مدیتیشن: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''مدیتیشن'''؛» ایجاد کرد |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''مدیتیشن'''؛ | {{درشت|'''مدیتیشن'''}}؛ مجموعهای از تکنیکها برای آرامسازی ذهن و مدیریت آگاهانه توجه. | ||
مدیتیشن یا تمرینهای ذهنآگاهی، بهعنوان روشی برای آرامسازی و مدیریت توجه و نیز رهایی از [[اضطراب]] و [[استرس]]، در دنیای امروزی، اهمیت یافته است. این مجموعه از تکنیکها و تمرینهای ذهنی، خاستگاه شرقی دارد و نوعی [[مراقبه]] و از لوازم [[یوگا]] است که با هدف درونگرایی، [[تربیت]] و [[کنترل ذهن]] برای رسیدن به خودآگاهی و آرامش عمیق بهکار میرود. این رویکرد در [[سبک زندگی]] معاصر، با جدا شدن از ریشههای معنوی و تقلیلیافتن به ابزاری [[روانشناختی]]، در پاسخگویی به نیازهای عمیق وجودی انسان با محدودیتهای جدی مواجه است و آرامش حقیقی را بهعنوان ثمرهٔ اتصال به منبع هستی، در پی ندارد. آرامش ذهن در [[سبک زندگی]] [[اسلامیایرانی]]، با [[خودآگاهی]] و ارتقای [[معنویت]] پیوند میخورد. | |||
== تعریف مدیتیشن == | |||
مدیتیشن برگرفته از واژه لاتینی '''''مدیتاتوم''''' بهمعنای تفکر است<ref>[https://aramia.me/blog/history-of-meditation/ ابراهیمی، «تاریخچۀ مدیتیشن از ابتدا تا امروز»، وبلاگ آرامیا.]</ref> و برخی آن را بهمعنای التیام میدانند که در آن حالت، فرد بهصورت ارادی، ذهن خویش را به سکوت وادار میکند تا به آرامش برسد.<ref>[https://www.beytoote.com/psychology/khanevde-m/what1-meditation.html «مدیتیشن چیست؟»، وبسایت بیتوته.]</ref> امروزه اما مدیتیشن بیشتر بهمعنای تمرکز است<ref>[https://www.iranmodir.com/meditation-methods/ «معنی مدیتیشن چیست؟ انواع مراقبه و مدیتیشن در خانه»، وبسایت ایران مدیر.]</ref> و تکنیکِ پرورش ذهن و تمرین برای خودآگاهی<ref>[https://chiniazdari.com/-سبک-زندگی/articleid/399/مدیتیشن-چیست- «تعریف مدیتیشن به زبان ساده به همراه فواید آن»، وبسایت چی نیاز داری.]</ref> با هدف رسیدن به [[آرامش]]، پالایش [[ذهن]] و بهبود کیفیت روان، شناخته میشود<ref>[https://vajehyab.com/moein/مدیتیشن معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژۀ مدیتیشن.]</ref> که فرصتی برای مدیریت جریان مداوم افکار و کاهش [[نشخوار فکری]]، بهدست میدهد.<ref>[https://virgool.io/@amir.abbasi/مدیتیشن-چیست-فواید-انواع-و-تکنیک-های-مدیتیش عباسی، «مدیتیشن چیست؟ فواید، انواع و تکنیکهای مدیتیشن»، وبسایت ویرگول.]</ref> | |||
اصطلاحات [[ریلکسیشن]]،<ref>Relaxation</ref> [[هیپنوتیزم]]،<ref>Hypnotism</ref> [[خیالپردازی]]<ref>Fantasy</ref> و [[یوگا]]<ref>Yoga</ref> نیز به مفاهیم و تلاشهایی برای کسب آرامش در سطح روان و جسم اشاره دارند. ریلکسیشن بر آرامش جسمی،<ref>[https://www.rokna.net/بخش-رک-Ù¾Ùاس-10/1061514-Ù
دÛتÛØ´Ù-ÚÛست-جدÙÙ-Ù
ÙاÛسÙ-با-رÙØ´-Ù «مدیتیشن چیست؟»، خبرگزاری رکنا.]</ref> هیپنوتیزم بر تلقین<ref>[https://jazbesadeh.com/key-differences-between-meditation-and-self-hypnosis/ «تفاوتهای کلیدی بین مراقبه و خود هیپنوتیزم»، وبسایت جذب ساده.]</ref> و خیالپردازی بر خلق تصاویر ذهنی<ref>[https://namnak.com/مزایای-خیال-پردازی.p23203 «مزایا و فواید باورنکردنی خیالپردازی برای کودکان و بزرگسالان»، وبسایت نمناک.]</ref> تمرکز دارد و یوگا نیز سیستمی جسمیروانی برای آمادهسازی ذهن است.<ref>[https://daneshyari.com/mag/382/meditation-and-yoga?utm%20source=chatgpt.com «مدیتیشن و تفاوت آن با یوگا چیست؟ آموزش مدیتیشن و فواید آن»، وبسایت دانشیاری.]</ref> | |||
برخلاف این نگاه که دستیابی به آرامش را یک هدف غایی تلقی میکند، آرامش در [[فرهنگ دینی|فرهنگ اسلامی]]، یک هدف میانی برای رسیدن به [[سعادت]] است<ref>[https://www.jscm.ir/article%20189944.html عزیزی و دیگران، «اینستاگرام و تجربۀ معنوی کاربران: پدیدارشناسی تجربۀ دنبالکنندگان صفحات مدیتیشن، مثبتاندیشی و موفقیت»، 1403ش، ص17.]</ref> که از طریق [[مراقبه]] بهدست میآید. مراقبه در فرهنگ اسلامی، بهمعنای توجه دائمی به حضور [[خدا|خداوند]] و نظارت بر [[نفس]] برای پرهیز از [[غفلت]] بوده و هدف آن، [[رشد اخلاقی]] و معنوی است.<ref>[https://journals.iau.ir/article%20689768.html قنبری و دیگران، «گذر از مرحلۀ مدیتیشن به مراقبه از دیدگاه یوحنا صلیبی»، 1400ش، ص10.]</ref> | |||
== تاریخچهٔ مدیتیشن == | |||
=== خاستگاه شرقی مدیتیشن === | |||
در سنتهای شرقی چون [[بودیزم|بودیسم]]، هندوئیسم، یوگا، تائوئیسم و ذن، تکنیکهای ارامسازی ذهن برای اهدافی همچون تنظیم توجه، کاهش واکنشگری و رهایی از دلبستگی، پرورش یافتهاند. این مکاتب، هرچند بهدنبال تعالی هستند، اما فاقد [[معنویت]] دینی هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/download/354162 مقیمی و خائفی، «بازتاب اندیشۀ ذن در لایههای پنهان شعر سپهری»، 1392ش، ص30-32.]</ref> در سال ۱۹۵۷م «ماهاراشی ماهش یوگی» مدیتیشن را در هند پایهگذاری کرد و از سال ۱۹۵۹م، در کشور آمریکا به آموزش آن پرداخت. ماهاراشی بهشدت طرفدار و مبلّغ معنویت سکولار و مادیگرا بود<ref>[https://mafaz.ir/داÙØ´ÙاÙ
Ù-ÙرÙ-Ù-ادÛاÙ/Ù
کاتب-Ù
عÙÙÛت-گراØ-Ù
دÛتÛØ´Ù «مکاتب معنویتگرا؛ مدیتیشن متعالی (تی. ام)»، وبسایت مفاز.]</ref> و مکاتب عرفانی شرق را با مبانی غربی ترکیب کرد.<ref>[http://serajnet.org/post/detail/Fa/2-88-9-10-1-0/تاریخچه-مدیتیشن-متعالی-Tm.aspx «تاریخچۀ مدیتیشن متعالی»، وبسایت سراج اندیشه.]</ref> | |||
=== رویکرد غربی === | |||
در دوران معاصر، جهان غرب مدیتیشن را به کالای [[سلامت روان]] تبدیل کرده است. پس از مطرح شدن [[اقتصاد توجه]]، این روش نوین که برای مدیریت درد و [[استرس]] بهکار میرود، بر تنظیم توجه و [[هیجان]] استوار است و با حذف معناگرایی، انسان را در دایرهٔ محدود «خود» محبوس میکند.<ref>[https://sid.ir/paper/208769/fa?utm%20source=chatgpt.com رضیان و دیگران، «بررسی اثربخشی برنامۀ کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی (MBSR) بر کاهش نشانههای افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی»، 1394ش، چکیده.]</ref> امروزه در دنیای دیجیتال، مدیتیشنهای سطحی و فردگرایانه بهعنوان «[[معنویت فوری]]» عرضه میشوند تا خلأ معنوی را بهصورت موقتی پر کنند، اما پاسخ عمیق و پایدار به [[بحران معنا]] در عصر جدید نیستند.<ref>[https://arameshyar.com/blog/how-to-meditate-with-god/ «مراقبه با خدا و دستیابی به آرامش درون»، وبسایت آرامش یار، تاریخ بازدید: 22 شهریور 1404ش.]</ref> | |||
=== رویکرد دینی === | |||
[[پرونده:مدیتیشن۱.jpg|جایگزین=آیتالله محمدتقی بهجت در حال راز و نیاز در حرم حضرت معصومه|بندانگشتی|آیتالله [[محمدتقی بهجت]] در حال راز و نیاز در [[حرم حضرت معصومه]]]]در مکاتب و کتابهای مرتبط با مدیتیشن از آن بهعنوان یک سنت دیرینه یاد میشود<ref>[https://gahar.ir/تاریخچه-مدیتیشن/ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر.]</ref> که با اهداف دینی، در فرهنگهای بودایی، هندویی، مسیحی، یهودی و اسلامی انجام میشد. امروزه مدیتیشن بدون رویکرد و آداب دینی<ref>[https://aramia.me/blog/benefits-of-meditation/ بهرامپور، «فواید مدیتیشن»، وبلاگ آرامیا.]</ref> و بیشتر بهصورت تمرینات نشسته بودایی انجام میشود.<ref>[https://gahar.ir/تاریخچه-مدیتیشن/ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر.]</ref> بسیاری از مردم آن را بدون اعتقاد مذهبی خاص و فقط بهعنوان یک تکنیک رواندرمانی انجام میدهند.<ref>[https://lotus-handmade.com/مدیتیشن-یعنی-چه-و-چگونه-انجام-میشود/ «مدیتیشن یعنی چه و چگونه انجام میشود؟»، وبسایت هنرپویان خلاق لوتوس.]</ref> | |||
=== رویکرد اسلامی === | |||
در [[اسلام]] اما مفهوم مراقبه یا آگاهی از حضور خدا و محاسبه یا بازبینی اعمال بهعنوان ستون سلوک اخلاقی پذیرفته شده که نیازمند قضاوت اخلاقی و تلاش برای اصلاح است.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/6724/مشارطه،-مراقبه،-محاسبه «مشارطه، مراقبه، محاسبه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> همچنین در فرهنگ اسلامی، برخلاف [[مانترا]] که برای تمرکز، تنها بر تکرار کلمات تکیه میکند، [[ذکر|ذِکر]] و یادآوری آگاهانهٔ خداوند به [[آرامش]]، حضور و معرفت میانجامد<ref>[https://www.mehrnews.com/news/2153751/دلیل-برتري-عبادت-و-ذكر-بر-مراقبه-و-مديتيشن «دلیل برتری عبادت و ذکر بر مراقبه و مدیتیشن»، خبرگزاری مهر.]</ref> و بر [[حضور قلب]] در [[نماز]] تأکید شده است که معادل بازگرداندن توجه به لحظهٔ اکنون و در محضر خدا است؛ چیزی که در مدیتیشن وجود ندارد.<ref>[https://menubaz.com/Blog/prayer-and-meditation احمدی، «قدرت نماز و مدیتیشن»، وبسایت منوباز.]</ref> | |||
تاریخچه آرامش ذهن و درون در فرهنگ [[مسلمان|مسلمانان]] سرشار از نمونههایی است که تلاش برای کسب آرامش را بهمثابه یک الگوی تعالیبخش معنا شده است تا از رهگذر [[تزکیه]] و [[تفکر]]، آدمی به رشد معنوی دست یابد.<ref>[https://www.shia-news.com/fa/news/134142/تأکید-امیرالمومنین-ع-بر-مراقبه-و-محاسبه?utm_sourc «تأکید امیرالمؤنین (ع) بر مراقبه و محاسبه»، خبرگزاری شیعه نیوز.]</ref> این تلاش، یک حالت وجودی مستمر است که تمام [[زندگی]] فرد، از خوردن و خوابیدن تا [[کار]] و [[تحصیل]] را به میدانی برای [[عبادت]] آگاهانه تبدیل میکند.<ref>[https://hekmatelahi.com/allameh-moraghebeh/?utm%20source=chatgpt.com «مراقبه از نگاه علامه طباطبایی؛ حضور دائمی در ساحت حق»، وبسایت مدرسۀ فقاهت و حکمت الهی.]</ref> | |||
== مؤلفههای بنیادین مدیتیشن == | |||
* '''توجه متمرکز''':<ref>Focused Attention.</ref> مدیتیشن از تمرکز بر تنفس یا مانترا استفاده میکند و ذهن را موجودی بیطرف و خنثی میانگارد. | |||
* '''نگرش بدون قضاوت''':<ref>Non-judgmental Attitude.</ref> مدیتیشن مدرن بر مشاهدهٔ افکار و [[احساس|احساسات]] بدون قضاوت «خوب» یا «بد» تمرکز میکند.<ref>[https://frs.qom.ac.ir/article%203176.html جلیلی، «بررسی تأثیر تمرینات مدیتیشن (آرامسازی) بر تواناییهای شناختی و حفظ ثبات در سالمندان غیرفعال»، 1403ش، ص9.]</ref> | |||
با تأکید بر این دو مؤلفه، از مدیتیشن انتظار میرود که به سلامت جسمانی، [[آرامش ذهن|آرامش ذهنی]] و تعادل عاطفی، یاری برساند.<ref>[https://www.kheradvarz.com/-%D8%AA%D8%A3%D8%AB%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B1%D8%A7%D9%82%D8%A8%D9%87-%D9%88-%D9%85%D8%AF%DB%8C%D8%AA%DB%8C%D8%B4%D9%86-%D8%A8%D8%B1-%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%D8%AA-%D8%B1%D9%88%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AA%D9%88%D8%B3%D8%B9%D9%87-%D «تأثیرمراقبه و مدیتیشن بر سلامت روان و توسعۀ فردی»، وبسایت خردورز.]</ref> | |||
== انواع و روشهای مدیتیشن == | |||
[[پرونده:مدیتیشن۲.jpg|پیوند=link=https://fa.wikirose.ir/wiki/پرونده:C74139eb-7224-4520-bc21-ba507c80d7a2.jpeg|جایگزین=مدیتیشن در هند|بندانگشتی|مدیتیشن در کجارو ریشیکش، از شهرهای مشهور هند]] | |||
در مدیتیشن بهصورت کلی از دو تکنیک شامل [[تمرکز]] و [[تفکر]] استفاده میشود تا فرد، ذهن خویش را به حالتی از آگاهی و آرامش برساند. این کار اغلب با نشستن در یک حالت آرام و ساکت انجام میشود، اما شکلهای حرکتی نیز وجود دارد. [[مدیتیشن تمرکزی]] (توجه متمرکز بر روی یک شیء، صدا، نفس، شعله شمع یا یک کلمه یا عبارت تکرارشونده)، [[مدیتیشن ذهنآگاهی]] (تجربه آگاهیِ گذرا دربارهٔ افکار و احساسات لحظهای)، [[مدیتیشن متا]] یا مهربانیمحور (پرورش احساس عشق، محبت و بخشش نسبت به خود و دیگران)، [[مدیتیشن حرکتی]] (تمرکز بر حرکات بدنی و حسهای فیزیکی مانند پیادهروی)، [[مدیتیشن تجسمی]] و [[مدیتیشن تفکر عمیق]]، از مهمترین انواع مدیتیشن هستند. همچنین بسیاری از کسانی که به سراغ مدیتیشن میروند، تمرینهای خود را با [[مدیتیشن صبحگاهی]]، [[مدیتیشن قبل از خواب]]، [[مدیتیشن کندالینی]]، [[مدیتیشن صوتی]] و [[مدیتیشن با شمع]]، آغاز میکنند.<ref>[https://www.zoomit.ir/health-medical/372938-a-complete-guide-to-meditation/#2d06b15a-9e13-4eaf-b04e-12f6e274e066 «راهنمای جامع انواع مدیتیشن برای مبتدیها»، وبسایت زومیت].</ref> | |||
== کارکردهای مدیتیشن == | |||
# '''خودشناسی روانشناختی:''' تمرکز بر شناخت و درک عواطف و افکار شخصی. | |||
# '''رهایی درونی از وابستگیها:''' کاهش وابستگی به افکار و احساسات برای دستیابی به آرامش ذهنی. | |||
# '''تعادل روانی:''' ایجاد تعادل در زندگی روزمره از طریق تمرینات ذهنی.<ref>[https://sid.ir/paper/191886/fa کیانی، «بررسی برآیند تجربۀ دینی انسانگرایانه مبتنی بر یگه و مدیتیشن»، 1396ش، ص84-85.]</ref> | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* قرآن کریم. | |||
* ابراهیمی، مهدی، «تاریخچهٔ مدیتیشن از ابتدا تا امروز»، وبلاگ آرامیا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۰ش. | |||
* احمدی، طیبه، «قدرت نماز و مدیتیشن»، وبسایت منوباز، تاریخ بارگذاری: ۳۰ دی ۱۴۰۲ش. | |||
* «انواع، مزایا، معایب و تاریخچهٔ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* بهرامپور، پیام، «فواید مدیتیشن»، وبلاگ آرامیا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۸ش. | |||
* «تأثیر مراقبه و مدیتیشن بر سلامت روان و توسعهٔ فردی»، وبسایت خردورز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «تأکید امیرالمؤنین (ع) بر مراقبه و محاسبه»، خبرگزاری شیعه نیوز، تاریخ بارگذاری: ۱۵ دی ۱۳۹۵ش. | |||
* «تاریخچهٔ مدیتیشن متعالی»، وبسایت سراج اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۲ش. | |||
* تعریف مدیتیشن به زبان ساده به همراه فواید آن»، وبسایت چی نیاز داری، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* «تفاوتهای کلیدی بین مراقبه و خود هیپنوتیزم»، وبسایت جذب ساده، تاریخ بارگذاری: ۱۴ دی ۱۴۰۳ش. | |||
* جلیلی، حمیدرضا، «بررسی تأثیر تمرینات مدیتیشن (آرامسازی) بر تواناییهای شناختی و حفظ ثبات در سالمندان غیرفعال»، مطالعات عملکردی در روانشناسی ورزشی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۳، پیاپی ۳، ۱۴۰۳ش. | |||
* «دلیل برتری عبادت و ذکر بر مراقبه و مدیتیشن»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: ۲۰ مهر ۱۳۹۲ش. | |||
* «راهنمای جامع انواع مدیتیشن برای مبتدیها»، وبسایت زومیت، تاریخ انتشار محتوا: ۲ خرداد ۱۴۰۴ش. | |||
* رضیان، شیما و دیگران، «بررسی اثربخشی برنامهٔ کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی (MBSR) بر کاهش نشانههای افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی»، روانشناسی بالینی و شخصیت، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۴ش. | |||
* عباسی، امیر، «مدیتیشن چیست؟ فواید، انواع و تکنیکهای مدیتیشن»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* عزیزی، حمید و دیگران، «اینستاگرام و تجربهٔ معنوی کاربران: پدیدارشناسی تجربهٔ دنبالکنندگان صفحات مدیتیشن، مثبتاندیشی و موفقیت»، جامعهٔ فرهنگ رسانه، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۰، ۱۴۰۳ش. | |||
* کیانی، محمدحسین، «بررسی برآیند تجربهٔ دینی انسانگرایانه مبتنی بر یگه و مدیتیشن»، نشریهٔ الهیات تطبیقی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۶ش. | |||
* قنبری، بخشعلی و دیگران، «گذر از مرحلهٔ مدیتیشن به مراقبه از دیدگاه یوحنا صلیبی»، سامانهٔ مدیریت نشریات علمی، دورهٔ ۱۴، شمارهٔ ۵۶، ۱۴۰۰ش. | |||
* «مدیتیشن چیست؟»، خبرگزاری رکنا، تاریخ بارگذاری: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش. | |||
* «مدیتیشن چیست؟»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* «مدیتیشن و تفاوت آن با یوگا چیست؟ آموزش مدیتیشن و فواید آن»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «مدیتیشن یعنی چه و چگونه انجام میشود؟»، وبسایت هنرپویان خلاق لوتوس، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* «مراقبه از نگاه علامه طباطبایی؛ حضور دائمی در ساحت حق»، وبسایت مدرسهٔ فقاهت و حکمت الهی، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «مراقبه با خدا و دستیابی به آرامش درون»، وبسایت آرامش یار، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «مزایا و فواید باورنکردنی خیالپردازی برای کودکان و بزرگسالان»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «مشارطه، مراقبه، محاسبه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* «معنی مدیتیشن چیست؟ انواع مراقبه و مدیتیشن در خانه»، وبسایت ایران مدیر، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش. | |||
* معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش. | |||
* مقیمی، زینب و خائفی، عباس، «بازتاب اندیشهٔ ذن در لایههای پنهان شعر سپهری»، فصلنامهٔ پژوهشهای ادبی، سال ۱۰، شمارهٔ ۳۹، ۱۳۹۲ش. | |||
* «مکاتب معنویتگرا؛ مدیتیشن متعالی (تی. ام)»، وبسایت مفاز، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۴۰۰ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ ۲۴ دی ۱۴۰۴، ساعت ۰۸:۱۰
مدیتیشن؛ مجموعهای از تکنیکها برای آرامسازی ذهن و مدیریت آگاهانه توجه.
مدیتیشن یا تمرینهای ذهنآگاهی، بهعنوان روشی برای آرامسازی و مدیریت توجه و نیز رهایی از اضطراب و استرس، در دنیای امروزی، اهمیت یافته است. این مجموعه از تکنیکها و تمرینهای ذهنی، خاستگاه شرقی دارد و نوعی مراقبه و از لوازم یوگا است که با هدف درونگرایی، تربیت و کنترل ذهن برای رسیدن به خودآگاهی و آرامش عمیق بهکار میرود. این رویکرد در سبک زندگی معاصر، با جدا شدن از ریشههای معنوی و تقلیلیافتن به ابزاری روانشناختی، در پاسخگویی به نیازهای عمیق وجودی انسان با محدودیتهای جدی مواجه است و آرامش حقیقی را بهعنوان ثمرهٔ اتصال به منبع هستی، در پی ندارد. آرامش ذهن در سبک زندگی اسلامیایرانی، با خودآگاهی و ارتقای معنویت پیوند میخورد.
تعریف مدیتیشن
مدیتیشن برگرفته از واژه لاتینی مدیتاتوم بهمعنای تفکر است[۱] و برخی آن را بهمعنای التیام میدانند که در آن حالت، فرد بهصورت ارادی، ذهن خویش را به سکوت وادار میکند تا به آرامش برسد.[۲] امروزه اما مدیتیشن بیشتر بهمعنای تمرکز است[۳] و تکنیکِ پرورش ذهن و تمرین برای خودآگاهی[۴] با هدف رسیدن به آرامش، پالایش ذهن و بهبود کیفیت روان، شناخته میشود[۵] که فرصتی برای مدیریت جریان مداوم افکار و کاهش نشخوار فکری، بهدست میدهد.[۶]
اصطلاحات ریلکسیشن،[۷] هیپنوتیزم،[۸] خیالپردازی[۹] و یوگا[۱۰] نیز به مفاهیم و تلاشهایی برای کسب آرامش در سطح روان و جسم اشاره دارند. ریلکسیشن بر آرامش جسمی،[۱۱] هیپنوتیزم بر تلقین[۱۲] و خیالپردازی بر خلق تصاویر ذهنی[۱۳] تمرکز دارد و یوگا نیز سیستمی جسمیروانی برای آمادهسازی ذهن است.[۱۴]
برخلاف این نگاه که دستیابی به آرامش را یک هدف غایی تلقی میکند، آرامش در فرهنگ اسلامی، یک هدف میانی برای رسیدن به سعادت است[۱۵] که از طریق مراقبه بهدست میآید. مراقبه در فرهنگ اسلامی، بهمعنای توجه دائمی به حضور خداوند و نظارت بر نفس برای پرهیز از غفلت بوده و هدف آن، رشد اخلاقی و معنوی است.[۱۶]
تاریخچهٔ مدیتیشن
خاستگاه شرقی مدیتیشن
در سنتهای شرقی چون بودیسم، هندوئیسم، یوگا، تائوئیسم و ذن، تکنیکهای ارامسازی ذهن برای اهدافی همچون تنظیم توجه، کاهش واکنشگری و رهایی از دلبستگی، پرورش یافتهاند. این مکاتب، هرچند بهدنبال تعالی هستند، اما فاقد معنویت دینی هستند.[۱۷] در سال ۱۹۵۷م «ماهاراشی ماهش یوگی» مدیتیشن را در هند پایهگذاری کرد و از سال ۱۹۵۹م، در کشور آمریکا به آموزش آن پرداخت. ماهاراشی بهشدت طرفدار و مبلّغ معنویت سکولار و مادیگرا بود[۱۸] و مکاتب عرفانی شرق را با مبانی غربی ترکیب کرد.[۱۹]
رویکرد غربی
در دوران معاصر، جهان غرب مدیتیشن را به کالای سلامت روان تبدیل کرده است. پس از مطرح شدن اقتصاد توجه، این روش نوین که برای مدیریت درد و استرس بهکار میرود، بر تنظیم توجه و هیجان استوار است و با حذف معناگرایی، انسان را در دایرهٔ محدود «خود» محبوس میکند.[۲۰] امروزه در دنیای دیجیتال، مدیتیشنهای سطحی و فردگرایانه بهعنوان «معنویت فوری» عرضه میشوند تا خلأ معنوی را بهصورت موقتی پر کنند، اما پاسخ عمیق و پایدار به بحران معنا در عصر جدید نیستند.[۲۱]
رویکرد دینی
در مکاتب و کتابهای مرتبط با مدیتیشن از آن بهعنوان یک سنت دیرینه یاد میشود[۲۲] که با اهداف دینی، در فرهنگهای بودایی، هندویی، مسیحی، یهودی و اسلامی انجام میشد. امروزه مدیتیشن بدون رویکرد و آداب دینی[۲۳] و بیشتر بهصورت تمرینات نشسته بودایی انجام میشود.[۲۴] بسیاری از مردم آن را بدون اعتقاد مذهبی خاص و فقط بهعنوان یک تکنیک رواندرمانی انجام میدهند.[۲۵]
رویکرد اسلامی
در اسلام اما مفهوم مراقبه یا آگاهی از حضور خدا و محاسبه یا بازبینی اعمال بهعنوان ستون سلوک اخلاقی پذیرفته شده که نیازمند قضاوت اخلاقی و تلاش برای اصلاح است.[۲۶] همچنین در فرهنگ اسلامی، برخلاف مانترا که برای تمرکز، تنها بر تکرار کلمات تکیه میکند، ذِکر و یادآوری آگاهانهٔ خداوند به آرامش، حضور و معرفت میانجامد[۲۷] و بر حضور قلب در نماز تأکید شده است که معادل بازگرداندن توجه به لحظهٔ اکنون و در محضر خدا است؛ چیزی که در مدیتیشن وجود ندارد.[۲۸]
تاریخچه آرامش ذهن و درون در فرهنگ مسلمانان سرشار از نمونههایی است که تلاش برای کسب آرامش را بهمثابه یک الگوی تعالیبخش معنا شده است تا از رهگذر تزکیه و تفکر، آدمی به رشد معنوی دست یابد.[۲۹] این تلاش، یک حالت وجودی مستمر است که تمام زندگی فرد، از خوردن و خوابیدن تا کار و تحصیل را به میدانی برای عبادت آگاهانه تبدیل میکند.[۳۰]
مؤلفههای بنیادین مدیتیشن
- توجه متمرکز:[۳۱] مدیتیشن از تمرکز بر تنفس یا مانترا استفاده میکند و ذهن را موجودی بیطرف و خنثی میانگارد.
- نگرش بدون قضاوت:[۳۲] مدیتیشن مدرن بر مشاهدهٔ افکار و احساسات بدون قضاوت «خوب» یا «بد» تمرکز میکند.[۳۳]
با تأکید بر این دو مؤلفه، از مدیتیشن انتظار میرود که به سلامت جسمانی، آرامش ذهنی و تعادل عاطفی، یاری برساند.[۳۴]
انواع و روشهای مدیتیشن
در مدیتیشن بهصورت کلی از دو تکنیک شامل تمرکز و تفکر استفاده میشود تا فرد، ذهن خویش را به حالتی از آگاهی و آرامش برساند. این کار اغلب با نشستن در یک حالت آرام و ساکت انجام میشود، اما شکلهای حرکتی نیز وجود دارد. مدیتیشن تمرکزی (توجه متمرکز بر روی یک شیء، صدا، نفس، شعله شمع یا یک کلمه یا عبارت تکرارشونده)، مدیتیشن ذهنآگاهی (تجربه آگاهیِ گذرا دربارهٔ افکار و احساسات لحظهای)، مدیتیشن متا یا مهربانیمحور (پرورش احساس عشق، محبت و بخشش نسبت به خود و دیگران)، مدیتیشن حرکتی (تمرکز بر حرکات بدنی و حسهای فیزیکی مانند پیادهروی)، مدیتیشن تجسمی و مدیتیشن تفکر عمیق، از مهمترین انواع مدیتیشن هستند. همچنین بسیاری از کسانی که به سراغ مدیتیشن میروند، تمرینهای خود را با مدیتیشن صبحگاهی، مدیتیشن قبل از خواب، مدیتیشن کندالینی، مدیتیشن صوتی و مدیتیشن با شمع، آغاز میکنند.[۳۵]
کارکردهای مدیتیشن
- خودشناسی روانشناختی: تمرکز بر شناخت و درک عواطف و افکار شخصی.
- رهایی درونی از وابستگیها: کاهش وابستگی به افکار و احساسات برای دستیابی به آرامش ذهنی.
- تعادل روانی: ایجاد تعادل در زندگی روزمره از طریق تمرینات ذهنی.[۳۶]
پانویس
- ↑ ابراهیمی، «تاریخچۀ مدیتیشن از ابتدا تا امروز»، وبلاگ آرامیا.
- ↑ «مدیتیشن چیست؟»، وبسایت بیتوته.
- ↑ «معنی مدیتیشن چیست؟ انواع مراقبه و مدیتیشن در خانه»، وبسایت ایران مدیر.
- ↑ «تعریف مدیتیشن به زبان ساده به همراه فواید آن»، وبسایت چی نیاز داری.
- ↑ معین، فرهنگ فارسی معین، ذیل واژۀ مدیتیشن.
- ↑ عباسی، «مدیتیشن چیست؟ فواید، انواع و تکنیکهای مدیتیشن»، وبسایت ویرگول.
- ↑ Relaxation
- ↑ Hypnotism
- ↑ Fantasy
- ↑ Yoga
- ↑ «مدیتیشن چیست؟»، خبرگزاری رکنا.
- ↑ «تفاوتهای کلیدی بین مراقبه و خود هیپنوتیزم»، وبسایت جذب ساده.
- ↑ «مزایا و فواید باورنکردنی خیالپردازی برای کودکان و بزرگسالان»، وبسایت نمناک.
- ↑ «مدیتیشن و تفاوت آن با یوگا چیست؟ آموزش مدیتیشن و فواید آن»، وبسایت دانشیاری.
- ↑ عزیزی و دیگران، «اینستاگرام و تجربۀ معنوی کاربران: پدیدارشناسی تجربۀ دنبالکنندگان صفحات مدیتیشن، مثبتاندیشی و موفقیت»، 1403ش، ص17.
- ↑ قنبری و دیگران، «گذر از مرحلۀ مدیتیشن به مراقبه از دیدگاه یوحنا صلیبی»، 1400ش، ص10.
- ↑ مقیمی و خائفی، «بازتاب اندیشۀ ذن در لایههای پنهان شعر سپهری»، 1392ش، ص30-32.
- ↑ «مکاتب معنویتگرا؛ مدیتیشن متعالی (تی. ام)»، وبسایت مفاز.
- ↑ «تاریخچۀ مدیتیشن متعالی»، وبسایت سراج اندیشه.
- ↑ رضیان و دیگران، «بررسی اثربخشی برنامۀ کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی (MBSR) بر کاهش نشانههای افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی»، 1394ش، چکیده.
- ↑ «مراقبه با خدا و دستیابی به آرامش درون»، وبسایت آرامش یار، تاریخ بازدید: 22 شهریور 1404ش.
- ↑ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر.
- ↑ بهرامپور، «فواید مدیتیشن»، وبلاگ آرامیا.
- ↑ «انواع، مزایا، معایب و تاریخچۀ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر.
- ↑ «مدیتیشن یعنی چه و چگونه انجام میشود؟»، وبسایت هنرپویان خلاق لوتوس.
- ↑ «مشارطه، مراقبه، محاسبه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «دلیل برتری عبادت و ذکر بر مراقبه و مدیتیشن»، خبرگزاری مهر.
- ↑ احمدی، «قدرت نماز و مدیتیشن»، وبسایت منوباز.
- ↑ «تأکید امیرالمؤنین (ع) بر مراقبه و محاسبه»، خبرگزاری شیعه نیوز.
- ↑ «مراقبه از نگاه علامه طباطبایی؛ حضور دائمی در ساحت حق»، وبسایت مدرسۀ فقاهت و حکمت الهی.
- ↑ Focused Attention.
- ↑ Non-judgmental Attitude.
- ↑ جلیلی، «بررسی تأثیر تمرینات مدیتیشن (آرامسازی) بر تواناییهای شناختی و حفظ ثبات در سالمندان غیرفعال»، 1403ش، ص9.
- ↑ «تأثیرمراقبه و مدیتیشن بر سلامت روان و توسعۀ فردی»، وبسایت خردورز.
- ↑ «راهنمای جامع انواع مدیتیشن برای مبتدیها»، وبسایت زومیت.
- ↑ کیانی، «بررسی برآیند تجربۀ دینی انسانگرایانه مبتنی بر یگه و مدیتیشن»، 1396ش، ص84-85.
منابع
- قرآن کریم.
- ابراهیمی، مهدی، «تاریخچهٔ مدیتیشن از ابتدا تا امروز»، وبلاگ آرامیا، تاریخ درج مطلب: ۱۵ مرداد ۱۴۰۰ش.
- احمدی، طیبه، «قدرت نماز و مدیتیشن»، وبسایت منوباز، تاریخ بارگذاری: ۳۰ دی ۱۴۰۲ش.
- «انواع، مزایا، معایب و تاریخچهٔ مدیتیشن یا مراقبه»، وبسایت گهر، تاریخ بازدید: ۲۳ تیر ۱۴۰۲ش.
- بهرامپور، پیام، «فواید مدیتیشن»، وبلاگ آرامیا، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۸ش.
- «تأثیر مراقبه و مدیتیشن بر سلامت روان و توسعهٔ فردی»، وبسایت خردورز، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «تأکید امیرالمؤنین (ع) بر مراقبه و محاسبه»، خبرگزاری شیعه نیوز، تاریخ بارگذاری: ۱۵ دی ۱۳۹۵ش.
- «تاریخچهٔ مدیتیشن متعالی»، وبسایت سراج اندیشه، تاریخ بازدید: ۲۴ مرداد ۱۴۰۲ش.
- تعریف مدیتیشن به زبان ساده به همراه فواید آن»، وبسایت چی نیاز داری، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- «تفاوتهای کلیدی بین مراقبه و خود هیپنوتیزم»، وبسایت جذب ساده، تاریخ بارگذاری: ۱۴ دی ۱۴۰۳ش.
- جلیلی، حمیدرضا، «بررسی تأثیر تمرینات مدیتیشن (آرامسازی) بر تواناییهای شناختی و حفظ ثبات در سالمندان غیرفعال»، مطالعات عملکردی در روانشناسی ورزشی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۳، پیاپی ۳، ۱۴۰۳ش.
- «دلیل برتری عبادت و ذکر بر مراقبه و مدیتیشن»، خبرگزاری مهر، تاریخ بارگذاری: ۲۰ مهر ۱۳۹۲ش.
- «راهنمای جامع انواع مدیتیشن برای مبتدیها»، وبسایت زومیت، تاریخ انتشار محتوا: ۲ خرداد ۱۴۰۴ش.
- رضیان، شیما و دیگران، «بررسی اثربخشی برنامهٔ کاهش استرس مبتنی بر ذهنآگاهی (MBSR) بر کاهش نشانههای افراد مبتلا به اضطراب اجتماعی»، روانشناسی بالینی و شخصیت، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۱۲، ۱۳۹۴ش.
- عباسی، امیر، «مدیتیشن چیست؟ فواید، انواع و تکنیکهای مدیتیشن»، وبسایت ویرگول، تاریخ بازدید: ۱۵ شهریور ۱۴۰۴ش.
- عزیزی، حمید و دیگران، «اینستاگرام و تجربهٔ معنوی کاربران: پدیدارشناسی تجربهٔ دنبالکنندگان صفحات مدیتیشن، مثبتاندیشی و موفقیت»، جامعهٔ فرهنگ رسانه، دورهٔ ۱۳، شمارهٔ ۵۰، ۱۴۰۳ش.
- کیانی، محمدحسین، «بررسی برآیند تجربهٔ دینی انسانگرایانه مبتنی بر یگه و مدیتیشن»، نشریهٔ الهیات تطبیقی، دورهٔ ۸، شمارهٔ ۱۷، ۱۳۹۶ش.
- قنبری، بخشعلی و دیگران، «گذر از مرحلهٔ مدیتیشن به مراقبه از دیدگاه یوحنا صلیبی»، سامانهٔ مدیریت نشریات علمی، دورهٔ ۱۴، شمارهٔ ۵۶، ۱۴۰۰ش.
- «مدیتیشن چیست؟»، خبرگزاری رکنا، تاریخ بارگذاری: ۲۲ آبان ۱۴۰۳ش.
- «مدیتیشن چیست؟»، وبسایت بیتوته، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- «مدیتیشن و تفاوت آن با یوگا چیست؟ آموزش مدیتیشن و فواید آن»، وبسایت دانشیاری، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «مدیتیشن یعنی چه و چگونه انجام میشود؟»، وبسایت هنرپویان خلاق لوتوس، تاریخ بازدید: ۲۵ تیر ۱۴۰۲ش.
- «مراقبه از نگاه علامه طباطبایی؛ حضور دائمی در ساحت حق»، وبسایت مدرسهٔ فقاهت و حکمت الهی، تاریخ بازدید: ۳۱ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «مراقبه با خدا و دستیابی به آرامش درون»، وبسایت آرامش یار، تاریخ بازدید: ۲۲ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «مزایا و فواید باورنکردنی خیالپردازی برای کودکان و بزرگسالان»، وبسایت نمناک، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «مشارطه، مراقبه، محاسبه»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ بازدید: ۱۷ شهریور ۱۴۰۴ش.
- «معنی مدیتیشن چیست؟ انواع مراقبه و مدیتیشن در خانه»، وبسایت ایران مدیر، تاریخ بازدید: ۲۲ تیر ۱۴۰۲ش.
- معین، محمد، فرهنگ فارسی، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۱۶ شهریور ۱۴۰۴ش.
- مقیمی، زینب و خائفی، عباس، «بازتاب اندیشهٔ ذن در لایههای پنهان شعر سپهری»، فصلنامهٔ پژوهشهای ادبی، سال ۱۰، شمارهٔ ۳۹، ۱۳۹۲ش.
- «مکاتب معنویتگرا؛ مدیتیشن متعالی (تی. ام)»، وبسایت مفاز، تاریخ درج مطلب: ۳ تیر ۱۴۰۰ش.