بست (شهر): تفاوت میان نسخه‌ها

تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-'''بست'''؛
+[[پرونده:بست.jpg|جایگزین=سر طاق قلعه تاریخی شهر بست|بندانگشتی|سر طاق قلعه تاریخی شهر بست]]
+'''{{درشت|بُست}}'''؛ شهری باستانی در ولایت هلمند افغانستان.
+بُست، شهری باستانی در جنوب‌غربی [[افغانستان]]، با قدمتی بیش از ۲۵۰۰ سال یکی از زیستگاه‌های کهن [[سیستان]] بوده است. این شهر به‌دلیل موقعیت جغرافیایی کلیدی خود به مرکزی برای تبادلات تجاری و فرهنگی منطقه تبدیل شد. بُست در بیشتر دوره تاریخی خود، یک مرکز علمی، فقهی و ادبی بود و دانشمندان، فقیهان و شاعران بزرگی را پرورانیده است. [[تنوع مذهبی]] و زبانی در این [[شهر]]، گواهی بر تساهل و [[پویایی فرهنگی]] آن است. آثاری چون طاق آجری و کاخ مسعود غزنوی، نشان‌دهندهٔ شکوه [[معماری]] و غنای هنری این منطقه در دوران اسلامی است. بقایای این شهر کهن در کرانه رود هیرمند و در نزدیکی محل تلاقی آن با رود ارغنداب، در مجاورت شهر لشکرگاه، مرکز [[ولایت هلمند]]، قرار دارد.
+== نام‌گذاری بُست ==
+جغرافی‌دانان باستان از بُست با نام‌های بستیاد، دزلوتیا، بستیگیا، دزلنگا، بیسپو پولیس و بیات یاد کرده‌اند. جغرافی‌دانان [[مسلمان]] و جهانگردان اروپایی آن را به نام‌های بُست، بِست، قلعهٔ بِست، قلعهٔ بُست و کلهٔ بُست ضبط کرده‌اند.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۳–۸۴.</ref> برخی دیگر نیز نام آن را برگرفته از نام [[اوستا|اوستایی]] بُسْته وئیری، پسر زریر و برادرزادهٔ گشتاسب دانستند که در فروردین‌یشت، بستوری یا بُستور آمده است.<ref>حبیبی، جغرافیای تاریخی افغانستان، ۱۳۷۸ش، ص۱۸۶.</ref>
+== تاریخچهٔ بُست ==
+[[پرونده:بست۱.jpg|جایگزین=عکس قدیمی از روبه‌رو طاق بُست از سمت جنوب‌شرقی|بندانگشتی|نمای روبه‌رو از طاق بُست از سمت جنوب‌شرقی، حدود سال‌های ۱۹۱۶–۱۹۱۷، عکس از اسکار فون نیدرمایر]]
+شهر کهن بست دارای ریشه‌هایی عمیق در تاریخ اسطوره‌ای و باستانی [[ایران]] است؛ برخی ریشهٔ بنای آن را به بستور، پسر زریر، و پاره‌ای دیگر به جد مادری [[گرشاسب]] نسبت می‌دهند. با این حال، کاوش‌های [[باستان‌شناسی]] قدمت این مرکز تمدنی را تا ۵۰۰ سال پیش از میلاد تأیید می‌کند که نشان‌دهندهٔ حیات پیوسته در آن از دوران [[هخامنشیان|هخامنشی]] تا عصر [[ساسانیان|ساسانی]]، [[کوشانیان|کوشانی]] و هفتالی است. در اوایل قرن هفتم میلادی، به‌دلیل ضعف دولت مرکزی، حاکمان محلی از تبار کوشانیان و ترکان بر منطقه چیرگی یافتند.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۲۱.</ref> در زمان ورود سپاه اعراب، حاکمانی چون کابلشاه در سواحل هیرمند تا [[کابل]]، در برابر آنها مقاومت کردند و برخی، استقلال سیاسی خود را تا قرن سوم هجری حفظ کردند.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۵–۸۶</ref> بُست در زمان خلافت عثمان، به تصرف مسلمانان درآمد.<ref>غلامی، بست در گذر زمان، ۱۳۹۶ش، ص۱۶.</ref>
+=اهمیت و جایگاه بست=
+شهر بست به‌دلیل موقعیت جغرافیایی حساس خود به‌عنوان دروازه هندوستان و قرار گرفتن در تقاطع مسیرهای کاروان‌رو، یک کانون بازرگانی و مرکز ثقل فرهنگی در منطقه سیستان و [[خراسان بزرگ]] بود. این موقعیت موجب شد تا این شهر از دوره ساسانیان محل حضور پیروان ادیان مختلف از جمله [[زرتشتی|زرتشتیان]]، [[مسیحی|مسیحیان]] و [[یهودی|یهودیان]] باشد.<ref>سیستانی، ''سیستان‌'' (سرزمین‌ماسه‌ها و حماسه‌ها)، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۳۷۴–۳۷۵.</ref>
+در دوران اسلامی، بُست به یک کانون علمی و ادبی تبدیل شد که دانشمندان، فقیهان و شاعران برجسته‌ای را به [[جامعه اسلامی]] عرضه کرد. آثار معماری باقی‌مانده از دورهٔ اسلامی، به‌ویژه در لشکرگاه، از جمله طاق آجری با تزیینات آمیخته از [[هنر اسلامی]] و هندی، گواهی بر شکوه هنری و تبادلات فرهنگی این شهر است.<ref>سمعانی، الانساب، ۱۹۸۸م، ج۱، ص۳۴۸.</ref> آثار علمی و ادبی این شخصیت‌ها، تأثیر ماندگاری در توسعه [[فقه اسلامی|فقه]] و [[ادبیات فارسی]] و [[زبان عربی]] در سده‌های نخستین اسلامی بر جای گذاشته است.<ref>دولت‌آبادی، ''شناسنامهٔ افغانستان،'' ۱۳۷۱ش، ص۱۴۳–۱۴۵.</ref>
+== جغرافیای بست ==
+[[پرونده:بست۳.jpg|جایگزین=عکس ویرانه‌های کاخی در نزدیکی دژ تاریخی قلعه بُست در حومهٔ لشکرگاه، استان هلمند|بندانگشتی|در این عکس که در تاریخ ۲۷ مارس ۲۰۲۱ گرفته شده است، ویرانه‌های کاخی در نزدیکی دژ تاریخی قلعه بُست در حومهٔ لشکرگاه، استان هلمند دیده می‌شود.]]
+خرابه‌های شهر کهن بست امروزه در کرانه [[رود هیرمند]] (هلمند)، در ولایت هلمند افغانستان قرار دارد. این شهر باستانی در طول جغرافیایی ۹۱ درجه و ۳۸ دقیقه و عرض جغرافیایی ۳۲ درجه و ۵۵ دقیقه واقع شده بود و در مقایسه با تمام توابع شرقی سیستان بزرگ، بزرگ‌ترین شهر به‌شمار می‌رفت.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۴–۸۵.</ref> [[یاقوت حموی]] در [[معجم البلدان]]، بست را در موقعیتی راهبردی بین سه شهر سجستان (زرنج)، غزنین ([[غزنی]]) و [[هرات]] توصیف می‌کند. نویسندهٔ حدود العالم نیز بست را شهری بزرگ با باره محکم و بر لب رود هیرمند توصیف کرده است.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۴–۸۵.</ref>
+بست دارای دو رود هیرمند و ارغنداب است که در یک فرسخی بست با هم یکی شده و به‌سوی مرز جنوب‌غربی میان [[ایران]] و [[افغانستان]] جاری می‌شود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/46342/جغرافیاى-تاریخى-شهر-بُست-از-آغاز-تا-دوره-معاصر-بخش-اول عالمی، جغرافیای تاریخی شهر بُست از آغاز تا دوره معاصر، بخش اول، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> بهره‌مندی شهر بست از دو فصل گرما و سرما و آب فراوان رودهای هیرمند و ارغنداب، تأثیر مستقیمی بر رونق اقتصادی و [[سبک زندگی]] ساکنان بست داشته و معیشت مردم را بر پایهٔ [[کشاورزی]] بنا نهاده بود.<ref>مقدسی مقدسی، احسن التقاسیم، ۱۹۰۶م، ج۱، ص۳۰۴–۳۰۵.</ref>
+== جمعیت‌شناسی بست ==
+ساکنین شهر بست، شامل گروه‌های اجتماعی زیر بود:
+# ساکنان بومی (فارس‌ها): افرادی که از زمان ساخت شهر بست در آن‌جا سکونت داشتند.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۲–۱۷۳.</ref>
+# ترک‌ها: ترکان خُلُّج یا خَلَج که بیشتر دامدار و کوچ‌نشین بودند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/46342/جغرافیاى-تاریخى-شهر-بُست-از-آغاز-تا-دوره-معاصر-بخش-اول عالمی، جغرافیای تاریخی شهر بُست از آغاز تا دوره معاصر، بخش اول، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
+# عرب‌ها: با فتح بست، به این شهر آمدند و از دو قبیلهٔ بنوتمیم و بکر بن وائل بودند.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۹.</ref>
+# غلامان: از زمان [[غزنویان]] به این شهر آمدند و بخش عمدهٔ آنها، اهالی سرزمین [[غور]] بودند.<ref>غلامی، بست در گذر زمان، ۱۳۹۶ش، ص۸۶–۸۷.</ref>
+# عیاران: جوانمردانی که از افراد پایین جامعه بودند و گاه به یاری امرا برخاسته و گاه به دسته‌های مخالف آنها می‌پیوستند.<ref>غلامی، بست در گذر زمان، ۱۳۹۶ش، ص۸۸.</ref>
+== ساختار شهری بُست ==
+ساختار بست شامل دو بخش اصلی بود:
+# شارستان (مدینه): مرکز اصلی شهر که مسجد جامع در آن واقع شده بود؛
+# ربض (حصار بیرونی یا ارگ): منطقه شامل [[بازار]]ها و [[رباط]]‌ها (مراکز نظامی و استراحتگاهی) در اطراف شارستان.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۶–۸۸.</ref>
+در قلمرو بست، شهرهای مهمی وجود داشتند که هر یک دارای ویژگی‌های خاصی بودند:
+* داور: شهری بزرگ و مستحکم که در سر حد غور واقع شده بود و گروه‌های نظامی از آن حفاظت می‌کردند. این منطقه دارای باغ‌ها، کشاورزی و میوه‌های فراوان بود؛
+* بکرواذ: شهری بزرگ که [[مسجد جامع]] آن در [[بازار]] قرار داشت و مردم آن از [[آب]] هیرمند استفاده می‌کردند؛
+* جالقانی: شهری کوچک با مردمانی کشاورز (وجولاهان) که در فاصله یک منزل از بست قرار داشت و محصولات کشاورزی خوبی تولید می‌کرد؛
+* کش: شهری که در مسیر رود هیرمند به سمت زرنج واقع شده بود و امروزه بقایای آن به نام کاخ مسعود شناخته می‌شود.
+شهر بست علاوه‌بر هستهٔ اصلی مدنی، بیش از ۱۱۰ قریه یا روستا را شامل می‌شد که تولیدات [[کشاورزی]]، [[باغداری]] و محصولات مرتبط با آن‌ها، [[معیشت]] و [[اقتصاد]] منطقه را تأمین می‌کرد.<ref>عالمی، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، 1387ش، ص۸۶–۸۸.</ref>
+== فرهنگ ==
+=== دین و مذهب ===
+ساکنان بُست، پیش از [[اسلام]]، پیرو ادیانی چون [[آیین زرتشت|زردتشت]]، [[آیین بودا|بودا]]، [[مسیحیت]] و [[آیین هندو|هندو]] بودند. آنها پس از ورود دین اسلام به شهر بست، پیرو مذاهب [[مذهب حنفیه|حنفی]]، [[مذهب شافعیه|شافعی]]، [[مذهب زیدیه|زیدی]]، [[خوارج]] و [[مذهب شیعه|شیعهٔ جعفری]] شدند. جمعیت [[شیعه|شیعیان]] در شهر بست به حدی بود که پس از [[واقعه عاشورا|واقعهٔ عاشورا]] در سال ۶۱ق، همراه با مردم شهرهای [[سیستان]]، دست به شورش زدند و والی آن، عبّاد بن زیاد، مجبور شد حکومت را رها و فرار کند. مردم بُست و سیستان هیچ‌گاه [[امام علی|علی بن ابی‌طالب]] را بر منابر، سَبّ نکردند.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۹۶.</ref>
+=== زبان ===
+پس از آن‌که عرب‌های مسلمان، بست را فتح کردند [[زبان عربی]] به‌عنوان زبان رسمی و دیوانی در سیستان و بست به کار گرفته شد؛ اما [[زبان فارسی]] نیز در این مناطق به حیات خود ادامه داد.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۷۲–۱۷۴.</ref> با توجه به وجود ترکان خَلَج در بست و اطراف، زبان ترکی نیز در این منطقه، رواج داشته است.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۸۸.</ref>
+=== آداب‌ورسوم ===
+[[سبک زندگی]] و [[پوشاک]] مردم به اهل عراق شباهت داشت. آنها، افرادی سخاوتمند بودند که به‌طور منظم و در مناسبت‌های مختلف چون روز [[جمعه]] و [[ماه رمضان]] به مستمندان، [[پول]] یا کالا اهدا می‌کردند. برای [[ازدواج]]، در بست، قانون اسلامی رعایت می‌شد و از گرفتن چهار زن دائمی فراتر نمی‌رفت. ازدواج فقط بین افراد قبیله مجاز بود. بین مردم و حتی دبیران و دیوان‌سالاران، [[فال زدن]]، رایج بود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/46342/جغرافیاى-تاریخى-شهر-بُست-از-آغاز-تا-دوره-معاصر-بخش-اول عالمی، جغرافیای تاریخی شهر بُست از آغاز تا دوره معاصر، بخش اول، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref>
+=== مشاهیر بُست ===
+* ابوسلیمان خطابی: فقیه و ادیب و محدث
+* ابوالفتح بستی: دبیر، شاعر و وزیر سبکتکین و [[محمود غزنوی]]
+* ابو نصر عُتبی
+* ابن حبان بستی
+* مظفر بن طاهر بستی
+* ابوبکر بستی<ref>غلامی، بست در گذر زمان، ۱۳۹۶ش، ص۹۷.</ref>
+== اقتصاد ==
+دو رود هیرمند و ارغنداب تأثیر بسیاری در سرسبزی، آبادانی و شکوفایی کشاورزی و اقتصاد شهر بست داشتند و محصولاتی همچون [[خرما]]، [[انگور]]، [[سدر]]، [[ریحان]]، [[زردآلو]]، [[خربزه]]، تربُزَه (هندوانه)، [[سیب]]، [[گلابی]] و [[زعفران]] در آن برداشت می‌شد.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۲۴۰–۲۴۱.</ref> کارگاه‌های صنعتی از جمله [[ابریشم‌بافی]] در نزدیکی [[بازار]]ها رونق داشت. صنعت [[مسگری]] و خشک‌کردن میوه نیز وجود داشت. نمک استحصال‌شده، کرباس و [[صابون]] نیز در بست تولید می‌شد و ساختن البسهٔ نمدی نیز در این شهر رایج بود.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/46342/جغرافیاى-تاریخى-شهر-بُست-از-آغاز-تا-دوره-معاصر-بخش-اول عالمی، جغرافیای تاریخی شهر بُست از آغاز تا دوره معاصر، بخش اول، پرتال جامع علوم انسانی.]</ref> کالاهایی مانند روسری، لباس‌های کتانی، انواع دستمال، [[کنف]]، [[ابریشم]]، [[نخود]]، [[گندم]]، [[جو]] و [[ارزن]] به آن وارد شده و برده‌های ترک و غیرترک، تجهیزات و لباس‌های زرهی و سلاح از این شهر به [[هند]] و مناطق دیگر صادر می‌شد.<ref>غلامی، بست در گذر زمان، ۱۳۹۶ش، ص۷.</ref>
+== بقایای شهر بُست ==
+[[پرونده:بست۲.png|جایگزین=بازدید گردشگران از قلعه تاریخی بُست در ولایت هلمند در روزهای عید|بندانگشتی|بازدید گردشگران از قلعه تاریخی بُست در ولایت هلمند در روزهای عید]]
+شهر کهن بست، به‌دلیل اهمیت تمدنی و نظامی، بارها در طول تاریخ، متحمل حملات و ویرانی‌های گسترده شد، ازجمله حملات سلطان علاءالدین حسین غوری (مشهور به جهانسوز) در ۵۴۴ق، لشکرکشی امیر تیمور در ۷۸۵ق و یورش‌های [[نادرشاه افشار]] در ۱۱۵۰ق.<ref>عالمی، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، ۱۳۹۶ش، ص۱۱۱.</ref> امروزه از این شهر، ویرانه‌های بالاحصار و رواق مشهور آن در کرانه رود هیرمند باقی مانده است که شکوه معماری و غنای تمدنی حوزهٔ شرق ایران در دورهٔ اسلامی را گواهی می‌کند. طاق آجری بُست که بازماندهٔ یک [[مسجد جامع]] عظیم از دوران غوریان یا [[خوارزمشاهیان]] است، از نظر سبک‌شناسی یک شاهکار معماری محسوب می‌شود؛ تزئینات این طاق، آمیزه‌ای دلنشین از هنر اسلامی شرق ایران و عناصر هندی است. افزون بر این، در محوطهٔ لشکرگاه، بقایای کاخ [[مسعود غزنوی]] کشف شده است که دیوارهای آن مزین به تصاویر رنگین نگهبانان با قباهایی به رنگ‌های سرخ، [[لاجوردی]]، [[سبز (رنگ)|سبز]] و بنفش است و جلوه‌ای بی‌بدیل از [[هنر درباری]] و [[سبک زندگی]] اشرافی هزار سال پیش [[ایران]] را ارائه می‌کند. همچنین در تپهٔ بالاحصار، چاه قلعهٔ بست، سازه‌ای دایره‌ای و ژرف به عمق ۴۲ متر است که هفت طبقه اتاق در دل خود جای داده است؛ این ساختار مرموز بر اساس روایت‌های محلی، در گذشته به‌عنوان زندان استفاده می‌شده است.<ref>سیستانی، ''سیستان‌'' (سرزمین‌ماسه‌ها و حماسه‌ها)، ۱۳۶۷ش، ج۲، ص۳۷۴–۳۸۸.</ref>
+== بست در شعر فرخی سیستانی ==
+[[فرخی سیستانی]] در اشعار خود توجه شایانی به بست دارد. مطلع قصیدهٔ معروف او چنین است:<ref>[https://ganjoor.net/farrokhi/divanf/ghasidefk/sh173 فرخی سیستانی، دیوان اشعار، شعر شمارهٔ ۱۷۳، وب‌سایت گنجور.]</ref>
+{{شعر جدید
+  | متن =
+چون بسیج راه کردم سوی بست از سیستان\\شب همی تحویل کرد از باختر بر آسمان
+روز چون قارون همی نادید گشت اندر زمین\\شب چو اسکندر همی لشکر کشید اندر زمان
+جامه عباسیان بر روی روز افکند شب\\برگرفت از پشت شب زر بفت رومی طیلسان
+لشکر شب دیدم اندر جنگ روز آویخته\\همچوبرگ زعفران برگرد شاخ زعفران
+وز نهیب خواب نوشین ناچشیده خون رز\\چون سر مستان سر هر جانور گشته گران
+مصرع اولروی بند از روی بگشاده عروسان سپهر\\پیش هر یک برگرفته پرده راز نهان
+  }}
+== پانویس ==
+{{پانویس}}
+== منابع ==
+{{آغاز منابع}}
+* دولت‌آبادی، بصیراحمد، ''شناسنامهٔ افغانستان،'' قم، ۱۳۷۱ش
+* حبیبی، عبدالحی، جغرافیای تاریخی افغانستان، کابل، میوند، چ۳، ۱۳۸۲ش.
+* سمعانی، عبدالکریم، الانساب، به کوشش عبدالله عمر بارودی، بیروت، ۱۹۸۸م.
+* سیستانی، محمداعظم، ''سیستان‌'' (سرزمین‌ماسه‌ها و حماسه‌ها)، کابل، ۱۳۶۷ش.
+* عالمی، سید محمدرضا، تاریخ شهر بست از ورود اسلام تا دوره معاصر، قم، مرکز بین‌المللی ترجمه و نشر المصطفی، چ۱، ۱۳۹۶۶ش.
+* عالمی، سید محمدرضا، «جغرافیای تاریخی شهر بست از آغاز تا دوره معاصر (بخش اول: جغرافیای طبیعی، ریاضی، اقتصادی و انسانی)»، مجلهٔ تاریخ اسلام در آینه پژوهش، شمارهٔ ۱۸، ۱۳۸۷ش.
+* عظیمی، محمدعظیم، افغانستان و نقاط شگفت‌انگیز آن، کابل، الهدی، ۱۳۹۰ش.
+* غلامی، زهرا، بست در گذر زمان (از غزنویان تا تیموریان)، مشهد، جالیز، ۱۳۹۸ش.
+* فرخی سیستانی، دیوان اشعار، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۵ آبان ۱۴۰۴ش.
+* قاموس جغرافیایی افغانستان، به اهتمام محمدحکیم ناهض، کابل، انجمن آریانا دایرةالمعارف، ۱۳۳۵ش.
+* مقدسی، محمد، احسن التقاسیم، به کوشش دخویه، لیدن، ۱۹۶۰م.
+{{پایان منابع}}