پیشنویس:زکات: تفاوت میان نسخهها
صفحهای تازه حاوی «'''زکات'''؛» ایجاد کرد |
ابرابزار |
||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
'''زکات''' | '''زکات؛''' از واجبات مالی در اسلام مبنی بر پرداخت بخشی از داراییهای خاص برای هزینه زندگی فقیران و برخی امور عامالمنفعة. | ||
زکات در فرهنگ اسلامی، یک واجب مالی است و برخلاف مالیات دولتی، باید با [[قصد قربت]] و نزدیکی به [[خدا]]، پرداخت شود. زکات در جامعهٔ [[مسلمان]]، بهمثابه یک سازوکار [[تأمین اجتماعی]] است که [[مسئولیت اجتماعی]] ثروتمندان را دربارهٔ فقرا یادآوری کرده و موجب تحکیم پیوندهای اجتماعی و پاکسازی جامعه از [[فقر]] میشود. پرداخت زکات در آموزههای [[اسلام]]، عامل قبولی [[نماز]] و آزمونی برای ثروتمندان توصیف شده است. پرداخت زکات در جوامع مسیحی، یهودی و [[آیین زرتشت|زرتشتی]] نیز رایج بوده است. زکات از منظر فقیهان [[شیعه]] به ۹ کالا در سه دسته از انواع دارایی، تعلق میگیرد: [[غلات اربعه]] شامل [[گندم]]، [[جو]]، [[خرما]] و [[کشمش]]؛ [[انعام ثلاثه]] شامل [[شتر]]، [[گاو]] و [[گوسفند]]؛ [[نقدین]] شامل [[طلا]] و [[نقره]]. | |||
== مفهومشناسی زکات == | |||
واژه عربی زکاة بهمعنای رشد/زیادشدن و تطهیر/پاکشدن است. زکات در اصطلاح فقیهان، یک واجب مالی است و هرگاه دارایی فرد از غلات اربعه (گندم، جو، خرما، کشمش)، انعام ثلاثه (شتر، گاو، گوسفند) و نقدین (طلا، نقره) به میزان و نصاب معین برسد بر آن فرد [[واجب]] است که مقدار مشخصی از آن دارایی را به مصرف نیازمندان یا امور عامالمنفعة اختصاص دهد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10048/2/485 محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۵.]</ref> علاوه بر آن، به مقدار مال معینی که هر فرد مسلمان در پایان [[روزهداری]] [[رمضان|ماه رمضان]] و در روز [[عید فطر]]، به افراد [[فقیر]]، [[صدقه]] میدهد [[زکات فطره]] گفته میشود.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4208331/نگاهی-به-زکات-در-ادیان علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> | |||
== زکات در فقه اسلامی == | |||
[[پرونده:زکات۱.jpg|جایگزین=کتاب الزکاة تألیف شیخ مرتضی انصاری از فقهای بزرگ شیعه|بندانگشتی|کتاب الزکاة تألیف شیخ مرتضی انصاری از فقهای بزرگ شیعه و متوفای سال ۱۲۸۱ هجری قمری]] | |||
فقیهان مسلمان با استناد به آیات قرآن و انبوهی از احادیث، احکام متعددی برای زکات، استخراج کردهاند. | |||
=== زکات بهمثابه عبادت === | |||
از منظر [[فقه اسلامی]]، زکات اگرچه یک موضوع مالی است، اما بهعنوان یک واجب شرعی، پرداخت زکات، نوعی [[عبادت]] بهشمار میرود و از اینرو نیازمند قصد قربت است. تفاوت زکات با مالیات حکومتی نیز در همین است که قصد قربت در پرداخت مالیات حکومتی، شرط نیست و معمولاً با الزام قانونی و پشتوانهٔ اجرایی، از سوی حکومت دریافت میشود.<ref>[https://smodaresi.ir/تفاوت-خمس-و-زکات-با-مالیات/ «تفاوت خمس و زکات با مالیات»، سایت دفتر آیتالله سید محمدکاظم مدرسی.]</ref> | |||
=== انواع داراییهای مشمول زکات === | |||
دیدگاه مشهور میان فقیهان شیعه آن است که زکات به ۹ قلم کالا در سه دسته از انواع دارایی، تعلق میگیرد: | |||
* '''غلات اربعه''': شامل گندم، جو، خرما، کشمش | |||
* '''انعام ثلاثه''' یا دامها و چهارپایان سهگانه: شامل شتر، گاو، گوسفند | |||
* '''نقدین''': شامل طلا و نقره | |||
بر این اساس، به محصولات دیگر زکات واجب تعلق نمیگیرد؛ البته برای هر چیزی که از زمین بروید و با پیمانه و وزن معامله شود، مانند [[برنج]]، [[ماش]] و [[عدس]]، دادن زکات [[مستحب]] است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10048/2/493 محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۹۳ ـ ۴۹۴.]</ref> فقیهان اهلسنت نیز در اصل وجوب زکات و بسیاری از احکام و شرایط آن با [[شیعه|شیعیان]]، همنظر هستند؛ اما در مواردی، داراییهای مشمول زکات را به سرمایه در گردش [[تجارت]]، کانیهای غیر از طلا و نقره و عموم محصولات [[کشاورزی]]، گسترش دادهاند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4385/4404/29850/اهل-سنت-و-مسئله-زکات «اهل سنت و مسئله زکات»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
=== شرایط وجوب زکات === | |||
زکات در صورتی واجب میشود که هر کدام از داراییهای مشمول زکات، به مقدار معینی برسد؛ این مقدار معین، در اصطلاح فقهی، [[نصاب زکات|نِصاب زکات]] نامیده میشود. <ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/108/ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۰۸.]</ref> همچنین در خصوص نقدین و انعام ثلاثه، در صورتی زکات واجب میشود که دستکم دوازده ماه در مالکیت یک فرد بوده باشند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/108/ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۰۸.]</ref> | |||
* نصاب گندم، جو، خرما و کشمش در حدود ۸۵۰ کیلوگرم و زکات آن یکدهم محصول است اگر از [[باران]] آبیاری شده باشد و زکاتش یکبیستم است اگر با [[آب]] چاه آبیاری شده باشد.<ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/118 بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، جامعه مدرسین حوزه قم، ج۲، ص۱۱۸.]</ref> | |||
* نصاب گوسفند، رسیدن تعداد آنها به ۴۰ رأس است که در آن صورت، باید یک رأس گوسفند، زکات داده شود. نصاب اول گاو، ۳۰ رأس است و زکاتش یک گوساله یکساله است. کمترین نصاب شتر نیز ۵ نفر است که زکات آن یک رأس گوسفند است. | |||
* نصاب اول طلا ۲۰ [[مثقال شرعی]] (حدود ۶۹ گرم) و نصاب اول نقره رسیدن آن به ۱۰۵ مثقال معمولی (حدود ۶۰۰ گرم) و زکات آن یکچهلم است.<ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/113 بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۱۳، ۱۳۵ ـ ۱۳۷، ۱۲۸ ـ ۱۲۹.]</ref> | |||
=== مصرفکنندگان زکات === | |||
[[پرونده:زکات۲.png|جایگزین=آیه ۶۰ سوره توبه-هشت گروه مصرفکننده زکات |بندانگشتی|هشت گروه مصرفکننده زکات در آیه ۶۰ سوره توبه]] | |||
در [[قرآن]]،<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_60_سوره_توبه سوره توبه، آیه 60].</ref> هشت گروه بهعنوان مصرفکننده زکات، معرفی شدهاند: | |||
# [[فقیر|فقرا]]: کسانی که هیچ درآمدی ندارند. | |||
# [[مسکین|مساکین]]: کسانی که درآمدشان کفاف زندگیشان را نمیدهد. | |||
# عاملان جمعآوری زکات. | |||
# تازهمسلمانان و کسانی که برای جلب محبت آنان به جامعه [[مسلمان]] تلاش میشود. | |||
# برای آزادی بردگان. | |||
# بدهکارانی که توان پرداخت بدهی خود را ندارند. | |||
# در راه خدا، مانند امور خیریه عمومی. | |||
# در راه ماندگان.<ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/140 بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۴۰ ـ ۱۴۱.]</ref> | |||
=== زکات فطره === | |||
[[پرونده:زکات۳.jpg|جایگزین=صندوقهای کمیته امداد امام خمینی جهت جمعآوری زکات فطریه|بندانگشتی|صندوقهای کمیته امداد امام خمینی جهت جمعآوری زکات فطریه]] | |||
زکات فطره، مقدار مالی است که پرداخت آن در [[عید فطر،]] بر مکلفان لازم میشود. مقدار [[زکات فطره]]، به اندازه سه کیلوگرم [[گندم]] یا [[جو]] یا [[خرما]] یا [[کشمش]] یا برنج و مانند آن یا معادل قیمت نقدی آنها است. هر انسانی که فقیر نباشد، لازم است برای خود و همهٔ افراد تحت تکفل او، زکات فطره را پرداخت کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/10369/2/169 بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج۲، ص۱۶۹ ـ ۱۷۱.]</ref> | |||
== اهمیت زکات == | |||
در [[فرهنگ اسلامی]]، زکات همانند [[نماز]] و [[جهاد]] یکی از ستونهای [[دین]] معرفی شده است. اصطلاح و مفهوم زکات، بارها در آیات قرآن و همچنین در روایتهای بسیار، بهکار رفته است. در فقه، گاهی زکات را صدقهٔ واجب نامیدهاند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4208331/نگاهی-به-زکات-در-ادیان علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> اهمیت زکات در فرهنگ اسلامی تا آنجا است که اگر فرد مسلمانی، آگاهانه زکات را در مجموعه احکام اسلامی، انکار کند، [[مرتد]] شناخته میشود.<ref>[https://lib.eshia.ir/10048/2/485 محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۵.]</ref> زکات در روایات [[اهلبیت]]، عامل قبولی نماز و وسیلهٔ امتحان ثروتمندان، کمک به فقیران و حفظکنندهٔ اموال معرفی شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11025/9/9 حر عاملی، وسایل الشیعه، مؤسسه آلالبیت(ع)، ج۹، ص۹ ـ ۱۲ و ۵۶۸.]</ref> | |||
کسانی که از پرداخت زکات، امتناع میکنند در سخن [[حضرت محمد|پیامبر خدا]]، نکوهش شدهاند<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/5/93 طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۹۳ ـ ۹۴.]</ref> و مجازاتهای سخت دنیایی و آخرتی به آنها وعده داده شده است. از نگاه [[امام صادق]] کسی که زکات ندهد به دین مسیحی یا یهودی از دنیا میرود.<ref>[https://lib.eshia.ir/15151/1/234 شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۳۴ ـ ۲۳۶.]</ref> | |||
== پیشینه زکات == | |||
زکات در ادیان الهی پیش از اسلام نیز وجود داشته است. قرآن، زکات را از فضیلتهای مشترک ادیان الهی معرفی کرده است.<ref>سوره مریم، آیه ۳۱؛ سوره بقره، آیه ۴۳؛ سوره بینه، آیه ۵.</ref> در کتاب عهد قدیم، سِفر اعداد باب ۳۱، آیه ۲۸ به پرداخت زکات اشاره شده است. در قرن هشتم میلادی پرداخت عُشریه میان مسیحیان به صورت اجباری درآمد و در دستهٔ قوانین مدنی قرار گرفت. در آغاز، عشریه فقط از محصولات گرفته میشد سپس به تجارت و دستمزدها هم توسعه پیدا کرد. در [[آیین زرتشت|دین زرتشتی]]، هر کس باید یکدهم درآمد خود را صرف داد و دَهِش و کمک به نیازمندان کند.<ref>[https://iqna.ir/fa/news/4208331/نگاهی-به-زکات-در-ادیان علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.]</ref> | |||
== فرهنگ پرداخت زکات == | |||
[[پرونده:زکات۴.jpg|جایگزین=همایش زکات با حضور آیتالله نورمفیدی، نماینده ولیفقیه در استان گلستان|بندانگشتی|همایش زکات با حضور آیتالله نورمفیدی، نماینده ولیفقیه در استان گلستان]] | |||
پرداخت زکات در فرهنگ مسلمانان از صدر [[اسلام]]، رایج بوده است. امروزه در برخی کشورهای مسلمان، زکات با پشتوانه قانون جمعآوری میشود، ازجمله در یمن، عربستان سعودی، لیبی، سودان، پاکستان و مالزی. در [[افغانستان]] هم حکومتها با اتکا بر حکم شرع به دریافت زکات اقدام نمودهاند.<ref>[https://bdk-unic.edu.af/wp-content/uploads/2024/11/نقش-زکات-در-کاهش-فقر-در-افغانستان.pdf رضاپور، «نقش زکات در کاهش فقر در افغانستان»، ص۳ ـ ۴.]</ref> برخی کشورها ازجمله مصر، اردن، کویت، [[ایران]]، بنگلادش، بحرین و عراق هم مؤسسهها و مراکز ویژهای برای جمعآوری زکات بهصورت داوطلبانه ایجاد کردهاند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/88266/زکات-و-کاهش-فقر-در-جهان-اسلام زینالعابدین، «زکات و کاهش فقر در جهان اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
در ایران برای ساماندهی امور مربوط به زکات و تشویق مردم به پرداخت آن، قانون زکات در آبان ۱۳۹۰ش به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.<ref>[https://rc.majlis.ir/fa/law/show/801717 «قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> همچنین با پیشنهاد دبیرخانه شورای مرکزی زکات، آییننامه اجرایی قانون زکات نیز در ۷ تیر ۱۴۰۲ش در دولت به تصویب رسید تا فرهنگ پرداخت زکات رونق بیشتری یابد.<ref>[https://rc.majlis.ir/en/law/show/1782038 «آیین نامه اجرایی قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.]</ref> مدیرکل امور اجرایی زکات در [[کمیته امداد امام خمینی]] از رشد ۲۵ درصدی پرداخت زکات در سال ۱۴۰۲ش خبر داده است.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1403/01/06/3059217/رشد-25-درصدی-جمع-آوری-زکات-در-کشور «رشد ۲۵ درصدی جمعآوری زکات در کشور»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
=== پیامدهای پرداخت زکات === | |||
[[پرونده:زکات-۵.jpg|جایگزین=کشاورزی روستایی در حال نصب پوستر اطلاعرسانی زکات|بندانگشتی|کشاورز روستایی در حال نصب پوستر اطلاعرسانی زکات]] | |||
* '''تربیت اجتماعی''': زکات در فرهنگ دینی مسلمانان، گونهای از [[عبادت]] است و اگر مسلمانی با قصد [[ریا]] یا منفعتطلبی، زکات را پرداخت کند. به تکلیف دینی خود بهدرستی عمل نکرده است. بر اساس آیه ۱۰۳ سوره توبه، پرداخت زکات موجب تطهیر و تزکیه زکاتدهندگان میشود. پاکسازی جامعه از صفاتی مانند [[بخل]]، [[حرص]] مال دنیا و [[طمع]] دستاورد فریضهٔ زکات و نظام مالیات اسلامی است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6083761/بیش-از-فقر-زدایی-در-خمس-و-زکات-رویکرد-تربیتی-مطرح-است «بیش از فقر زدایی، در خمس و زکات رویکرد تربیتی مطرح است»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
* '''کاهش فقر و نابرابری''': زکات به اقشار نیازمند میرسد و به اجرای [[عدالت اجتماعی]] کمک میکند. خداوند با علم و احاطهٔ کامل به وضعیت همه انسانهای فقیر و ثروتمند، زکات را به مقدار معینی واجب کرده است تا با پرداخت آن، نیاز فقرا برطرف شده و به استغنا برسند.<ref>[https://hawzah.net/fa/Magazine/View/4385/4404/29838/زکات_و_عدالت حسینی، «زکات و عدالت»، برگرفته از پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> | |||
* '''توانمندسازی و خودکفایی''': زکات تنها برای رفع نیازهای روزمره نیست؛ بلکه میتواند برای توانمندسازی افراد نیازمند نیز به کار رود. بهعنوان مثال، در ایران کمیته امداد امام خمینی با استفاده از وجوه دریافتی زکات، سرمایه اولیه مددجویان را برای شروع کسبوکار تأمین میکند تا آنها به خودکفایی برسند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1394/05/13/820016/آیت-الله-شبستری-استفاده-از-زکات-برای-توانمندسازی-خانوارها-اشکال-ندارد «آیتالله شبستری: استفاده از زکات برای توانمندسازی خانوارها اشکال ندارد»، خبرگزاری تسنیم.]</ref> | |||
* '''تقویت همبستگی اجتماعی:''' پرداخت زکات به نیازمندان، به تقویت پیوندهای اجتماعی و کاهش فاصلههای فرهنگی و اقتصادی در جامعه کمک میکند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/6375708/زکات-فطره-به-تقویت-همبستگی-اجتماعی-کمک-می-کند «زکات فطره به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکند»، خبرگزاری مهر.]</ref> | |||
== زکات در ادب فارسی == | |||
شاعران پارسیگوی ضمن آشنایی کامل با آموزه و احکام زکات، گاهی این اصطلاح را با نگاه عاشقانه یا عرفانی بهکار گرفتهاند. | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر =[[حافظ]] | |||
| متن = | |||
نِصاب حُسن در حدِّ کمال است\\زکاتم دِه که مسکین و فقیرم<ref>[https://ganjoor.net/hafez/ghazal/sh332 حافظ، دیوان اشعار، غزل ۳۳۲، در وبسایت گنجور.]</ref> | |||
}} | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر =[[اوحدی مراغهای]] | |||
| متن = | |||
نیک درویشم و در حسن زکاتی هم هست\\بده، ای محتشم حسن، به درویش زکات<ref>[https://ganjoor.net/ouhadi/divano/ghazalo/sh63 اوحدی مراغهای، دیوان اشعار، غزل ۶۳، در وبسایت گنجور.]</ref> | |||
}} | |||
[[مولانا|مولوی]] نعمتهای [[بهشت|بهشتی]] را باطن همین اعمال نیک چون زکات در این دنیا معرفی میکند: | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر = | |||
| متن = | |||
چون ز دستت رُست ایثار و زکات\\گشت این دست آن طرف نخل و نبات<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar3/sh166 مولوی، مثنوی معنوی، دفتر سوم، بخش ۱۶۶، در وبسایت گنجور.]</ref>}} | |||
[[صائب تبریزی]] به زکات سلامتی اشاره دارد: | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر = | |||
| متن = | |||
زکات صحت جسم است خسته پرسیدن\\نگاهبانی عمرست پیش پا دیدن<ref>[https://ganjoor.net/saeb/divan-saeb/ghazalkasa/sh6323 صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزل ۶۳۲۳، در وبسایت گنجور.]</ref>}} | |||
تأکید بر آموزه و حکم پرداخت زکات به مستحق نیز در [[شعر فارسی]] منعکس شده است. مولوی در دیوان [[شمس تبریزی|شمس]] سروده است: | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر = | |||
| متن = | |||
جمله چو شهد و شیر شو وز خود خود فقیر شو\\زانکه ز شه فقیر را عشر و زکات میرسد<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/shams/ghazalsh/sh550 مولوی، دیوان شمس، غزل ۵۵۰، در وبسایت گنجور.]</ref>}} | |||
مولوی در دو بیت زیر به بیان آثار پرداخت زکات و خواندن [[نماز]] میپردازد: | |||
{{شعر جدید | |||
| شاعر = | |||
| متن = | |||
جوشش و افزونی زر در زکات\\عصمت از فحشا و منکر در صَلات | |||
آن زکاتت کیسهات را پاسبان\\و آن صلاتت هم ز گرگانت شبان<ref>[https://ganjoor.net/moulavi/masnavi/daftar6/sh102 مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش ۱۰۲، در وبسایت گنجور.]</ref>}} | |||
== پانویس == | |||
{{پانویس}} | |||
== منابع == | |||
{{آغاز منابع}} | |||
* قرآن کریم. | |||
* «آیتالله شبستری: استفاده از زکات برای توانمندسازی خانوارها اشکال ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۴ش. | |||
* «آییننامه اجرایی قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۵ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* اوحدی مراغهای، دیوان اشعار، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* «اهل سنت و مسئله زکات»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش. | |||
* بنیهاشمی خمینی، محمدحسن، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، بیتا. | |||
* «بیش از فقرزدایی، در خمس و زکات رویکرد تربیتی مطرح است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش. | |||
* «تفاوت خمس و زکات با مالیات»، سایت دفتر آیتالله سید محمدکاظم مدرسی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* حافظ، شمسالدین محمد، دیوان اشعار، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آلالبیت (ع)، قم، بیتا. | |||
* حسینی، سید علی، «زکات و عدالت»، برگرفته از پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش. | |||
* «رشد ۲۵ درصدی جمعآوری زکات در کشور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۳ش. | |||
* رضاپور، حبیبالله، «نقش زکات در کاهش فقر در افغانستان»، دیپارتمنت تعلیمات اسلامی پوهنځی. | |||
* «زکات فطره به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش. | |||
* زینالعابدین، طیب، «زکات و کاهش فقر در جهان اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۸۹ش. | |||
* شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق. | |||
* صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزل ۶۳۲۳، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق. | |||
* علیجعفری، حسین، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۱۵ فروردین ۱۴۰۳ش. | |||
* «قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۱ آذر ۱۳۹۰ش. | |||
* محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهدا، ۱۴۰۷ق. | |||
* مولوی، جلالالدین محمد، دیوان شمس، غزل ۵۵۰، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
* مولوی، جلالالدین محمد، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش ۱۰۲، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش. | |||
{{پایان منابع}} | |||
نسخهٔ کنونی تا ۲۴ دی ۱۴۰۴، ساعت ۱۳:۵۱
زکات؛ از واجبات مالی در اسلام مبنی بر پرداخت بخشی از داراییهای خاص برای هزینه زندگی فقیران و برخی امور عامالمنفعة.
زکات در فرهنگ اسلامی، یک واجب مالی است و برخلاف مالیات دولتی، باید با قصد قربت و نزدیکی به خدا، پرداخت شود. زکات در جامعهٔ مسلمان، بهمثابه یک سازوکار تأمین اجتماعی است که مسئولیت اجتماعی ثروتمندان را دربارهٔ فقرا یادآوری کرده و موجب تحکیم پیوندهای اجتماعی و پاکسازی جامعه از فقر میشود. پرداخت زکات در آموزههای اسلام، عامل قبولی نماز و آزمونی برای ثروتمندان توصیف شده است. پرداخت زکات در جوامع مسیحی، یهودی و زرتشتی نیز رایج بوده است. زکات از منظر فقیهان شیعه به ۹ کالا در سه دسته از انواع دارایی، تعلق میگیرد: غلات اربعه شامل گندم، جو، خرما و کشمش؛ انعام ثلاثه شامل شتر، گاو و گوسفند؛ نقدین شامل طلا و نقره.
مفهومشناسی زکات
واژه عربی زکاة بهمعنای رشد/زیادشدن و تطهیر/پاکشدن است. زکات در اصطلاح فقیهان، یک واجب مالی است و هرگاه دارایی فرد از غلات اربعه (گندم، جو، خرما، کشمش)، انعام ثلاثه (شتر، گاو، گوسفند) و نقدین (طلا، نقره) به میزان و نصاب معین برسد بر آن فرد واجب است که مقدار مشخصی از آن دارایی را به مصرف نیازمندان یا امور عامالمنفعة اختصاص دهد.[۱] علاوه بر آن، به مقدار مال معینی که هر فرد مسلمان در پایان روزهداری ماه رمضان و در روز عید فطر، به افراد فقیر، صدقه میدهد زکات فطره گفته میشود.[۲]
زکات در فقه اسلامی
فقیهان مسلمان با استناد به آیات قرآن و انبوهی از احادیث، احکام متعددی برای زکات، استخراج کردهاند.
زکات بهمثابه عبادت
از منظر فقه اسلامی، زکات اگرچه یک موضوع مالی است، اما بهعنوان یک واجب شرعی، پرداخت زکات، نوعی عبادت بهشمار میرود و از اینرو نیازمند قصد قربت است. تفاوت زکات با مالیات حکومتی نیز در همین است که قصد قربت در پرداخت مالیات حکومتی، شرط نیست و معمولاً با الزام قانونی و پشتوانهٔ اجرایی، از سوی حکومت دریافت میشود.[۳]
انواع داراییهای مشمول زکات
دیدگاه مشهور میان فقیهان شیعه آن است که زکات به ۹ قلم کالا در سه دسته از انواع دارایی، تعلق میگیرد:
- غلات اربعه: شامل گندم، جو، خرما، کشمش
- انعام ثلاثه یا دامها و چهارپایان سهگانه: شامل شتر، گاو، گوسفند
- نقدین: شامل طلا و نقره
بر این اساس، به محصولات دیگر زکات واجب تعلق نمیگیرد؛ البته برای هر چیزی که از زمین بروید و با پیمانه و وزن معامله شود، مانند برنج، ماش و عدس، دادن زکات مستحب است.[۴] فقیهان اهلسنت نیز در اصل وجوب زکات و بسیاری از احکام و شرایط آن با شیعیان، همنظر هستند؛ اما در مواردی، داراییهای مشمول زکات را به سرمایه در گردش تجارت، کانیهای غیر از طلا و نقره و عموم محصولات کشاورزی، گسترش دادهاند.[۵]
شرایط وجوب زکات
زکات در صورتی واجب میشود که هر کدام از داراییهای مشمول زکات، به مقدار معینی برسد؛ این مقدار معین، در اصطلاح فقهی، نِصاب زکات نامیده میشود. [۶] همچنین در خصوص نقدین و انعام ثلاثه، در صورتی زکات واجب میشود که دستکم دوازده ماه در مالکیت یک فرد بوده باشند.[۷]
- نصاب گندم، جو، خرما و کشمش در حدود ۸۵۰ کیلوگرم و زکات آن یکدهم محصول است اگر از باران آبیاری شده باشد و زکاتش یکبیستم است اگر با آب چاه آبیاری شده باشد.[۸]
- نصاب گوسفند، رسیدن تعداد آنها به ۴۰ رأس است که در آن صورت، باید یک رأس گوسفند، زکات داده شود. نصاب اول گاو، ۳۰ رأس است و زکاتش یک گوساله یکساله است. کمترین نصاب شتر نیز ۵ نفر است که زکات آن یک رأس گوسفند است.
- نصاب اول طلا ۲۰ مثقال شرعی (حدود ۶۹ گرم) و نصاب اول نقره رسیدن آن به ۱۰۵ مثقال معمولی (حدود ۶۰۰ گرم) و زکات آن یکچهلم است.[۹]
مصرفکنندگان زکات
در قرآن،[۱۰] هشت گروه بهعنوان مصرفکننده زکات، معرفی شدهاند:
- فقرا: کسانی که هیچ درآمدی ندارند.
- مساکین: کسانی که درآمدشان کفاف زندگیشان را نمیدهد.
- عاملان جمعآوری زکات.
- تازهمسلمانان و کسانی که برای جلب محبت آنان به جامعه مسلمان تلاش میشود.
- برای آزادی بردگان.
- بدهکارانی که توان پرداخت بدهی خود را ندارند.
- در راه خدا، مانند امور خیریه عمومی.
- در راه ماندگان.[۱۱]
زکات فطره
زکات فطره، مقدار مالی است که پرداخت آن در عید فطر، بر مکلفان لازم میشود. مقدار زکات فطره، به اندازه سه کیلوگرم گندم یا جو یا خرما یا کشمش یا برنج و مانند آن یا معادل قیمت نقدی آنها است. هر انسانی که فقیر نباشد، لازم است برای خود و همهٔ افراد تحت تکفل او، زکات فطره را پرداخت کند.[۱۲]
اهمیت زکات
در فرهنگ اسلامی، زکات همانند نماز و جهاد یکی از ستونهای دین معرفی شده است. اصطلاح و مفهوم زکات، بارها در آیات قرآن و همچنین در روایتهای بسیار، بهکار رفته است. در فقه، گاهی زکات را صدقهٔ واجب نامیدهاند.[۱۳] اهمیت زکات در فرهنگ اسلامی تا آنجا است که اگر فرد مسلمانی، آگاهانه زکات را در مجموعه احکام اسلامی، انکار کند، مرتد شناخته میشود.[۱۴] زکات در روایات اهلبیت، عامل قبولی نماز و وسیلهٔ امتحان ثروتمندان، کمک به فقیران و حفظکنندهٔ اموال معرفی شده است.[۱۵]
کسانی که از پرداخت زکات، امتناع میکنند در سخن پیامبر خدا، نکوهش شدهاند[۱۶] و مجازاتهای سخت دنیایی و آخرتی به آنها وعده داده شده است. از نگاه امام صادق کسی که زکات ندهد به دین مسیحی یا یهودی از دنیا میرود.[۱۷]
پیشینه زکات
زکات در ادیان الهی پیش از اسلام نیز وجود داشته است. قرآن، زکات را از فضیلتهای مشترک ادیان الهی معرفی کرده است.[۱۸] در کتاب عهد قدیم، سِفر اعداد باب ۳۱، آیه ۲۸ به پرداخت زکات اشاره شده است. در قرن هشتم میلادی پرداخت عُشریه میان مسیحیان به صورت اجباری درآمد و در دستهٔ قوانین مدنی قرار گرفت. در آغاز، عشریه فقط از محصولات گرفته میشد سپس به تجارت و دستمزدها هم توسعه پیدا کرد. در دین زرتشتی، هر کس باید یکدهم درآمد خود را صرف داد و دَهِش و کمک به نیازمندان کند.[۱۹]
فرهنگ پرداخت زکات
پرداخت زکات در فرهنگ مسلمانان از صدر اسلام، رایج بوده است. امروزه در برخی کشورهای مسلمان، زکات با پشتوانه قانون جمعآوری میشود، ازجمله در یمن، عربستان سعودی، لیبی، سودان، پاکستان و مالزی. در افغانستان هم حکومتها با اتکا بر حکم شرع به دریافت زکات اقدام نمودهاند.[۲۰] برخی کشورها ازجمله مصر، اردن، کویت، ایران، بنگلادش، بحرین و عراق هم مؤسسهها و مراکز ویژهای برای جمعآوری زکات بهصورت داوطلبانه ایجاد کردهاند.[۲۱]
در ایران برای ساماندهی امور مربوط به زکات و تشویق مردم به پرداخت آن، قانون زکات در آبان ۱۳۹۰ش به تصویب مجلس شورای اسلامی رسید.[۲۲] همچنین با پیشنهاد دبیرخانه شورای مرکزی زکات، آییننامه اجرایی قانون زکات نیز در ۷ تیر ۱۴۰۲ش در دولت به تصویب رسید تا فرهنگ پرداخت زکات رونق بیشتری یابد.[۲۳] مدیرکل امور اجرایی زکات در کمیته امداد امام خمینی از رشد ۲۵ درصدی پرداخت زکات در سال ۱۴۰۲ش خبر داده است.[۲۴]
پیامدهای پرداخت زکات
- تربیت اجتماعی: زکات در فرهنگ دینی مسلمانان، گونهای از عبادت است و اگر مسلمانی با قصد ریا یا منفعتطلبی، زکات را پرداخت کند. به تکلیف دینی خود بهدرستی عمل نکرده است. بر اساس آیه ۱۰۳ سوره توبه، پرداخت زکات موجب تطهیر و تزکیه زکاتدهندگان میشود. پاکسازی جامعه از صفاتی مانند بخل، حرص مال دنیا و طمع دستاورد فریضهٔ زکات و نظام مالیات اسلامی است.[۲۵]
- کاهش فقر و نابرابری: زکات به اقشار نیازمند میرسد و به اجرای عدالت اجتماعی کمک میکند. خداوند با علم و احاطهٔ کامل به وضعیت همه انسانهای فقیر و ثروتمند، زکات را به مقدار معینی واجب کرده است تا با پرداخت آن، نیاز فقرا برطرف شده و به استغنا برسند.[۲۶]
- توانمندسازی و خودکفایی: زکات تنها برای رفع نیازهای روزمره نیست؛ بلکه میتواند برای توانمندسازی افراد نیازمند نیز به کار رود. بهعنوان مثال، در ایران کمیته امداد امام خمینی با استفاده از وجوه دریافتی زکات، سرمایه اولیه مددجویان را برای شروع کسبوکار تأمین میکند تا آنها به خودکفایی برسند.[۲۷]
- تقویت همبستگی اجتماعی: پرداخت زکات به نیازمندان، به تقویت پیوندهای اجتماعی و کاهش فاصلههای فرهنگی و اقتصادی در جامعه کمک میکند.[۲۸]
زکات در ادب فارسی
شاعران پارسیگوی ضمن آشنایی کامل با آموزه و احکام زکات، گاهی این اصطلاح را با نگاه عاشقانه یا عرفانی بهکار گرفتهاند.
نِصاب حُسن در حدِّ کمال است
زکاتم دِه که مسکین و فقیرم[۲۹]
نیک درویشم و در حسن زکاتی هم هست
بده، ای محتشم حسن، به درویش زکات[۳۰]
مولوی نعمتهای بهشتی را باطن همین اعمال نیک چون زکات در این دنیا معرفی میکند:
چون ز دستت رُست ایثار و زکات
گشت این دست آن طرف نخل و نبات[۳۱]
صائب تبریزی به زکات سلامتی اشاره دارد:
زکات صحت جسم است خسته پرسیدن
نگاهبانی عمرست پیش پا دیدن[۳۲]
تأکید بر آموزه و حکم پرداخت زکات به مستحق نیز در شعر فارسی منعکس شده است. مولوی در دیوان شمس سروده است:
جمله چو شهد و شیر شو وز خود خود فقیر شو
زانکه ز شه فقیر را عشر و زکات میرسد[۳۳]
مولوی در دو بیت زیر به بیان آثار پرداخت زکات و خواندن نماز میپردازد:
جوشش و افزونی زر در زکات
عصمت از فحشا و منکر در صَلات
آن زکاتت کیسهات را پاسبان
و آن صلاتت هم ز گرگانت شبان[۳۴]
پانویس
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ «تفاوت خمس و زکات با مالیات»، سایت دفتر آیتالله سید محمدکاظم مدرسی.
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۹۳ ـ ۴۹۴.
- ↑ «اهل سنت و مسئله زکات»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۰۸.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۰۸.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، جامعه مدرسین حوزه قم، ج۲، ص۱۱۸.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۱۳، ۱۳۵ ـ ۱۳۷، ۱۲۸ ـ ۱۲۹.
- ↑ سوره توبه، آیه 60.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، ج۲، ص۱۴۰ ـ ۱۴۱.
- ↑ بنیهاشمی خمینی، توضیح المسائل مراجع، جامعه مدرسین حوزه علمیه قم، ج۲، ص۱۶۹ ـ ۱۷۱.
- ↑ علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ محقق حلی، المعتبر، ۱۴۰۷ق، ج۲، ص۴۸۵.
- ↑ حر عاملی، وسایل الشیعه، مؤسسه آلالبیت(ع)، ج۹، ص۹ ـ ۱۲ و ۵۶۸.
- ↑ طبرسی، مجمع البیان، ۱۴۱۵ق، ج۵، ص۹۳ ـ ۹۴.
- ↑ شیخ صدوق، ثواب الاعمال، ۱۴۰۶ق، ج۱، ص۲۳۴ ـ ۲۳۶.
- ↑ سوره مریم، آیه ۳۱؛ سوره بقره، آیه ۴۳؛ سوره بینه، آیه ۵.
- ↑ علیجعفری، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا.
- ↑ رضاپور، «نقش زکات در کاهش فقر در افغانستان»، ص۳ ـ ۴.
- ↑ زینالعابدین، «زکات و کاهش فقر در جهان اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «آیین نامه اجرایی قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی.
- ↑ «رشد ۲۵ درصدی جمعآوری زکات در کشور»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «بیش از فقر زدایی، در خمس و زکات رویکرد تربیتی مطرح است»، خبرگزاری مهر.
- ↑ حسینی، «زکات و عدالت»، برگرفته از پایگاه اطلاعرسانی حوزه.
- ↑ «آیتالله شبستری: استفاده از زکات برای توانمندسازی خانوارها اشکال ندارد»، خبرگزاری تسنیم.
- ↑ «زکات فطره به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکند»، خبرگزاری مهر.
- ↑ حافظ، دیوان اشعار، غزل ۳۳۲، در وبسایت گنجور.
- ↑ اوحدی مراغهای، دیوان اشعار، غزل ۶۳، در وبسایت گنجور.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر سوم، بخش ۱۶۶، در وبسایت گنجور.
- ↑ صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزل ۶۳۲۳، در وبسایت گنجور.
- ↑ مولوی، دیوان شمس، غزل ۵۵۰، در وبسایت گنجور.
- ↑ مولوی، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش ۱۰۲، در وبسایت گنجور.
منابع
- قرآن کریم.
- «آیتالله شبستری: استفاده از زکات برای توانمندسازی خانوارها اشکال ندارد»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۱۳ مرداد ۱۳۹۴ش.
- «آییننامه اجرایی قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ بازدید: ۱۵ مهر ۱۴۰۴ش.
- اوحدی مراغهای، دیوان اشعار، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۴ش.
- «اهل سنت و مسئله زکات»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- بنیهاشمی خمینی، محمدحسن، توضیح المسایل مراجع، جامعه مدرسین قم، بیتا.
- «بیش از فقرزدایی، در خمس و زکات رویکرد تربیتی مطرح است»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ اردیبهشت ۱۴۰۳ش.
- «تفاوت خمس و زکات با مالیات»، سایت دفتر آیتالله سید محمدکاظم مدرسی، تاریخ بازدید: ۱۸ مهر ۱۴۰۴ش.
- حافظ، شمسالدین محمد، دیوان اشعار، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسایل الشیعة الی تحصیل مسائل الشریعه، مؤسسه آلالبیت (ع)، قم، بیتا.
- حسینی، سید علی، «زکات و عدالت»، برگرفته از پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- «رشد ۲۵ درصدی جمعآوری زکات در کشور»، خبرگزاری تسنیم، تاریخ درج مطلب: ۶ فروردین ۱۴۰۳ش.
- رضاپور، حبیبالله، «نقش زکات در کاهش فقر در افغانستان»، دیپارتمنت تعلیمات اسلامی پوهنځی.
- «زکات فطره به تقویت همبستگی اجتماعی کمک میکند»، خبرگزاری مهر، تاریخ درج مطلب: ۱۱ فروردین ۱۴۰۴ش.
- زینالعابدین، طیب، «زکات و کاهش فقر در جهان اسلام»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه تاریخ درج مطلب: ۹ اردیبهشت ۱۳۸۹ش.
- شیخ صدوق، محمد بن علی، ثواب الاعمال و عقاب الاعمال، قم، دار الشریف الرضی للنشر، چاپ دوم، ۱۴۰۶ق.
- صائب تبریزی، دیوان اشعار، غزل ۶۳۲۳، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۷ مهر ۱۴۰۴ش.
- طبرسی، فضل بن حسن، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات، ۱۴۱۵ق.
- علیجعفری، حسین، «نگاهی به زکات در ادیان»، خبرگزاری ایکنا، تاریخ انتشار: ۱۵ فروردین ۱۴۰۳ش.
- «قانون زکات»، مرکز پژوهشهای مجلس شورای اسلامی، تاریخ انتشار: ۲۱ آذر ۱۳۹۰ش.
- محقق حلی، جعفر بن حسن، المعتبر فی شرح المختصر، قم، مؤسسه سیدالشهدا، ۱۴۰۷ق.
- مولوی، جلالالدین محمد، دیوان شمس، غزل ۵۵۰، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش.
- مولوی، جلالالدین محمد، مثنوی معنوی، دفتر ششم، بخش ۱۰۲، در وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۹ مهر ۱۴۰۴ش.