مادر: تفاوت میان نسخه‌ها

مادر در فارسی به زنی گفته می‌شود که فرزندی به دنیا آورده باشد و معادل عربی آن اُمّ است.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژهٔ مادر، 1377ش، ج13، ص19928.</ref> این واژه در منابع لغوی به معانی والده، مام و زنِ فرزنددار آمده است.<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> در زبان فارسی، مادر علاوه بر معنای زیستی، در معانی استعاری مانند اصل، منشأ، زمین<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژهٔ مادر، 1388ش، ج3، ص3681.</ref> و مادر وطن نیز به‌کار می‌رود.<ref>[https://www.irna.ir/news/82863111/وطن-همان-مادر-است «وطن همان مادر است!»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref> در گویش‌ها و زبان‌های ایران فرهنگی نیز واژه‌هایی مانند مامان در فارسی گفتاری، آنا در ترکی،<ref>[https://abadis.ir/fatofa/مادر-ترکی/ «مادر ترکی»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> دا در لری،<ref>[https://abadis.ir/bepors/question/8893/ «پدر و مادر به گویش لری چی میشه؟»، وب‌سایت آبادیس.]</ref> مار یا مائار در گیلکی<ref>[https://baxsad.blog.ir/post/110 «اعضای خانواده و افراد دارای نسبت خانوادگی در زبان گیلکی»، وب‌سایت آموزش زبان گیلکی.]</ref> و آبه در هزارگی برای اشاره به مادر رواج دارد.<ref>[https://www.watanadab.com/hazaragi-content/20240213172239 خاوری، «هزاگی؛ گویش/ لهجه»، وب‌سایت ادبیات وطن ادب.]</ref> اصطلاحاتی مانند [[مادرخوانده]]، مادر رضاعی، [[نامادری]] و [[مادربزرگ]] نیز در ارتباط با مفهوم مادر در فرهنگ فارسی رایج‌اند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/598288/خوشه-مرکبِ-مفهومِ-مادر-در-قرآن-کریم-مطالعه-ای-شناختی امینی، «خوشۀ مرکب مفهوم مادر در قرآن کریم: مطالعه‌ای شناختی»، 1403ش، ص34.]</ref>

در اصطلاح، مادر به زنی گفته می‌شود که بارداری، زایمان و مراقبت‌های دوران کودکی فرزند<ref>[https://fpq.bou.ac.ir/article_72197_56285020f9a95dadbb7d572a3dbc7088.pdf موسویان اصل، «مقایسه تطبیقی مفهوم مادر در سینمای دهه 60 و دهه 90»، 1400ش، ص38.]</ref> ازجمله [[شیردهی مادر|شیردهی]] را بر عهده دارد.<ref>طباطبایی، زن در قرآن، 1402ش، ص237.</ref> در فقه اسلامی، مادر زنی است که فرزند از رحم او متولد شده باشد و به‌همین سبب صاحب منزلت [[مادری]] است.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، شاخص‌های خانواده مطلوب، 1395ش، ص549.</ref> در جامعه‌شناسی نیز میان [[مادری]] به‌عنوان نقش اجتماعی و مادر به‌عنوان جایگاه زیستی تمایز گذاشته می‌شود.<ref>مالیار، «تقسیم کار جنسیتی»، 1394ش، ص132.</ref><ref>قاسم‌پور، «مقایسه تطبیقی نقش‌های جنسیتی در رویکرداسلامی و جامعه‌شناختی»، 1397ش، ص77.</ref> پژوهشگران میان مادر بودن و مادر شدن تمایز قائل شده‌اند؛ مادر بودن را ظرفیتی زیستی و مادر شدن را فرایندی مبتنی بر آگاهی و انتخاب دانسته‌اند.<ref>[https://journal.asi.org.ir/article_37491_a2c7d084cee77af51e427133bf7a200c.pdf وثوقی و فرشادی، «معنای مادر شده در دارالخلافه‌ی ناصری، عصر قاجار از منظر جامعه‌شناسی با رویکرد تفسیری»، 1397ش، ص98.]</ref>

'''مادر زیستی:''' زنی است که کودک را از طریق [[بارداری]] و [[زایمان]] به دنیا می‌آورد.<ref>حسینی، «تفاوت‌های بیولوژیک زن و مرد (بدن، روان و هوش)»، 1379ش.</ref> مطالعات ژنتیکی نشان می‌دهد هر انسان دارای ۲۳ جفت کروموزوم است که جفت بیست‌وسوم تعیین‌کننده [[جنسیت]] است. برخی پژوهشگران با استناد به نقش کروموزوم X در فرایند تولیدمثل، زن را جنس پایه و مرد را جنس فرعی نامیده‌اند.<ref>[https://raj.smc.ac.ir/article_3121_097e26b2ffb0339458b55da17425a71f.pdf محمدی، «تحلیل تفاوت‌های جنسیتی زن و مرد در علوم تجربی و آموزه‌های دینی»، 1392ش، ص73.]</ref>

 

'''مادر جانشین:''' زنی است که در فرایند باروری کمکی، جنین متعلق به زوج دیگری را در رحم خود حمل کرده و پس از تولد، نوزاد را به آنان تحویل می‌دهد. پژوهش‌ها نشان می‌دهد این فرایند، با وجود نبود پیوند ژنتیکی، می‌تواند موجب شکل‌گیری وابستگی عاطفی میان زن باردار و نوزاد شود.<ref>[https://journal.alzahra.ac.ir/article_1505_05c3389be7f9e090cbc43858cc552f78.pdf ملک احمدی و دیگران، «پدیدارشناسی تجربیات مادران جایگزین در زمینة اجارة رحم»، 1392ش،ص106-155.]</ref> برخی فقیهان، زن حامل را مادر شرعی دانسته‌اند؛ در مقابل، گروهی دیگر زن صاحب تخمک را مادر حقیقی<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص31-30.]</ref> و مادر جانشین را در حکمی نزدیک به مادر رضاعی تلقی کرده‌اند.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص36.]</ref>

 

'''مادر رضاعی:''' زنی است که با تحقق شرایط رضاع، میان او و کودک رابطه خویشاوندی شرعی برقرار می‌شود. این رابطه از نظر جایز نبودن ازدواج، همانند قرابت نسبی (خونی) است، اما موجب ارث بردن نمی‌شود.<ref>[https://ilr.isu.ac.ir/article_1459_1abb1e1ea5f481b589da52303b091cbb.pdf رجالی و دیگران، «بررسی فقهی ـ حقوقی قرابت مادر جانشین با طفل متولد از رحم جایگزین»، 1391ش، ص35.]</ref> در منابع اسلامی، تکریم حلیمه سعدیه، مادر رضاعی حضرت محمد، به‌عنوان نمونه‌ای از احترام به مادر رضاعی گزارش شده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Book/View/45322/34282/احترام-و-نیکی-پیامبر(ص)-به-والدین-رضاعی «احترام و نیکی پیامبر(ص) به والدین رضاعی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه،  1389ش.]</ref>

 

'''نامادری:''' زنی است که با پدر کودک ازدواج کرده و در تربیت او نقش دارد. اگرچه تصویر نامادری در بسیاری از فرهنگ‌ها غالباً منفی است،<ref>ق[https://womenstudy.ihcs.ac.ir/article_10557_7c8aa9ae1ab630196ed047f0ed2ee15c.pdf ادرزاده و محمدی، «استگمای نامادری و شکاف میان هویت بالقوه و بالفعل: پدیدارشناسی تجربه زیسته نامادران شهر سنندج»، 1404ش، ص148.]</ref> اما در منابع اسلامی بر احترام به وی تأکید شده و روایاتی در این باره نقل شده است.<ref>[https://www.pasokhgoo.ir/content/فلسفه-هم-سفره-نشدن-امام-سجاد-علیه-السلام-با-Ù «فلسفه هم سفره نشدن امام سجاد علیه السلام با مادرشان» وب‌سایت مرکزملی پاسخگویی به سئوالات دینی، 1400ش.]</ref>

 

'''مادر معنوی:''' به‌معنای مرجع و ملجأ مردم بودن است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> در قرآن، همسران پیامبر اسلام با عنوان امهات المؤمنین معرفی شده‌اند که بیانگر جایگاه معنوی آنان در جامعه اسلامی است.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_198401_a2f6ec46b0fc4640ec96fcafbcadcd19.pdf طیبی و علیپور، «بازخوانی جایگاه و نقش مادر و فرهنگ مادری در تمدن نوین اسلامی متمرکز بر کدواژه‌های «نسائنا» و «أم‌المؤمنین» در قرآن»، 1402ش، ص186-184.]</ref> برخی پژوهشگران نیز لقب ام‌ابیها برای [[حضرت فاطمه]] را افزون بر معنای خانوادگی، ناظر به جایگاه معنوی وی برای امت اسلامی دانسته‌اند.<ref>[https://erfan.ir/farsi/59116.html انصاریان، «مادرِ حقیقیِ امّت!»، پایگاه اطلاع‌رسانی حسین انصاریان، 1405ش.]</ref>

پژوهش‌های تاریخی نشان می‌دهد مادر در بسیاری از تمدن‌های باستانی از جایگاه اجتماعی و فرهنگی برجسته‌ای برخوردار بوده است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/3674/6071/64084/جایگاه-مادر-در-اندیشه-دینی احسانی، «جایگاه مادر در اندیشه دینی»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه]</ref> در ایران باستان، گزارش‌هایی از رواج نظام مادرشاهی در دوره‌هایی از تاریخ وجود دارد که نسب افراد از طریق مادر تعیین می‌شده است.<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/108781 «عصر مادر شاهی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> در مصر باستان، انتساب به مادر و ثبت تصویر او در آرامگاه‌ها نشانه احترام به جایگاه مادر بود.<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص100.]</ref> در آتن<ref>[https://www.porseman.com/article/جايگاه-زن-در-يونان-باستان/176998 «جایگاه زن در یونان باستان»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref><ref>[https://sahebkhabar.ir/news/60213926/مادر-بودن-در-یونان-باستان-چگونه-بود «مادر بودن در یونان باستان چگونه بود؟» وب‌سایت صاحب خبران.]</ref> و عربستان پیش از اسلام زنان قبل از مادر شدن مورد توجه نبودند، اما منزلت اجتماعی زنان پس از مادر شدن افزایش می‌یافت.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20160823140659-10066-74.pdf پیرمرادیان و دیگران، «مقایسه وضعیت زن در دورهجاهلیت و بعد از اسلام»، 1394ش، ص72-75..]</ref> در چین باستان نیز احترام به مادر در متون افسانه‌ای بازتاب یافته است.<ref>[https://tarikhema.org/ancient/china/11450/اخلاق-چینی/ «اخلاق چینی»، وب‌سایت تاریخ ما.]</ref>

در ادیان مختلف نیز احترام به مادر مورد تأکید قرار گرفته است. در آیین بودایی، نیکی به مادر از مهم‌ترین وظایف فرزند شمرده می‌شود.<ref>[https://sanad.iau.ir/Journal/earq/Article/1113332/FullText جعفری و دادفر، «زن، خانواده و ازدواج در آیین بودا»، ص78.]</ref> در هندوئیسم، جایگاه مادر از معلم و حتی پدر برتر دانسته شده است.<ref>[https://adyannews.com/22076/جایگاه-زن-در-هندوئیسم-و-اسلام/ «جایگاه زن در هندوئیسم و اسلام»، وب‌سایت ادیان‌نیوز.]</ref> در آیین کنفوسیوس، احترام به والدین از اصول بنیادین اخلاقی است.<ref>[https://www.porseman.com/article/تعاليم-كنفوسيوس/119436 «تعالیم کنفوسیوس»، وب‌سایت پرسمان دانشگاهیان.]</ref> در آیین زرتشتی نیز آیین‌هایی برای بزرگداشت زنان و مادران وجود داشته است.<ref>[https://haftasman.urd.ac.ir/article_66704.html قائم‌مقام فراهانی، «موقعیت زنان در دین زرتشتی بر اساس کتب فقهی و حقوقی»، 1392ش، ص112.]</ref><ref>[https://www.tarafdari.com/node/2442423 یدالله‌پور، «موقعیت زن در دیدگاه زرتشتیان»، در وب‌سایت ویستا.]</ref> در یهودیت، انتساب فرد به آیین یهود از طریق مادر انجام می‌شود.<ref>[https://journals.iau.ir/article_522962.html عزیزی خادم و حسینی، «بررسی نقش زن در یهودیت»، 1393ش، ص74.]</ref> در مسیحیت، جایگاه مریم و بازنمایی گستردۀ او در هنر دینی، از مظاهر منزلت مادر به‌شمار می‌رود.<ref>[http://www.imam-khomeini.ir/fa/n142584/زن_در_ادیان_ابراهیمی_اسلام_یهودیت_مسیحیت_ توکلی، «زن در ادیان ابراهیمی(اسلام، یهودیت، مسیحیت)»، پرتال امام خمینی.]</ref> در اسلام، مادران دارای مقام رفیع و مستحق پاداش‌های عظیم معنوی دانسته می‌شوند،<ref name=":0">[https://www.sid.ir/fa/Journal/ViewPaper.aspx?id=254016 نوری، «نقش مادری در آموزه‌های قرآنی»، 1393ش، ص7.]</ref> نیکی به مادر در کنار پرستش خداوند مورد تأکید قرآن قرار گرفته<ref name=":12">سوره نساء، آیه 36.</ref> و روایات، حق مادر را به سبب رنج‌های بارداری، زایمان و شیردهی برتر از حق پدر دانسته‌اند.<ref>ابراهیمی‌پور و دیگران، راهبردهای تحکیم خانواده، 1395ش، ص141.</ref><ref>نوری، مستدرک الوسائل، 1408ق، ج15، ص180.</ref>

مادر در اسطوره‌های ملل گوناگون به دو صورت بازنمایی شده است:

'''ایزدبانوان:''' در برخی پژوهش‌ها، پرستش ایزدبانوان با ساختارهای مادرسالاری در جوامع کهن مرتبط دانسته شده است.<ref>ع[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf زیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص4.]</ref> در تمدن‌های باستانی، ایزدبانوانی چون ایزیس در مصر،<ref>[https://www.sid.ir/paper/160657/fa#downloadbottom جواهری، «جایگاه زن در تمدن فراعنه با تأکید بر نتایج باستانشناسانة دورة امپراطوی جدید (1000-1500ق.م)»، 1390ش، ص104-102.]</ref> هرا و دمتر در یونان<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1397592 «لیست کاملی از خدایان و الهه‌های یونانی»، وب‌سایت راسخون.]</ref> و [[آناهیتا]] در ایران، نماد باروری، زایش و حمایت از [[زندگی]] به‌شمار می‌رفتند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20140616144014-9945-12.pdf زمانی، «پوشش زن در ایران باستان»، 1391ش، ص59.]</ref> در برخی سنت‌های چین باستان نیز زمین به‌صورت مادر زمین منشأ باروری و تداوم حیات تلقی می‌شد.<ref>[https://tahoor.com/fa/article/view/113701 «عقاید و باورهای ابتدایی چینیان باستان»، وب‌سایت طهور.]</ref>

'''مادران اسطوره‌ای:''' در اساطیر یونانی، افزون بر مادران فداکار، نمونه‌هایی از مادران بی‌رحم دیده می‌شود که برای انتقام از همسران خود، فرزندانشان را کشته‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص18.]</ref> در مقابل، مادران در اساطیر ایرانی غالباً با صفاتی چون خردمندی، فداکاری و صلح‌جویی توصیف شده‌اند و در روایت‌هایی مانند داستان‌های سیاوش، اسفندیار و گشتاسب، در کاهش یا جلوگیری از منازعات خانوادگی نقش دارند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref> در این نظام، زیبایی، زایندگی و [[خانه‌داری]] از ویژگی‌های اصلی زن مطلوب شمرده می‌شوند.<ref>[https://search.isc.ac/dl/search/searchPadTA.aspx?q=(f:0,t:\u0032\u0039\u0032\u0033\u0037\u0031,c:5)&f=&dts=8&searchType=indexed&branches=&branchSelectAll=&digitalStatus=2&digitalTypes=1,2,3,4,5,6,7&sortfield=0&sorttype=ASC&RowPerPage=10&header=false معتکف، «آناهیتا (ناهید) در اساطیر ایران»، فصلنامه پیمان، 1385ش.]</ref> در اساطیر ایرانی؛ مادران، اغلب با ویژگی‌های مثبت اسطوره‌سازی شده‌اند<ref>[https://rasekhoon.net/article/show/1399466 آموزگار، «آیت‌های مهربانی در اساطیر ایران»، وب‌سایت راسخون.]</ref> اما گاه زنان بدسرشت چون سودانه نیز به تصویر کشیده شده‌اند.<ref>[https://www.ensani.ir/file/download/article/1651485591-9842-53-1.pdf عزیزی‌فر و دیگران، «بررسی مقایسه‌ای نقش زنان در نزاع‌های درون‌خانوادگی اسطوره‌های ایرانی و یونانی و رومی )برپایة شاهنامة فردوسی و متون اساطیری یونان و روم(»، 1401ش، ص19.]</ref>

مادر از مضامین پایدار شعر فارسی است و غالباً با مفاهیمی چون مهر، ایثار، صبر و فداکاری پیوند دارد. [[سنایی]] و [[عطار نیشابوری|عطار]]، مادر را نماد محبت اصیل و دایه را نماد محبت عاریتی در بیان مفاهیم عرفانی دانسته‌اند. [[پروین اعتصامی]] به نقش مادر در خانواده و تربیت نسل آینده پرداخته است.<ref>[https://hawzah.net/fa/goharenab/View/80201/زیباترین-شعرها-برای-مادر «زیباترین شعرها برای مادر»، پایگاه اطلاع‌رسانی حوزه، 1401ش.]</ref> [[فروغ فرخزاد]] در برخی سروده‌های خود، فقدان مادر و پیامدهای عاطفی آن را بازتاب داده است.<ref>[http://paikaftab.com/?p=56520 «مادر، واژه‌ای به وسعت هستی»، وب‌سایت خبرگزاری پیک آفتاب، 1405ش.]</ref>

روز مادر مناسبتی برای بزرگداشت مادران و نقش آنان در خانواده و جامعه است که در بیشتر کشورهای جهان برگزار می‌شود؛ هرچند تاریخ آن در کشورها یکسان نیست. شکل امروزی این مناسبت از اوایل سده بیستم در ایالات متحده رواج یافت و امروزه در بسیاری از کشورها در دومین یکشنبه ماه مه برگزار می‌شود، در حالی که برخی کشورها آن را بر اساس سنت‌های دینی، فرهنگی یا ملی در تاریخ‌های دیگری گرامی می‌دارند. در ایران، پیش از انقلاب ۱۳۵۷ش، ۲۵ آذر روز مادر بود و پس از آن، سالروز ولادت حضرت فاطمه به‌عنوان روز زن و روز مادر تعیین شده است.<ref>[https://www.imna.ir/news/629569/روز-مادر-Û±Û´Û°Û±-کی-است-تاریخ-روز-زن-و-ولادت-Ø­Ø¶Ø±Ø «روز مادر ۱۴۰۱ کی است + تاریخ روز زن، و ولادت حضرت فاطمه زهرا»، خبرگزاری ایمنا.]</ref><ref>[https://namnak.com/mother-world-day.p80099 «روز جهانی مادر و زن»، وب‌سایت نمناک.]</ref>