پیش‌نویس:آبشار: تفاوت میان نسخه‌ها

آبشارها از شگفت‌انگیزترین و جذاب‌ترین پدیده‌های زمین‌شناسی و طبیعی هستند که در آنها آب [[رودخانه]] یا [[چشمه]]، از یک نقطهٔ مرتفع مانند شیب‌های تند یا صخره‌ها با سرعت زیاد به پایین یک دره یا دامنه می‌ریزند و معمولاً در مناطق کوهستانی و پربارش دیده می‌شوند. آبشارها بر اساس شکل ریزش آب و شرایط محیطی به انواع مختلفی تقسیم می‌شوند. آبشارهای [[آبشار نیاگارا|نیاگارا]] و [[آبشار ویکتوریا|ویکتوریا]] از معروف‌ترین آبشارهای جهان هستند. در [[ایران]] نیز آبشارهای متعددی در نقاط مختلف پراکنده شده‌اند، اما [[استان لرستان]] در ایران با داشتن پنجاه آبشار، رکورددار تعداد آبشارها در منطقهٔ [[خاورمیانه]] است. در متون دینی، [[آب]]، جلوه‌ای از نعمت‌های بهشتی و [[رحمت الهی]] معرفی شده‌ است. جریان دلنشین آب و صدای پرخروش [[آبشار]] به‌عنوان سرمایه‌ای طبیعی، یادآور قدرت خداوند در [[آفرینش]] و جریان [[زندگی]] است.

آبشارها به‌دلیل فرسایش متفاوت سنگ‌ها در مسیر جریان آب شکل می‌گیرند. وقتی رودخانه یا جریان آب از روی لایه‌ای از سنگ‌های سخت عبور می‌کند و سپس به لایه‌ای از سنگ‌های نرم‌تر می‌رسد، سنگ‌های نرم‌تر به‌مرور زمان توسط جریان آب فرسایش می‌یابند. این فرسایش سنگ‌های نرم زیرین موجب می‌شود که سنگ‌های سخت بالایی به‌صورت آویزان باقی بمانند و در نهایت، آب از لبهٔ این سنگ‌های سخت به‌صورت ناگهانی به پایین ریخته و آبشار تشکیل می‌شود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1072670/ارزیابی-و-اولویت-بندی-ابشارهای-طبیعی-به-منظور-توسعه-اکوتوریسم-مطالعه-موردی-ابشارهای-هفت-گانه-استان-لرستان اجزاء شکوهی و دیگران، «ارزیابی و اولویت‌بندی آبشارهای طبیعی به‌منظور توسعه اکوتوریسم (مطالعه موردی: آبشارهای هفت‌گانه استان لرستان)»، 1393ش، ص36.]</ref>

بر اساس تحقیقات مؤسسهٔ نشنال جئوگرافیک روش استانداردی برای تقسیم‌بندی آبشارها وجود ندارد؛ با این حال شاخص‌هایی برای طبقه‌بندی آبشارها وجود دارد، مانند اینکه برخی آبشارها دائمی بوده و برخی فصلی هستند، یا تقسیم‌بندی آبشارها بر اساس الگوی ریزش، حجم، عرض و ارتفاع صورت می‌گیرد و هر نوع ویژگی‌های خاصی در شکل و جریان آب دارند که آن را از دیگر انواع متمایز می‌کند.<ref>[https://atacg.ir/آبشارهای-ایران/ «آبشارهای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

رایج‌ترین روش طبقه‌بندی آبشارها، الگوی ریزشی آنها است که بر اساس آن آبشارها به آبشار توده‌ای، آبشار چندپله‌ای آرام، آبشار پودری، آبشار یخی، آبشار دم‌اسبی، آبشار شیرجه‌ای، آبشار آسیاب آبی، آبشار کاسه‌ای، آبشار چند مرحله‌ای، آبشار نواری، آبشار لغزشی، آبشار چندبخشی و آبشار ردیفی طبقه‌بندی می‌شوند.<ref>[https://atacg.ir/آبشارهای-ایران/ «آبشارهای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

آبشارها به شیوه‌های گوناگونی، شکل می‌گیرند و عوامل متعددی در شکل‌گیری آنها اثرگذار هستند، ازجمله:

* '''فرسایش نامساوی سنگ‌ها''': آب‌های جاری بر سطح زمین، هنگام عبور از بستر خود، موجب فرسایش سنگ‌های نرم‌تر می‌شوند.<ref>[https://almasi60000.blogsky.com/چگونگی-تشکیل-آبشار «چگونگی تشکیل آبشار»، وب‌سایت علوم تجربی.]</ref> با فرسودن سنگ‌های نرم، زیر سنگ‌های سخت خالی می‌شود و حفره یا ناهمواری پدید می‌آید که موجب ریزش آب به‌سمت پایین می‌شود.<ref>[https://www.aparat.com/v/o2143v0 نبوی، «آبشار یا تندآب چگونه تشکیل می‌شود؟»، وب‌سایت آپارات.]</ref> [[آبشار نیاگارا]] در مرز [[کانادا]] و [[آمریکا]]، این‌گونه شکل گرفته است.<ref>[https://www.tabiat.ir/page/4724/آبشار-سومین-عوامل-بیرونی-تغییر-کره-زمين «عوامل خارجی مؤثر در تغییر شکل زمین-آبشار»، وب‌سایت مؤسسه طبیعت.]</ref>  

* '''موقعیت جغرافیایی کوهستانی''': در مناطق کوهستانی، عبور آب رودها از روی لبه‌ها و صخره‌های متعدد، موجب شکل‌گیری آبشارهای کوچک و بزرگ می‌شود.<ref>[https://cofelink.com/تحقیق-درباره-ی-آبشار-دانلود-فایل/ «تحقیق درباره آبشار»، وب‌سایت کافه لینک.]</ref> آب‌های زیرزمینی که از دل کوه می‌جوشند و به‌صورت [[چشمه]] جریان می‌یابند نیز در مسیر حرکت، به‌صورت آبشار در می‌آیند.<ref>[https://www.aparat.com/v/o2143v0 نبوی، «آبشار یا تندآب چگونه تشکیل می‌شود؟»، وب‌سایت آپارات.]</ref>

* '''سایر عوامل زمین‌شناسی''': برخی عوامل طبیعی مانند [[زمین‌لرزه]]، گسل، لغزش و آتشفشان نیز به‌ندرت موجب شکل‌گیری آبشار می‌شوند.<ref>[https://atacg.ir/آبشارهای-ایران/ «آبشارهای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

بلندترین آبشار جهان با ارتفاع ۹۷۹ متر در [[ونزوئلا]] و در پارک ملی کانایما قرار دارد. آبشار آنجل در دل [[جنگل]]‌های انبوه و دورافتادهٔ پارک ملی کانیما قرار دارد که یکی از مناطق بکر و حفاظت‌شدهٔ جهان و ثبت‌شده در [[فهرست میراث جهانی یونسکو]] است. آب این آبشار تنها از بارش‌های باران و برف منطقه تأمین می‌شود و به همین دلیل هیچ‌گاه خشک نمی‌شود، اگرچه در برخی فصل‌ها از شدت آب آن کاسته می‌شود. این آبشار تا دههٔ ۱۹۳۰م برای جهان ناشناخته بود، زیرا در منطقه‌ای دورافتاده و صعب‌العبور واقع شده است. نام این آبشار برگرفته از جیمز آنجل، کاوشگر آمریکایی است که در سال ۱۹۳۵م هواپیمای خود را نزدیک آبشار فرود آورد و باعث شناخته‌شدن آن شد.<ref>[https://www.beytoote.com/iran/pastime/amazing1-beautiful-waterfalls.html «آبشارهای شگفت‌انگیز و زیبای سراسر دنیا»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

از مشهورترین و پربازدیدترین آبشارهای دنیا است که از سه آبشار نعل اسبی، آبشار نقاب عروس و آبشار آمریکایی در مرز بین کانادا و ایالات متحده آمریکا تشکیل شده است. این آبشار به‌دلیل حجم عظیم آب و موقعیت جغرافیایی‌اش بسیار شناخته شده است و سالانه میلیون‌ها [[گردشگر]] را جذب می‌کند. آبشار نیاگارا قابلیت تولید چهار هزار مگاوات برق دارد که بین آمریکا و کانادا تقسیم می‌شود.<ref>[https://farnazfayazbakhsh.com/blog/niagara-falls/ «آبشار نیاگارا کجاست؟ بهترین زمان بازدید، عکس و عجایب»، وب‌سایت فرناز فیاض‌بخش.]</ref>

آبشار ویکتوریا در مرز [[زیمبابوه]] و [[زامبیا]] در جنوب [[آفریقا]] و بر روی رودخانهٔ زامبزی واقع شده است. این آبشار از بزرگ‌ترین آبشارهای جهان با عرض ۱٬۷۰۸ متر و ارتفاع ۱۰۸ متر است و به‌دلیل مه غلیظ و صدای رعدآسای سقوط [[آب]] به «مهی که می‌غرد»، شهرت دارد. مه غلیظ ناشی از برخورد آب با صخره‌ها اغلب تا کیلومترها دورتر دیده می‌شود و [[رنگین‌کمان|رنگین‌کمان‌های]] زیبایی در اطراف آبشار ایجاد می‌کند. این آبشار در فهرست [[عجایب هفت‌گانه طبیعی|عجایب هفت‌گانهٔ طبیعی]] دنیا قرار گرفته است. آبشار ویکتوریا در سال ۱۸۵۵م توسط دیوید لیوینگستون، کاشف اسکاتلندی کشف و به افتخار ملکهٔ ویکتوریا نامگذاری شد.<ref>[https://www.go2africa.com/african-travel-blog/zimbabwe-zambia-choosing-sides-victoria-falls .A Beginner's Guide to Victoria Falls", website go2africa"]</ref>[[پرونده:آبشار-ایگواسو.jpg|thumb|نمای هوایی آبشارهای ایگواسو|جایگزین=نمای هوایی آبشارهای ایگواسو]]

این آبشار، یکی از وسیع‌ترین و تماشایی‌ترین آبشارهای جهان با بیش از ۲۷۵ آبشار کوچک و بزرگ است که در مجموع حدود ۳ کیلومتر عرض دارد و در منطقه‌ای جنگلی در مرز بین [[برزیل]] و [[آرژانتین]] واقع شده است. ارتفاع آبشارها بین ۳۰ تا ۴۰ متر و در برخی نقاط تا ۶۰ تا ۸۲ متر متغیر است. یکی از معروف‌ترین بخش‌های این مجموعه، «گلوگاه شیطان» (Devil’s Throat) است که شکافی به شکل U با ارتفاع حدود ۸۲ متر دارد و بیشترین حجم آب از این نقطه فرو می‌ریزد. نام ایگواسو از زبان گوارانی به‌معنای «آب بزرگ» یا «آب زندگی» گرفته شده است.<ref>[https://www.eavar.com/blog/2024/6/30/162890/falls-iguazu/ مرادی، «آبشار ایگواسو؛ بهشتی خروشان در میان برزیل و آرژانتین»، وب‌سایت ایوار.]</ref>

عریض‌ترین آبشار جهان با عرض حدود ۱۰٬۷۷۳ متر<ref>[https://atacg.ir/آبشارهای-ایران/ «آبشارهای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref> در استان چامپاساک [[لائوس]]، نزدیک مرز [[تایلند]] و [[کامبوج]] و در مسیر رودخانهٔ مکونگ قرار گرفته است و بزرگ‌ترین آبشار در جنوب‌شرق [[قاره آسیا|آسیا]] به‌شمار می‌رود. این آبشار عریض‌ترین آبشار جهان شناخته می‌شود.<ref>[https://www.alaedin.travel/blog/11356/آبشارهای-معروف-دنیا «معرفی معروف‌ترین آبشارهای جهان»، وب‌سایت علاءالدین تراول.]</ref>

آبشارها در [[ایران]] از جاذبه‌های طبیعی مهم و متنوعی هستند که در نقاط مختلف کشور پراکنده هستند و بسیاری از آن‌ها به‌دلیل ارتفاع، [[زیبایی]] و ویژگی‌های منحصربه‌فرد، شهرت دارند و هر ساله گردشگران زیادی را جذب می‌کنند. همچنین آبشارها در ایران فضایی برای [[آرامش]]، [[تفریح]]، توسعهٔ [[گردشگری]] و حفظ سنت‌های محلی فراهم می‌کنند و نقش مهمی در ارتقای کیفیت زندگی و اقتصاد مناطق مختلف کشور دارند. در [[کتاب]] '''راهنمای میدانی آبشارهای ایران''' بیشتر از ۷۰۰ آبشار گزارش شده است که حدود ۳۳۰ مورد از آنها مصور و تدوین شده است.<ref>[https://www.iran-shenasi.com/article/36 «آبشارهای ایران»، وب‌سایت انتشارات ایرانشناسی.]</ref>

=== معروف‌ترین آبشارهای ایران ===

[[استان لرستان]] با بیش از پنجاه آبشار، یکی از قطب‌های اصلی آبشارهای [[ایران]] و [[خاورمیانه]] به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص20.]</ref> برخی آبشارهای ایران مانند آبشارهای شوشتر در [[سازه‌های آبی شوشتر]]، دست‌ساز تمدنی ایرانیان باستان بوده‌اند<ref>[https://tms.atu.ac.ir/article_9013.html منتظر حجت و دیگران، «ارزش‌گذاری اقتصادی جاذبه‌های گردشگری آبشارهای باستانی شوشتر»، 1397ش، ص22]</ref> و آبشارهای گنج‌نامه،<ref>[https://www.irna.ir/news/85196031/آبشار-گنجنامه-جاری-باشکوه-و-شور-انگیز-فیلم «آبشار گنجنامه؛ جاری، باشکوه و شورانگیز»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> آسیاب خرابه،<ref>[https://www.chtn.ir/news/1402082201169/آبشار-آسیاب-خرابه «آبشار آسیاب خرابه»، وب‌سایت میراث آریا.]</ref> نیاسر،<ref>[https://niasar.ir/تماس-با-ما/درباره-نیاسر.html «درباره نیاسر»، پایگاه اطلاع‌رسانی شهرداری نیاسر.]</ref> اخلمد،<ref>[https://www.mizanonline.ir/fa/news/503017/معرفی-منطقه-گردشگری-و-باستانی-اخلمد-در-شمال-شرق-کشور-تصاویر «معرفی منطقه گردشگری و باستانی اخلمد در شمال شرق کشور»، خبرگزاری میزان.]</ref> افرینه و سمیرم نیز قدمت تاریخی دارند که علاوه بر جاذبهٔ طبیعی، یادگارهایی از تمدن و فرهنگ ایران باستان را در خود جای داده‌اند. این آبشارها علاوه بر زیبایی طبیعی، در گذشته برای مصارف [[کشاورزی]]، صنعتی و ساخت [[آسیاب آبی|آسیاب‌های آبی]] اهمیت داشته‌اند و در منابع تاریخی به آن‌ها اشاره شده است.<ref>[https://www.iran-shenasi.com/article/6-آبشار؛%20مقصدی%20جذاب%20برای%20گردشگران «آبشار؛ مقصدی جذاب برای گردشگران»، وب‌سایت انتشارات ایرانشناسی.]</ref>[[پرونده:آبشار۱.jpg|جایگزین=آبشار لاتون در استان گیلان|بندانگشتی|آبشار لاتون در استان گیلان]]

==== '''آبشار لاتون''' ====

از بلندترین آبشارهای ایران است که در استان [[گیلان]] و جنوب شهرستان آستارا واقع شده است. ۱۰۵ متر ارتفاع آبریز اصلی، آن را به یکی از ۳۰ آبشار بلند جهان تبدیل کرده است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3907398/آبشار-لاتون-یکی-از-۳۰-آبشار-بلند-جهان-در-شمال-ایران «آبشار لاتون یکی از ۳۰ آبشار بلند جهان در شمال ایران»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref> [[آبشار لاتون]] از دامنه‌های شرقی کوه اسپیناس سرچشمه می‌گیرد و با عبور از جنگل‌های بکر و سرسبز منطقه، به رودخانهٔ لوندویل و در نهایت به [[دریای خزر]] می‌ریزد. مسیر دسترسی به آبشار از روستای کوته کومه آغاز می‌شود و شامل یک پیاده‌روی حدود ۶ کیلومتری در دل [[جنگل‌های هیرکانی]] است. این مسیر به‌دلیل داشتن طبیعت بکر، درختان متنوعی مانند [[فندق]]، [[گردو]]، [[آلو]]، [[به]]، [[گلابی]] و سیب وحشی و همچنین گونه‌های جانوری مختلف، از جذاب‌ترین مسیرهای طبیعت‌گردی شمال ایران محسوب می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/1401052215263/آبشار-لاتون-شاهکاری-از-خلقت-در-آستارا «آبشار لاتون؛ شاهکاری از خلقت در آستارا»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> آبشار لاتون در سال ۱۳۹۸ش در [[فهرست میراث طبیعی ایران|فهرست میراث طبیعی]] کشور ثبت شده است.<ref>[https://www.iribnews.ir/fa/news/3907398/آبشار-لاتون-یکی-از-۳۰-آبشار-بلند-جهان-در-شمال-ایران «آبشار لاتون یکی از ۳۰ آبشار بلند جهان در شمال ایران»، خبرگزاری صداوسیما.]</ref>

==== '''آبشار تاف (برنجه)''' ====

از بلندترین و زیباترین آبشارهای ایران است که در استان لرستان و در نزدیکی شهرستان [[الیگودرز]] واقع شده است. این آبشار پلکانی با ارتفاع کلی ۵۰۰ متر، بلندترین آبشار فصلی ایران<ref>[https://www.shabestan.news/news/697325/آبشار-تاف-بلندترین-آبشار-ایران-از-جاذبه-های-گردشگری-لرستان «آبشار تاف، بلندترین آبشار ایران از جاذبه‌های گردشگری لرستان»، خبرگزاری شبستان.]</ref> بلندترین آبشار در قارهٔ آسیا و سیزدهمین آبشار بلند جهان به حساب می‌آید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص26.]</ref> آبشار تاف از دامنهٔ کوه برنجه با ارتفاع ۳۵۰۰ متر، جاری می‌شود. منطقهٔ اطراف [[آبشار تاف]] دارای طبیعتی بکر و سرسبز است و پوشش گیاهی متنوعی دارد<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص25-26.]</ref> و محل مناسبی برای [[آب‌تنی]] در [[رودخانه‌]]، [[عکاسی]]، [[پیک‌نیک]] و [[کمپینگ]] است. بهترین زمان بازدید از آبشار تاف، [[اردیبهشت]] است که آبشار در پرآب‌ترین حالت خود قرار دارد و کوه برنجه نیز با پوشش گیاهی متنوع و گل‌های رنگانگ و [[لاله‌های واژگون]] رنگ‌آمیزی زیبایی را در این منطقه به‌وجود آورده است و چشم هر گردشگری را می‌نوازد. در [[زمستان]] هم، سرمای شدید باعث یخ‌زدگی آبشار می‌شود که منظره‌ای متفاوت و جذاب را ایجاد می‌کند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص25-26.]</ref>  

==== '''آبشار شوی''' ====

از بزرگ‌ترین و زیباترین آبشارهای ایران و خاورمیانه است که در شهرستان [[دزفول]] و در مرز دو استان [[لرستان]] و [[خوزستان]] واقع شده و نزد ساکنان مناطق اطراف، با نام «تاف شوی» یا «تله‌زنگ» شناخته می‌شود.<ref>[https://atacg.ir/آبشار-شوی/ «آبشار شوی نیاگارای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref> آبشار شوی از دل غاری در کوه چورویک سرچشمه می‌گیرد و از پرتگاهی بلند با ارتفاع ۱۰۰ متر<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص20-21.]</ref> و با عرض ۷۰ متر فرو می‌ریزد و به [[رود دز|رودخانهٔ دز]] منتهی می‌شود.<ref>[https://atacg.ir/آبشار-شوی/ «آبشار شوی نیاگارای ایران»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref> [[آبشار شوی]] به‌دلیل ارتفاع و پهنای قابل توجه، به «نیاگارای ایران» معروف شده است. در نزدیکی آبشار شوی، آبشار دومی نیز وجود دارد که به «آبشار دوم شوی» یا «سنگ مار» معروف است و حوضچه‌های کم‌عمق‌تری دارد که برای آب‌تنی مناسب است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8902-ابشار-شوی-دزفول/ «آبشار شوی»، وب‌سایت کجارو.]</ref> آبشار شوی در [[۲۹ دی]] ۱۳۹۳ش در فهرست آثار طبیعی ملی ایران ثبت شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/8902-ابشار-شوی-دزفول/ «آبشار شوی»، وب‌سایت کجارو.]</ref>[[پرونده:آبشار-نوژیان.jpg|300px|thumb|آبشار نوژیان|جایگزین=آبشار نوژیان]]

با ارتفاع ۹۵ متر و عرض تاج ۵ متر، بلندترین آبشار استان لرستان و یکی از بلندترین آبشارهای ایران است که در جنوب‌شرق [[خرم‌آباد]] قرار دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص21-22.]</ref> آب این آبشار از چشمه‌های بالادست کوه تاف تأمین می‌شود و پس از سقوط، با رودخانهٔ کوچکی در پایین‌دست تلفیق شده و در نهایت به رودخانه سزار و سپس به [[کارون]] می‌ریزد.<ref>[https://www.karnaval.ir/things-to-do/nozhian-waterfall-lorestan «آبشار نوژیان لرستان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref> تابستان‌های خنک و زمستان‌های سرد و پربرف، جذابیت [[آبشار نوژیان]] را برای [[طبیعت‌گردی]] دوچندان می‌کند.<ref>[https://saednews.com/c/10158/438228 «طبیعت خیره‌کننده آبشار نوژیان لرستان آدم را غرق در زیبایی می‌کند، دیدن این طبیعت در بهار حال و هوای خاصی داره که دیگه نمیشه تجربه کرد»، وب‌سایت ساعدنیوز.]</ref> آبشار نوژیان در سال ۱۳۸۷ش به‌عنوان چهل‌وششمین اثر ملی در [[فهرست میراث طبیعی ایران]] به ثبت رسیده است.<ref>[https://www.karnaval.ir/things-to-do/nozhian-waterfall-lorestan «آبشار نوژیان لرستان»، وب‌سایت کارناوال.]</ref>[[پرونده:آبشار-مارگون.jpg|300px|thumb|آبشار مارگون|جایگزین=آبشار مارگون]]

==== '''آبشار مارگون''' ====

از بزرگ‌ترین و مرتفع‌ترین آبشارهای چشمه‌ای [[ایران]] و جهان است که در استان فارس، حوالی شهرستان سپیدان واقع شده است. این آبشار با ارتفاع ۷۰ متر و عرض تقریبی ۱۰۰ متر، از تعداد زیادی چشمهٔ پرآب در دل کوه سرچشمه می‌گیرد و در بالادست آن هیچ رودخانه‌ای وجود ندارد. آب سفید و تمیز چشمه‌ها هنگام سقوط از ارتفاعات، مانند مار به خود می‌پیچد و برروی زمین ریخته می‌شود.<ref>نظری، برنامه‌ریزی توسعه روستایی در شهرستان سپیدان، 1380ش، ص83.</ref> مردم ساکن این منطقه هنگام [[جشن]] [[ازدواج]]، در کنار [[آبشار مارگون]]، عکس‌های یادگاری می‌گیرند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/22429-ابشار-مارگون/ «آبشار مارگون»، وب‌سایت کجارو.]</ref> آبشار مارگون به‌دلیل ارتفاع، عرض، منبع چشمه‌ای و طبیعت بکر، یکی از محبوب‌ترین مقاصد گردشگری طبیعی ایران است.<ref>[https://www.mysafar.com/mag/iran-tourism/fars/shiraz/margon-waterfall/ «آبشار مارگون؛ زیباترین آبشار طبیعی ایران»، وب‌سایت مای‌سفر.]</ref>

==== آبشار گنج‌نامه ====

این آبشار با ارتفاع ۱۲ متر در [[منطقهٔ نمونه گردشگری الوند|منطقهٔ نمونهٔ گردشگری الوند]] و در پنج کیلومتری غرب شهر [[همدان]]، کنار کتیبه‌های تاریخی [[گنج‌نامه]] قرار دارد. این آبشار از [[چشمه]]‌ها و رودهای [[کوه الوند]] سرچشمه می‌گیرد. [[آبشار گنج‌نامه]] عرضی بین ۲ تا ۴ متر دارد و در پای آن حوضچه‌هایی شکل گرفته که برای آب‌تنی و استراحت گردشگران مناسب است.<ref>[https://www.isna.ir/photo/99110402249/آبشار-تمام-قندیل-گنجنامه «آبشار تمام قندیل گنجنامه»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> در دوران هخامنشیان، آب این آبشار مقدس شمرده می‌شد و کتیبه‌های گنج‌نامه به [[خط میخی]] در نزدیکی آن روی صخره‌ها حجاری شده‌اند.<ref>[https://www.irna.ir/news/85196031/آبشار-گنجنامه-جاری-باشکوه-و-شور-انگیز-فیلم «آبشار گنجنامه؛ جاری، باشکوه و شورانگیز»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> آبشار گنج‌نامه در سال ۱۳۸۷ش به‌عنوان اثر طبیعی ملی ایران ثبت شده است.<ref>[https://www.asriran.com/fa/news/1024831/آبشار-گنجنامه-همدان-منجمد-شد «آبشار گنجنامه همدان منجمد شد»، وب‌سایت عصر ایران.]</ref>

==== آبشار بیشه ====

از زیباترین و معروف‌ترین آبشارهای استان لرستان در جنوب‌شرقی شهرستان [[دورود]] است. این آبشار ترکیبی از چند آبشار کوچک است که از میان کوه‌ها و جنگل‌های بلوط زاگرس سرازیر می‌شوند و در نهایت به رودخانهٔ دائمی و پرآب [[رود سزار|سزار]] می‌ریزند. ارتفاع آبشار بیشه از تاج تا نقطهٔ برخورد به زمین حدود ۴۸ متر و عرض تاج آن حدود ۲۰ متر است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1474814/ژیوتوریسم-ابشارهای-استان-لرستان جعفریان، «ژئوتوریسم آبشارهای استان لرستان»، 1397ش، ص25.]</ref> یکی از ویژگی‌های جذاب این منطقه، گذر ریل قطار از میان طبیعت بکر و نزدیک ایستگاه بیشه است که چشم‌اندازی زیبا و تجربه‌ای متفاوت برای گردشگران فراهم می‌کند. مسیر [[راه‌آهن ایران|راه‌آهن]] سراسری در کنار این آبشار نیز ثبت جهانی شده است.<ref>[https://www.ibna.ir/news/509916/آبشار-بیشه-دستمایه-نگارش-کتاب-های-گردشگری-و-طبیعت-گردی-آمیختگی «آبشار بیشه دستمایه نگارش کتاب‌های گردشگری و طبیعت‌گردی، آمیختگی رود و ریل و زیبایی‌های چشم‌نواز»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> [[آبشار بیشه]] در [[اسفند]] ۱۳۸۷ش به‌عنوان چهل‌وهشتمین اثر ملی طبیعی ایران به ثبت رسیده است.<ref>[https://roozgasht.com/iran-tourism/آبشار-بیشه/ «نگاهی به آبشار بیشه درود لرستان و اطلاعات درباره سفر به آن، تصاویر زیبا از آبشار»، وب‌سایت روزگشت.]</ref>

آبشارها به‌عنوان جاذبه‌های طبیعی نقش مهمی در [[صنعت گردشگری]] دارند. این جاذبه‌ها علاوه بر زیبایی بصری و تجربهٔ منحصربه‌فردی که برای بازدیدکنندگان فراهم می‌کنند، سهم قابل توجهی در توسعهٔ اقتصادی مناطق میزبان دارند، به‌ویژه در مناطقی که منابع اقتصادی محدود است و [[گردشگری]] می‌تواند منبع درآمد اصلی آن مناطق باشد.<ref>[https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_1262.html اجزاء شکوهی و دیگران، «ارزیابی و اولویت‌بندی آبشارهای طبیعی به‌منظور توسعه اکوتوریسم (مطالعه موردی: آبشارهای هفت‌گانه استان لرستان)»، 1393ش، ص40-41.]</ref> آبشارها به‌دلیل [[زیبایی]]، مقاصد محبوبی برای [[طبیعت‌گردی]]، [[کوهنوردی]]، [[عکاسی]] و فعالیت‌های تفریحی هستند و تنوع گردشگری را افزایش می‌دهند.<ref>[https://www.chtn.ir/news/14000423309853/آبشارهای-لرستان-مقصد-مهمی-برای-گردشگری «آبشارهای لرستان، مقصد مهمی برای گردشگری»، وب‌سایت میراث آریا.]</ref> این [[جاذبه‌های گردشگری]] می‌توانند به [[رشد اقتصادی]]، [[رشد اجتماعی|اجتماعی]] و [[رشد فرهنگی|فرهنگی]] مناطق کمک کنند.

توسعهٔ گردشگری مرتبط با آبشارها، فرصت‌های شغلی متعددی در زمینه‌های [[خدمات گردشگری]]، اقامت، حمل‌ونقل، [[صنایع دستی]] و راهنمایی گردشگران فراهم می‌آورد که به [[بهبود معیشت]] مردم محلی کمک می‌کند.<ref>[https://grup.journals.pnu.ac.ir/article_1262.html اجزاء شکوهی و دیگران، «ارزیابی و اولویت‌بندی آبشارهای طبیعی به‌منظور توسعه اکوتوریسم (مطالعه موردی: آبشارهای هفت‌گانه استان لرستان)»، 1393ش، ص31.]</ref> [[آبشار نیاگارا]] در مرز [[کانادا]] و [[آمریکا]]، با جذب میلیون‌ها بازدیدکننده، درآمد قابل توجهی برای اقتصاد محلی و ملی ایجاد می‌کند. در [[ایران]] نیز که علاقه به [[آب]] و آبشار از گذشته‌های دور در [[فرهنگ ایرانی]] وجود داشته، آبشارها از جاذبه‌های محبوب گردشگری هستند و به توسعهٔ اقتصادی مناطق کمک می‌کنند.<ref>[https://www.iran-shenasi.com/article/6-آبشار؛%20مقصدی%20جذاب%20برای%20گردشگران «آبشار؛ مقصدی جذاب برای گردشگران»، وب‌سایت انتشارات ایرانشناسی.]</ref>

=== مدیریت محیط‌های اطراف آبشار ===

با وجود جذابیت آبشارها برای گردشگران، توسعهٔ گردشگری آبشارها با چالش‌هایی گوناگونی روبرو است؛ ازجمله:  

* آسیب به [[محیط زیست]] و آلودگی ناشی از زباله و عدم رعایت اصول گردشگری توسط برخی بازدیدکنندگان<ref>[https://maghsad360.ir/waterfalls-of-iran «معرفی دیدنی‌ترین آبشارهای ایران»، وب‌سایت مقصد 360.]</ref>

* فشار بر منابع طبیعی در فصول پر بازدید و تخریب پوشش گیاهی و خاک

* تغییرات فرهنگی<ref>[https://atacg.ir/توسعه-پایدار-گردشگری/ «توسعه پایدار گردشگری»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

* کمبود نیروی انسانی و منابع مالی برای حفاظت و مدیریت بهینهٔ محیط‌های اطراف آبشارها<ref>[https://journals.ui.ac.ir/article_15958.html وارثی و دیگران، «تحلیلی بر طبیعت‌گردی آبشار مارگون با تأکید بر توسعه پایدار»، 1392ش.]</ref>

بر این اساس، مدیریت محیط‌های اطراف آبشارها در ایران به‌صورت نسبی در حال توسعه است. این مدیریت اغلب بر پایهٔ اصول [[توسعه پایدار|توسعهٔ پایدار]]، [[حفاظت از منابع طبیعی]] و ارتقای کیفیت تجربه گردشگران استوار است و با اقدامات حفاظتی، زیرساختی و فرهنگی در تلاش است تا تعادل میان بهره‌برداری گردشگری و حفظ محیط طبیعی برقرار شود.<ref>[https://atacg.ir/توسعه-پایدار-گردشگری/ «توسعه پایدار گردشگری»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

* بسیاری از آبشارهای مهم ایران در [[منطقه حفاظت شده|مناطق حفاظت‌شده]] یا [[منطقه نمونه گردشگری|مناطق نمونه گردشگری]] قرار دارند و تحت نظارت [[سازمان حفاظت محیط زیست]] هستند. این مناطق با هدف حفظ تنوع زیستی، جلوگیری از تخریب پوشش گیاهی و کنترل آلودگی آب و خاک مدیریت می‌شوند.<ref>[https://journals.ui.ac.ir/article_15958.html وارثی و دیگران، «تحلیلی بر طبیعت‌گردی آبشار مارگون با تأکید بر توسعه پایدار»، 1392ش.]</ref>  

* برای جلوگیری از آسیب‌های ناشی از حضور گردشگران، برنامه‌ریزی‌هایی جهت ایجاد زیرساخت‌های مناسب مانند مسیرهای پیاده‌روی، پارکینگ، سرویس‌های بهداشتی و [[اقامتگاه بوم‌گردی|اقامتگاه‌های بوم‌گردی]] در اطراف آبشارها صورت گرفته است.<ref>[https://journals.ui.ac.ir/article_15958.html وارثی و دیگران، «تحلیلی بر طبیعت‌گردی آبشار مارگون با تأکید بر توسعه پایدار»، 1392ش.]</ref>

* آگاه‌سازی گردشگران و مردم محلی دربارهٔ اهمیت [[حفاظت از محیط زیست]] و رعایت اصول گردشگری مسئولانه در برخی مناطق انجام می‌شود. این موضوع به کاهش زباله‌ریزی، تخریب پوشش گیاهی و آلودگی آب کمک می‌کند. همچنین آبشارها در بسیاری از مناطق با فرهنگ و تاریخ محلی گره خورده‌اند و [[گردشگری مسئولانه]] می‌تواند به حفظ این ارزش‌ها و افزایش آگاهی عمومی دربارهٔ اهمیت آن‌ها کمک کند.<ref>[https://atacg.ir/توسعه-پایدار-گردشگری/ «توسعه پایدار گردشگری»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

* در برخی آبشارهای پر بازدید، محدودیت‌هایی برای تعداد گردشگران و زمان بازدید اعمال می‌شود تا فشار بر محیط کاهش یابد و فرصت بازسازی طبیعی فراهم شود.

* مشارکت مردم محلی در حفاظت از آبشارها و بهره‌برداری پایدار از منابع طبیعی، باعث افزایش حمایت و حفظ فرهنگ محلی می‌شود.<ref>[https://atacg.ir/توسعه-پایدار-گردشگری/ «توسعه پایدار گردشگری»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>

==آب در فرهنگ ایرانی==

آب و جلوه‌های آن مانند آبشار، در فرهنگ ایرانی همواره مورد احترام بوده و مراقبت از آب نیز بخشی از فرهنگ ایرانیان به‌شمار می‌رفته است.<ref>نادرلویی و قریشی، «نشانه‌شناسی آب در ایران باستان»، 1401ش، ص58-61.</ref> در [[فرهنگ ایرانی]]، آب یکی از مقدس‌ترین عناصر [[طبیعت]] است. ایرانیان باستان، آفرینش آب را پس از [[آسمان]] می‌دانستند و باور داشتند که خداوند، زمین را از آب پدید آورد.<ref>[http://www.cgie.org.ir/fa/article/237953/آب?entryviewid=246452 تفضلی و دیگران، «آب»، وب‌سایت مرکز دائرۀالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> در متون کهن همچون «آبان‌یشت» و «تیریشت»، آب، موجودی مقدس و قابل [[نیایش]] معرفی شده و ایزدبانوی آب، [[آناهیتا]]، نماد [[باروری]] و [[پاکیزگی]] است که بسیار ستوده شده است. در فرهنگ ایرانی، آب نماد [[آگاهی]]، [[پاکی]]، [[ایمان]] و [[زایندگی]] است و درک رمزهای نمادین آب، کلید فهم بسیاری از آثار هنری و تاریخی در ایران است.<ref>[https://www.ibna.ir/news/340901/آب-نماد-اندیشه-و-خرد-است-نمادپردازی-آب-در-اسطوره-های-ایرانی «آب، نماد اندیشه و خرد است، نمادپردازی آب در اسطوره‌های ایرانی و گشودن رمزهای نمادین آب»، خبرگزاری ایبنا.]</ref> ایرانیان باستان هرگز آب جاری را نمی‌آلودند و حتی برای [[قربانی کردن]]، خون را در گودالی کنار آب می‌ریختند تا آب آلوده نشود.<ref>[https://www.beytoote.com/art/negah-gozashte/water-ancient-mythology-iran.html «آب در اساطیر ایران باستان»، وب‌سایت بیتوته.]</ref>

ادب پاسداشت آب در فرهنگ ایرانیان با پذیرش [[دین اسلام]]، ارتقا یافت. آب در قرآن به‌عنوان نعمتی مبارک و پربرکت معرفی شده و نزول باران و جاری‌شدن آب‌ها نشانهٔ رحمت و لطف خداوند به بندگان<ref>سوره فرقان، آیه 48-50.</ref> خود است.<ref>[https://ltr.atu.ac.ir/article_9143.html حیدری، «آب و اشکال گوناگون آن در ادبیات عرفانی فارسی، بر اساس مکتب ابن عربی از قرن هفتم تا نهم»، وب‌سایت متن‌پژوهی ادبی دانشگاه علامه طباطبایی.]</ref> [[قرآن]]، اندیشیدن دربارۀ آب و [[شکرگزاری]] بر این نعمت را یادآور شده است و آب را مایهٔ [[حق حیات|حیات]]، پاکیزگی<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_30_سوره_انبیاء سوره انبیاء، آیه 30.]</ref> و نشانهٔ قدرت الهی دانسته است. ایرانیان تحت‌ تأثیر آموزه‌های اسلام، باور داشتند که همه‌ چیز از آب، زندگی یافته است. همچنین آب به‌عنوان رکن بهداشت انسان و باروری گیاهان، دارای حرمت است.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/486676/جایگاه-آب-در-فرهنگ-و-ادب-عامه حسینی جهانگیر و فخری، «جایگاه آب در فرهنگ و ادب عامه»، 1398ش، ص94-95.]</ref> عارفان و شاعران ایرانی با الهام از آموزه‌های دین اسلام، آب را نماد حقیقت، آیینه‌گی، بی‌کرانگی و منفعت‌دهی دانسته‌اند و از آن برای بیان مفاهیم عمیق عرفانی بهره برده‌اند.<ref>[https://ltr.atu.ac.ir/article_9143.html حیدری، «آب و اشکال گوناگون آن در ادبیات عرفانی فارسی، بر اساس مکتب ابن عربی از قرن هفتم تا نهم»، وب‌سایت متن‌پژوهی ادبی دانشگاه علامه طباطبایی.]</ref>  

==جایگاه آبشار در سبک زندگی ایرانیان==

آبشار در فرهنگ ایرانیان به‌عنوان جلوه‌ای از آب جاری و خروشان، نماد [[قدرت]]، [[پویایی]]، [[پاکی]] و نوزایی است و در [[هنر]]، [[شعر]] و [[فرهنگ عامه]]، آبشارها همواره الهام‌بخش و نشانه‌ای از عظمت و زیبایی آفرینش الهی بوده‌اند. نقش پررنگ آبشار در [[زندگی]] و [[سبک زندگی]] ایرانیان، ریشه در [[تاریخ]]، [[فرهنگ]]، [[اقتصاد]] و حتی [[باورهای دینی]] و آیینی آنها دارد.<ref>[https://maghsad360.ir/waterfalls-of-iran «معرفی دیدنی‌ترین آبشارهای ایران»، وب‌سایت مقصد360.]</ref>

* حضور در کنار آبشارها و شنیدن صدای جاری آب، تجربه‌ای عمیق از پیوستگی با هستی را برای [[انسان]] فراهم می‌کند، نقش مهمی در [[سلامت روان]] و گرایش به [[معنویت]] دارد<ref>[https://quraan.journals.umz.ac.ir/article_1512.html سقائی و آبدار اصفهانی، «گردشگری از دیدگاه قرآن و روایات»، 1393ش، ص104.]</ref> و انسان را به تأمل در چرخه‌های طبیعی و جایگاه خود در جهان هستی فرامی‌خواند.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1404/01/13/3284457/طبیعت-گردی-در-اسلام-فرصتی-برای-تفریح-تذکر-و-شکرگزاری «طبیعت‌گردی در اسلام؛ فرصتی برای تفریح، تذکر و شکرگزاری»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

* آبشارها با صدای دلنشین و مناظر چشم‌نواز، همواره پناهگاهی برای فرار از هیاهوی زندگی شهری و مکانی برای آرامش، [[تفریح]] و تجدید روحیهٔ مردم بوده‌اند و به همین دلیل بسیاری از ایرانیان در تعطیلات و اوقات فراغت خود به بازدید از آبشارها می‌روند.<ref>[https://www.aparat.com/v/p00c7u5 «صداهای جنگل، غوغای پرندگان، صداهای رودخانه برای خواب و آرامش»، وب‌سایت آپارات.]</ref>

* آبشارها در افسانه‌ها، نمادها و هنرهای ایرانی جایگاه ویژه‌ای دارند و در نام‌گذاری‌ آنها اغلب با توجه به ویژگی‌های ظاهری، به افسانه‌های بومی اشاره می‌شود؛ مانند [[آبشار آب‌پری]] در [[مازندران]] و آبشار [[آبشار ویسادار|ویسادار]] در [[تالش]].<ref>[http://www.ecarevan.com/blog/آبشار-ویسادار/ «آبشار ویسادار»، وب‌سایت کاروان.]</ref>

* آبشارها به هویت فرهنگی جوامع محلی پیوند خورده‌اند و ثبت ملی آنها به حفظ این میراث و انتقال آن به نسل‌های آینده کمک می‌کند.<ref>[https://www.irna.ir/news/81283891/آبشارهای-هفت-گانه-شیرآباد-در-فهرست-آثار-ملی-طبیعی-ثبت-شد «آبشارهای هفت‌گانه شیرآباد در فهرست آثار ملی طبیعی ثبت شد»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> برپایی مراسم [[گلاب‌ گیری|گلاب‌گیری]] در کنار [[آبشار نیاسر]] و جشنواره‌های محلی در نزدیکی [[آبشار بیشه]]، پیوند عمیق آبشارها با سنت‌های ایرانی را نشان می‌دهد.<ref>[https://maghsad360.ir/waterfalls-of-iran «معرفی دیدنی‌ترین آبشارهای ایران»، وب‌سایت مقصد360.]</ref>

* ایرانیان در گذشته از برخی آبشارها برای راه‌اندازی [[آسیاب آبی|آسیاب‌های آبی]] استفاده می‌کرده‌اند. امروزه نیز آبشارها با جذب گردشگر، به توسعهٔ اقتصاد محلی و منطقه‌ای و درآمدزایی برای جوامع محلی، یاری می‌رساند.<ref>[https://atacg.ir/توسعه-پایدار-گردشگری/ «توسعه پایدار گردشگری»، وب‌سایت عاشقان طبیعت ایران.]</ref>