). Armies of the Hellenistic States 323 bc to ad 30: History and Organization (به انگلیسی). Barnsley, South Yorkshire: Pen & Sword Military (an imprint of Pen & Sword Books Ltd).

Foldvari, Peter (2022). Panagiotis P. Iossif, Bas van Leeuwen. "Coin Diffusion Patterns in the Seleucid Empire: A Statistical Analysis". Archaeological and Anthropological Sciences (به انگلیسی). 14 (3): 1–8.

Gardner, Percy (1878). Poole, Reginald Stuart, ed. A Catalogue of the Greek Coins in the British Museum. The Seleucid Kings of Syria (به انگلیسی). London: Printed by order of the Trustees of the British Museum.

Gauthier, Nicolas (2012). "An Archaeological Approach to 'Hellenization' in the Seleucid Empire" (PDF). Vexillum: The Undergraduate Journal of Classical and Medieval Studies (به انگلیسی). 2 (2): 67–82.

Hoo, Milinda (2018). "Ai Khanum in the Face of Eurasian Globalisation: A Trans-Local Approach to a Contested Site in Hellenistic Bactria" (PDF). Ancient West & East (به انگلیسی). 17: 161–186.

Kärvegård, Hanna; Dorn, Andreas (2026). Religious Practices in Ai-Khanoum: The Three Temples in Comparison (به انگلیسی). Campus Uppsala: Department of Archaeology, Ancient History and Conservation.

Kvapil, Ondřej (2023). "Sacral and Divine Kingship in Seleucid Empire and Western Han". Graeco-Latina Brunensia (به انگلیسی). 28 (2): 123–138.

Ma, John (1999). Antiochos III and the Cities of Western Asia Minor (به انگلیسی). Oxford: Oxford University Press.

Martinez-Sève, Laurianne (2023). "Seleucid Religious Architecture in Ai Khanum: A Case Study". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

McAuley, Alex (2018). "The House of Achaios: Reconstructing an Early Client Dynasty of Seleukid Anatolia". In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 37-55. Swansea: The Classical Press of Wales (به انگلیسی).

Messina, Vito (2017). "Aspects of Seleucid Iconography and Kingship". In With Alexander in India and Central Asia: Moving East and Back to West, edited by Claudia Antonetti & Paolo Biagi (به انگلیسی). Oxford: Oxbow Books.

Degen, Julian (2023). "Seleucus I, Appian and Seleucia-on-the-Tigris: The Empire Becoming Visible in Seleucid ktíseis". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Morris, Marvin (2016). "Colors of Conquest: A Regional Survey of Hellenistic Wall Painting". Berkeley Undergraduate Journal of Classics (به انگلیسی). 4 (2): 1–14.

Navas-Moreno, Raúl (2024). "The Frataraka of Persis: Analysis of Testimonies and Study of Numismatic and Historical Issues". Karanos. Bulletin of Ancient Macedonian Studies (به انگلیسی). 7: 71–97.

Nawotka, Krzysztof (2017). "Seleukos I and the Origin of the Seleukid Dynastic Ideology". Scripta Classica Israelica (به انگلیسی). 36: 31–43.

Plischke, Sonja (2014). Die Seleukiden und Iran: Die seleukidische Herrschaftspolitik in den östlichen Satrapien (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Rawlinson, Hugh George (1909). Bactria, from the Earliest Times to the Extinction of Bactrio-Greek Rule in the Punjab (به انگلیسی). Bombay: The Times of India Office.

Reda, Stacy (2014). Interregnum: Queen Regency in the Seleucid Empire (به انگلیسی). Waterloo, Ontario, Canada: University of Waterloo(Classical Studies).

Richey-Lowe, David Thomas (2020–2021). "Ai Khanoum: A Case Study into Material Culture as a Marker for Ethnocultural Identity and Syncretism on the Hellenistic Frontier". Journal of Hellenistic Pottery and Material Culture (به انگلیسی). 5: 45–53.

Ristvet, Lauren (2014). "Between Ritual and Theatre: Political Performance in Seleucid Babylonia". World Archaeology (به انگلیسی). 46 (2): 256–269.

Schäfer, Christoph (2023). "The Seleucids and the Seas". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Shanechi, Zohreh (2021). "Survival and Instability Factors of Hellenistic Culture and the Greek System of Government after the Fall of the Achaemenids in the West of Asia" (PDF). International Journal of Arts, Humanities and Social Studies (به انگلیسی). 3 (1): 25–30.

Strootman, Rolf (2018). "The Coming of the Parthians: Crisis and Resilience in the Reign of Seleukos II". In The Seleukid Empire, 281-222 BC: War Within the Family, edited by Kyle Erickson, 129-59. Swansea: The Classical Press of Wales (به انگلیسی).

Strootman, Rolf (2020). "Hellenism and Persianism in Iran: Culture and Empire after Alexander the Great" (PDF). Dabir: Digital Archive and Brief Notes & Iran Review (به انگلیسی). 7: 201–227.

Strootman, Rolf (2011). "Hellenistic Court Society: The Seleukid Imperial Court under Antiochos the Great, 223–187 BCE". In Royal Courts in Dynastic States and Empires: A Global Perspective, edited by Jeroen Duindam, Tülay Artan, Metin Kunt (به انگلیسی). Leiden and Boston: Brill.

Strootman, Rolf (2023). "How Iranian was the Seleucid Empire?". In Iran and the Transformation of Ancient Near Eastern History: The Seleucids (ca. 312–150 BCE). Proceedings of the Third Payravi Conference on Ancient Iranian History, UC Irvine, February 24th–25th, 2020, edited by Touraj Daryaee, Robert Rollinger, Matthew P. Canepa (به انگلیسی). Wiesbaden: Harrassowitz Verlag.

Strootman, Rolf (2017). "Imperial Persianism: Seleukids, Arsakids and Fratarakā". In Persianism in Antiquity, edited by Rolf Strootman & Miguel John Versluys (به انگلیسی). Stuttgart: Franz Steiner Verlag.

Strootman, Rolf (2011–2012). "The Seleukid Empire between Orientalism and Hellenocentrism: Writing the History of Iran in the Third and Second Centuries BCE". The International Journal of Ancient Iranian Studies (به انگلیسی). 11 (1–2): 17–35.

Tarn, William Woodthorpe (1938). The Greeks in Bactria and India (به انگلیسی). Cambridge: Cambridge University Press.

Thomas, Edward (1863). "Bactrian Coins". Journal of the Royal Asiatic Society of Great Britain and Ireland (به انگلیسی). 20: 99–133.

Wiesehöfer, Josef (2001). Ancient Persia: From 550 BC to 650 AD (به انگلیسی). London & New York: I.B.Tauris Publishers.

برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پیش‌نویس:سلوکی‌ها&oldid=70430»