فمینیسم: تفاوت میان نسخه‌ها

پیدایش فمینیسم، پاسخی بود به یک سیستم به‌هم‌پیوسته از محرومیت‌ها در جامعه غربی، که زنان را از شخصیت حقوقی مستقل و [[مشارکت اجتماعی]] کامل، محروم کرده بود. روشنگری و تحولات اجتماعی قرن هجدهم و نوزدهم میلادی در [[اروپا]] و [[آمریکا]]، بستر فکری و عملی برای پیدایش فمینیسم را فراهم آورد. از این منظر، فمینیسم به‌عنوان یک نیروی اجتماعی و فکری سازمان‌یافته، در واکنش به مجموعه‌ای پیچیده از شرایط تاریخی، فلسفی، اقتصادی و اجتماعی در غرب شکل گرفت.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، فمینیسم در ترازوی نقد، 1388ش، ص88.]</ref>

* یونان باستان: در آتن، که به‌عنوان زادگاه [[دموکراسی]] غرب ستایش می‌شود، زنان از مقام [[شهروندی]] محروم بودند. آنان نه [[حق رأی]] داشتند، نه می‌توانستند در مجامع عمومی شرکت کنند و نه مالکیت مستقلی داشتند. فیلسوفانی مانند [[ارسطو]] زنان را موجوداتی ناقص‌العقل و طبیعی‌ترین حالت جامعه را سلطه مرد بر زن می‌دانستند. حتی [[افلاطون]] که از آموزش برابر برای زنان و مردان سخن می‌گفت، در جای دیگری [[خدا]] را به خاطر آفرینش مرد شکر می‌کند.<ref>[https://journals.ihu.ac.ir/article_201521_c4466ad1cc6f92a93def93120643b559.pdf زروندی، «نقدی بر دیدگاه‌های رایج فمینیستی»، 1386ش، ص80.]</ref>

* [[مسیحیت]] و [[یهودیت]]: تفاسیر سنتی از متون مقدس یهودی-مسیحی نقش بسزایی در تثبیت جایگاه فرودست زن ایفا کرد. داستان آفرینش حوا از دنده آدم و فریب‌دادن او اغلب به‌عنوان دلیلی بر تقدم مرد و [[گناه نخستین|گناهکاری ذاتی زن]] استفاده می‌شد.<ref>سفر پیدایش، باب 2، ص21-23.</ref> سنت‌های کلیسایی [[قرون وسطی]] زن را دروازه [[شیطان]] و موجودی وسوسه‌گر می‌دانستند.

در نظام‌های حقوقی گذشته اروپا و آمریکا، هویت قانونی زن متأهل در وجود شوهرش ادغام می‌شد. این اصل نتایج زیر را در پی داشت:

* نفی حق مالکیت: زنان ازدواج‌کرده حق مالکیت مستقل بر اموال، درآمد شخصی یا [[ارث]] را نداشتند و تمام دارایی آنان به کنترل کامل [[شوهر]] منتقل می‌شد.

* محرومیت از [[مشارکت سیاسی]]: مهم‌ترین نماد [[محرومیت سیاسی]]، محرومیت مطلق از حق رأی و [[نامزدی در انتخابات]] بود. زنان [[شهروند درجه دوم]] محسوب می‌شدند که سرنوشت سیاسی آنان توسط مردان شامل پدر، [[برادر]] و شوهر، تعیین می‌شد.<ref>دولتی و دیگران، «بررسی مبانی فلسفی، اخلاقی، کلامی و آثار عملی فمینیسم»، 1389ش.</ref>

* محدودیت‌های آموزشی: دسترسی زنان به تحصیلات رسمی، به ویژه تحصیلات عالی، به شدت محدود بود. دانشگاه‌ها درهای خود را بر روی زنان بسته بودند. آموزش آنان عمدتاً به مهارت‌های [[خانه‌داری]]، [[همسرداری]] و [[فرزندپروری]] محدود می‌شد تا نقش سنتی خود را ایفا کنند.

* [[اومانیسم]] و [[عقل‌گرایی]]: گرچه ابتدا مردمحور بود، اما تأکید بر ارزش ذاتی انسان و قدرت عقل، به‌تدریج پرسش‌هایی را دربارهٔ طبیعت و جایگاه زنان برانگیخت.

* [[انقلاب فرانسه]] و ایده‌های روشنگری: شعارهای [[آزادی]]، [[برابری]] و [[برادری]] و تأکید بر حقوق طبیعی و ذاتی بشر، تضاد آشکاری با وضعیت حقوقی زنان داشت. زنانی مستقیماً این تناقض را نشانه گرفتند و خواستار شمول زنان در این حقوق شدند.

* [[انقلاب صنعتی|انقلاب‌های صنعتی]]: از یک سو، با بیرون کشیدن تولید از خانه، نقش اقتصادی سنتی زنان را کمرنگ کردند و از سوی دیگر، با ایجاد کارخانه‌ها، نیاز به [[نیروی کار ارزان]] از جمله زنان و [[کودک|کودکان]] را ایجاد کردند که هرچند با [[استثمار]] همراه بود، اما اولین فرصت‌ها برای [[استقلال اقتصادی زنان|استقلال اقتصادی]] نسبی و حضور زنان در عرصه عمومی را فراهم آورد.

* جنبش الغای بردگی: زنان در [[جنبش ضدبرده‌داری]] در [[آمریکا]] و [[بریتانیا]]، مهارت‌های سازمان‌دهی، سخنرانی عمومی و نگارش متقاعدکننده را آموختند. تجربه تبعیض مضاعف به‌عنوان زن در جامعه، بسیاری از آنان را به این نتیجه رساند که برای [[رهایی]] خود مبارزه کنند.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص59.]</ref>

سیر تحول تاریخی فمینیسم معمولاً به چند موج اصلی تقسیم می‌شود که هر کدام بر مسائل خاصی متمرکز بوده‌اند. البته [[امواج فمینیسم]] در دوره‌های زمانی مختلف، همپوشانی دارند و در هر دوره، گرایش‌های فکری متنوعی وجود داشته است. <ref>[http://ensani.ir/file/download/article/20140524090736-9626-40.pdf کدخدایی، «مبانی مقایسه‌ی ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391ش، ص 58و 59]</ref>

* '''دستاوردها''': کسب حق رأی برای زنان در بسیاری از کشورهای غربی مانند نیوزیلند در ۱۸۹۳م، آمریکا در ۱۹۲۰م و بریتانیا در ۱۹۲۸م.<ref>مشیرزاده، از جنبش تا نظریه، 1381ش، ص124.</ref>

* '''مفاهیم کلیدی''': برابری در محیط کار، استقلال جنسی و تولیدمثلی، نقد نقش‌های سنتی جنسیتی، [[خشونت علیه زنان]].

این موج در پاسخ به شکاف‌های موج دوم و تحت تأثیر اندیشه‌های پست‌مدرن و پساساختارگرا شکل گرفت.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_65944_6ba5e9dcf1283a18243217af8b14b939.pdf حاجی‌ده آبادی و زارع، «تبیین و بررسی معرفت‌شناسی فمینیستی»، 1397ش، ص86.]</ref>

* '''مفاهیم کلیدی''': درهم‌تنیدگی ستم‌های جنسیتی، نژادی، طبقاتی و جنسی؛ [[نظریه کوئیر]]؛ بازاندیشی در مفاهیم [[زنانگی]] و [[مردانگی]].<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_65944_6ba5e9dcf1283a18243217af8b14b939.pdf حاجی‌ده آبادی و زارع، «تبیین و بررسی معرفت‌شناسی فمینیستی »، 1397ش، ص72.]</ref>

* '''نقد به موج دوم''': تمرکز موج دوم بر تجربه زنان سفیدپوست، طبقه متوسط و دگرجنس‌گرا.<ref>آقاجانی، «چالش فمینیسم با عدالت جنسیتی»، 1386ش، ص9.</ref>

درون جنبش فمینیسم، مکاتب فکری متنوع و گاه متعارضی وجود دارد؛ اما جریان کلی فمینیسم دارای اصول مشترکی است که مهم‌ترین آنها [[اومانیسم]]، [[سکولاریسم]] و لزوم تغییر نظام خانواده است. اومانیسم، انسان را تنها مرجع تفسیر عالم و نظم‌بخشی به آن می‌داند و تمام پیوندهای پیش‌ساخته از حیات بشری را نفی می‌کند.<ref>رودگر، تاریخچه، نظریات، گرایشها و نقد فمنیسم، 1394ش، ص191-193.</ref> سکولاریسم به بی‌تفاوتی در برابر [[دین]] یا نفی [[مذهب]] و [[آموزه‌های دینی]] یا خارج‌بودن عرصه‌های مختلف علوم از [[قلمرو دین]] تعریف شده است و بر این اساس، [[حقوق زنان]] با تکیه بر نیازهای ملموس و محسوس بشری تنظیم می‌شود.<ref>کدخدایی، «مبانی مقایسه ارزشی نظام حقوق زن در اسلام و فمینیسم»، 1391، ص60.</ref> همچنین تغییر و اصلاح نظام سلسله‌مراتبی خانواده یکی از اهداف گرایش‌های فمینیستی است که در قالب تغییر قوانین حاکم بر [[خانواده]]، حذف خانواده، تغییر روابط قدرت در خانواده و ایجاد برابری و اشتراک در تمام شئون خانواده، بازتعریف می‌شود.<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 توفیقیان و افشون، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص70.]</ref>

* تمرکز: اصلاحات تدریجی در چارچوب نظام‌های سیاسی و حقوقی موجود.

* بنیان فکری: ارزش‌های لیبرالی مانند [[فردگرایی]]، [[برابری فرصت‌ها]] و [[عقلانیت]].

* اهداف: تصویب و اجرای قوانین ضد تبعیض، برابری در آموزش و اشتغال، مشارکت برابر سیاسی.

* نمایندگان: [[مری ولستون‌کرافت]]، [[بتی فریدان]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص63.]</ref>

* تمرکز: نظام [[پدرسالاری]] به‌عنوان ریشه اصلی ستم بر زنان. نیاز به تغییرات بنیادین در تمام ساختارهای اجتماعی.

* بنیان فکری: تجزیه و تحلیل روابط قدرت در سطح خُرد مانند خانواده و [[رابطه جنسی|روابط جنسی]].

* اهداف: بازتعریف خانواده، سیاست‌های جنسی و [[نهادهای اجتماعی]].

* شعار: «شخصی، سیاسی است».

* نمایندگان: [[شولامیت فایرستون]]، [[کیت میلت]].<ref>[https://alefbalib.com/index.aspx?pid=256&PdfID=177816 افشون و توفیقیان، «فمینیسم در ترازوی نقد»، 1388ش، ص62.]</ref>