سکه‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

سکه‌دوزی یکی از دوخت‌های دستی و تزیینی در ایران است که در سیستان و بلوچستان رایج است. این هنر در دورهٔ صفویه به اوج شکوفایی خود رسید و در پوشش‌های زنان و مردان این دوره استفاده می‌شد. طرح‌ها و نقش‌های سکه‌دوزی همگی ذهنی و برگرفته از محیط زندگی و طبیعت گرم و خشک منطقه است. از این هنر برای تزیین وسایل و منسوجات پارچه‌ای کاربرد دارد. اقوام کرد ساکن خراسان، سرپوش‌های خود را با سکه‌های طلایی و نقره‌ای تزیین می‌کنند. زنان سکه‌دوز بلوچی از این هنر به‌عنوان پس‌انداز برای خانواده‌های خود بهره می‌برند.

سکه‌دوزی هنری است که از عناصر پوششی ایرانیان قبل از اسلام نبوده و در طی دوره‌های حکومتی مختلف که اقوام ترک‌نشین بر ایران سلطه داشتند، به اجزای پوششی زنان اضافه شده است.<ref name=":024">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|ف=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|ص=174}}</ref> سکه‌دوزی در [[ایران در دوران صفویه|دورهٔ صفویه]] به اوج شکوفایی خود رسید. در این دوره از سکه‌های طلا و نقره روی لباس زنان و مردان مرفه استفاده می‌شد که نمادی از ثروت و جایگاه اجتماعی آنان بود. سکه‌دوزی در دورهٔ صفویه از پاکستان وارد سیستان و بلوچستان شده و با فرهنگ بومی منطقه ادغام شده است.<ref name=":025">{{پک|اسکندری چوبتراش|محمدیان|1402|ک=همایش بین‌المللی دانشجویان ادبیات، تاریخ و مطالعات فرهنگی|ف=مطالعه هنر آیینه دوزی ایرانی روی پوشاک بانوان و خلق طراحی نوین در لباس مجلسی زنان|ص=1}}</ref> در این دوره سکه‌ها با نقوشی چون شیر، خروس و ماهی ضرب می‌شدند که برای ایرانیان تقدس و بار معنایی داشته است.<ref>{{پک|پاشایی|1393|ک=فصلنامهٔ گنجینهٔ اسناد|ف=ظهور نقش‌مایهٔ ماهی آیین مهر در مهرهای دورهٔ قاجار و فلس‌های دورهٔ صفویه و قاجار|ص=107}}</ref> در [[ایران در دوران قاجاریه|دورهٔ قاجار]] سکه‌دوزی بیشتر جنبهٔ تزیینی به خود گرفت و زنان این هنر را با دقت بالایی انجام می‌دادند تا نقش مهمی در انتقال آن به نسل‌های بعدی داشته باشند.<ref>{{پک/بن|هنر1|ک=وب‌سایت رواق هنر|ف=سکه‌دوزی؛ هنر درخشان ایران از گذشته تا امروز}}</ref>

طرح‌ها و نقوش در هنر سکه‌دوزی سیستان و بلوچستان همگی ذاتی و ذهنی هستند و بیانگر صداقت، عشق و یک‌رنگی [[زنان بلوچ]] است که با زندگی آنان آمیخته شده است. نقوش گیاهی و هندسی جزء پرکاربردترین نقوش در هنر سکه‌دوزی است. نقش‌های بته جقه، گل بوته، شمسه، ترنج، ستاره، خورشید، حاشیه، نقش دموکی، چشم (چَم)، نقش پنج آدِنکی و سه آدِنکی از دیگر نقوش در این هنر می‌باشد. نقوش ایجاد شده در هنر سکه‌دوزی برگرفته از دیده‌ها، شنیده‌ها، محیط زندگی و طبیعت خشک و گرم منطقه است که زنان بلوچی عناصر طبیعی را در قالب نقوش ذهنی به‌شکلی ساده و زیبا روی پارچه پیاده می‌کنند. قرینگی و یک‌دست بودن طرح و نقش جزء اصول مهم کار سکه‌دوزی می‌باشد.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکه‌دوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=33-34}}</ref>

در گذشته‌های دور سکه‌ها و مسکوکات فلزی با لحیم‌کاری دستی به پارچه یا لباس متصل می‌شد. پس از آن سکه‌دوزی به وسیلهٔ دار چوبی انجام می‌شده؛ به این صورت که زنان و مردان ابتدا دار را از چوب و میخ می‌ساختند و سپس پشم‌های بز را می‌ریسیدند و به نخ تبدیل کرده و به دار می‌بافتند. به این بافت، گِدان می‌گویند که پایهٔ اصلی سکه‌دوزی است. روی گدان پارچه‌ای مخملی به‌صورت دو رنگ دوخته می‌شد. زنان هنرمند سطح پارچه را به ترتیب با نقوش سکه‌دوزی، آینه‌ها، صدف‌ها و دکمه‌ها پر می‌کردند و در آخر نیز منگوله‌ها را که از پشم بز بافته شده بود، به آن آویزان می‌کردند. این نوع دوخت در سکه‌دوزی جزء قدیمی‌ترین و اصیل‌ترین نوع سکه‌دوزی است که قدمتی چند هزار ساله دارد. امروزه نیز از این روش قدیمی برای دوخت سکه‌ها استفاده می‌شود، اما از آنجایی که پارچه‌های بزی حشره می‌زنند، نخ‌کشی دار چوبی به وسیلهٔ پارچهٔ شش تاری انجام می‌شود و روی آن با مخمل مشکی پوشیده می‌شود تا زیبایی سکه‌ها، آینه‌ها و صدف‌ها بیشتر نمایان شود. سکه‌دوزی به روش امروزی روی مقوا صورت می‌گیرد. هنرمند سکه‌دوز ابتدا مقوا را در اشکالی چون مربع، مثلث، بته جقه، مستطیل و محرابی برش می‌زند و سپس پارچه را روی آن می‌چسباند و با آینه، پولک و منجوق تزیین می‌کند. پس از اتمام کار، پشت مقوا پارچهٔ مخملی دوخته می‌شود. پایین کار نیز با منگوله‌های کاموایی رنگی تزیین می‌شود.<ref>{{پک|نوری|1401|ک=نمادشناسی نقوش سکه‌دوزی سیستان و بلوچستان دورهٔ معاصر|ص=31-35}}</ref>

سکه‌دوزی درگذشته در جامعهٔ روستایی در مراسم‌ها و مهمانی‌ها استفاده می‌شد و زنان بیشتر از این هنر برای تزیین روبنده‌ها، جلیقه‌ها و روپوش‌های خود بهره می‌بردند. در دورهٔ صفویه، دور کلاه زنان ثروتمند از سکه‌های طلا و نقره، جوراب‌های گشاد پشمی با سنگ‌های قیمتی و عمامهٔ حریر مردان با سکه‌های طلایی و سنگ‌های قیمتی تزیین می‌شد.<ref>{{پک/بن|سکه1|ک=وب‌سایت ایران|ف=سکه‌دوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> امروزه از سکه‌دوزی به‌عنوان هنری تزیینی یاد می‌شود و از آن برای تهیهٔ روتختی، قسمت‌هایی از لباس، کیف، محصولات دستی، تزیین دیوار اتاق‌ها، زینت گردن شتر، انواع شال و روسری و گیوه‌های امروزی به‌کار می‌رود، تا ارزش و اصالت بیشتری به محصول بدهد.<ref>{{پک/بن|هنر دستی|ک=وب‌سایت بلوگفا|ف=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکه‌دوزی)}}</ref> این هنر در لباس‌های مجلسی و عروسی زنان افغانستانی نیز دیده می‌شود.<ref>{{پک/بن|افغانستان|ک=خبرگزاری دید|ف=لباس سنتی افغانستان؛ تن‌پوشی از فرهنگ، تاریخ و تنوع قومی}}</ref> در شهر بمپور از توابع ایرانشهر بادبزن‌های حصیری محکمی ساخته می‌شود که حاشیهٔ آن با قطعات پارچه و پولک‌های پلاستیکی و رنگی به روش سکه‌دوزی تزیین می‌شود. این بادبزن‌ها جنبهٔ خودمصرفی دارد و اغلب ساکنین بومی از آن استفاده می‌کنند.<ref>{{پک/بن|سکه2|ک=وب‌سایت ایران|ف=سکه‌دوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref>

امروزه قوم کرد در ایران از سکه برای تزیین پوشش خود استفاده می‌کنند. [[سرپوش زنان کرد]] خراسان که در آن از سکه استفاده شده شامل سَرکِلاو (سکه‌ای بزرگ که وسط آن حلقه‌ای بزرگ داشته و در قسمت میانی کلاه نصب می‌شود)، پُلپِله (سکه‌ای که روی کلاه، در ناحیهٔ پیشانی دیده می‌شود)، گیلگیله سراویز (چند رشته مهره که به انتهای آن سکهٔ طلا نصب می‌کنند و به حلقهٔ سرکلاو آویزان می‌کنند)،<ref>{{پک|محمدی‌سیف|1395|ک=نشانه‌شناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=185}}</ref> کِلاو لیره (کلاهی که تمام فضای آن با سکهٔ طلایی پر می‌شود و در صورتی که با سکه‌های نقره دوخته شود به آن کلاو زر یا کلاو فیس می‌گویند)، است.<ref>{{پک|سلطانی|1374|ک=جغرافیای تاریخی و تاریخ مفصل کرمانشاهان|ص=257}}</ref>

در شهرستان کلات نادری از توابع [[خراسان رضوی]] زنان از چنگه که نواری پهن است، استفاده می‌کنند. روی این نوار از قسمت گوش به سمت بالا سکه‌دوزی شده و از آن در مراسم‌های عروسی و جشن‌ها استفاده می‌کنند.<ref>{{پک|امیدی|1382|ک=دیده و دل و دست|ص=28}}</ref> همچنین زنان این منطقه در جشن‌ها از جلیقه‌هایی که قسمت جلوی آن با سکه‌هایی از نقره و نیکل پوشیده شده، به تن می‌کنند. این پوشش از لباس‌های سنتی و فاخر این منطقه به‌شمار می‌رود.<ref>{{پک|محمدی‌سیف|1395|ک=نشانه‌شناسی در پوشاک زنان ترک و کرد در ایران|ص=183}}</ref> مردم سایر شهرها و روستاها نظیر چِنِشت (از روستاهای خراسان جنوبی)، از پیراهن‌های سکه‌دوزی، زنان روستای پاشاکی (از توابع گیلان)، از کلاهک و جلیقهٔ سکه‌دوزی شده، استفاده می‌کنند. سرپوش زنان استان گلستان و جلوی پیراهن زنان لر نیز با سکه تزیین شده است.<ref name=":022">{{پک|مهرنیا|آشوری|1401|ک=پژوهش‌های انسان‌شناسی ایران|ف=مطالعه‌ای بر پیدایش هنر سکه‌دوزی در پوشاک زنان ایرانی دورهٔ صفویه|ص=168-170}}</ref>

|حدود ۱۳۲۰ ه‍.ش

|دههٔ ۱۳۴۰ ه‍.ش

|دههٔ ۱۳۶۰ ه‍.ش

|حدود ۱۳۵۰ ه‍.ش

مراکز اصلی تولید و عرضهٔ سکه‌دوزی در استان‌های کردستان، سیستان و بلوچستان، عشایر چهارمحال و بختیاری<ref>{{پک/بن|سکه3|ک=وب‌سایت ایران|ف=سکه‌دوزی ((سیستان و بلوچستان))}}</ref> و روستاهای اسپکه، پیپ، فنوج، چانف و آهوران از توابع شهرستان ایرانشهر است؛ اما امروزه این هنر بیشر در استان سیستان و بلوچستان رایج است. در گذشته به دلیل هم‌مرز بودن ایران با کشورهای هند و پاکستان، اهالی بلوچستان مواد اولیهٔ دوخت این هنر را ابتدا از پاکستان و سپس هندوستان وارد می‌کردند.<ref>{{پک/بن|هنر دستی1|ک=وب‌سایت بلوگفا|ف=هنر دستی و سنتی بلوچستان1 (سکه‌دوزی)}}</ref>

== کارکرد اقتصادی سکه‌دوزی ==

مجموعه سکه‌دوزی‌های موجود در گنجینه سکه موزه آستان قدس رضوی، شامل نمونه‌های قابل توجهی از پوشش‌های سکه‌دوزی شده، متعلق به ادوار مختلف تاریخی است. این آثار که عمدتاً متعلق به زنان طبقات مرفه جامعه بوده، از سکه‌هایی با ارزش تاریخی و ریالی بالا بهره می‌برند و بازه زمانی آن‌ها از دوره صفوی تا پهلوی را در بر می‌گیرد. تنوع در ساختار این لباس‌ها مشهود است؛ برخی از آن‌ها با سکه‌های ریالی باارزش پوشیده شده و برخی دیگر با تکرار یک نوع سکه خاص تزئین گشته‌اند. همچنین از نظر الگوی چیدمان، این سکه‌ها یا به صورت ردیفی و منظم یا به صورت پراکنده و بدون الگوی خاص دوخته شده‌اند. همچنین در برخی از این آثار، به‌ویژه در سرپوش‌ها، سکه‌های نقره‌ای با خوش‌نویسی نستعلیق و حاوی شعارهای مذهبی به زبان عربی به کار رفته است.<ref name=":02">{{پک|اکبرزاده|فرخ‌فر|1405|ک=تاریخ و فرهنگ|ف=تحلیل ویژگی‌های کیفی سکه‌دوزی در جامگان تاریخی موجود در گنجینهٔ موزهٔ آستان قدس رضوی|ص=25}}</ref>