بدون خلاصۀ ویرایش |
پالایش متن |
||
| خط ۴: | خط ۴: | ||
== پیشینه == | == پیشینه == | ||
جشن شب یلدا ریشه در سنتهای ایران باستان دارد. واژهٔ «یلدا» از زبان سریانی گرفته شده و به معنای میلاد و زایش است<ref>[https://vajehyab.com/dehkhoda/یلدا-2 دهخدا، لغتنامه، ذیل واژۀ «یلدا».]</ref> که در تفاسیر تاریخی با مفهوم زایش خورشید پیوند خورده است. این آیین در چارچوب گاهشمار خورشیدی و دگرگونیهای فصلی شکل گرفته و بهتدریج بهعنوان یک جشن فرهنگی در جامعهٔ ایرانی تثبیت شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> با گذشت زمان، هرچند برخی کارکردهای آیینی آن کمرنگ شد، اما این جشن که قدمتی هزاران ساله دارد، همچنان به عنوان نمادی از هویت فرهنگی ایرانیان تداوم یافته است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99092519793/فلسفه-کامل-شب-یلدا-در-فرهنگ-ایرانیان «فلسفۀ کامل شب یلدا در فرهنگ ایرانیان»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | |||
جشن شب یلدا در طی سدهها بهعنوان یکی از پایدارترین آیینهای فرهنگی ایران استمرار یافته است. از عوامل اصلی ماندگاری آن، پیوند این جشن با الگوی زندگی سنتی و زمانبندی سالانهٔ جوامع کشاورزی است؛ برگزاری آن در مقطعی که فعالیتهای زراعی کاهش مییافت، فرصت مناسبی برای گردهمایی، استراحت و تجدید دیدار خویشاوندان فراهم میکرد.<ref>تلیانی، «پیش درآمد: یلدا تبارشناسی یک آیین (جشن زایش خورشید)»، 1385ش، ص12.</ref> افزایش تدریجی روشنایی پساز بلندترین شب سال، نشانهٔ آغاز چرخهای نو در طبیعت است و این پدیده طبیعی در سنتهای اسطورهای با مفهوم زایش خورشید یا مهر تفسیر شده و جشن یلدا بهعنوان نمادی از غلبهٔ تدریجی روشنایی بر تاریکی معنا یافته است. برگزاری جشن، گردهمایی و افروختن آتش در این شب، بازتابی نمادین از همراهی با نیروهای روشنایی و تأکید بر تداوم نظم کیهانی است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref> | |||
جشن شب یلدا به طبقه، قوم یا ساختار سیاسی خاصی وابسته نبوده و در دورههای گوناگون تاریخی، مستقل از نهاد قدرت، در فرهنگ عمومی جامعه بازتولید شده است. دیدار با بزرگان خانواده در این آیین، جلوهای از تکریم [[سالمندان]] و تقویت [[صلهرحم]] بهشمار رفته و زمینهای برای انتقال ارزشهای فرهنگی به نسلهای بعد فراهم آورده است؛<ref>شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص23.</ref> ازاینرو، یلدا کارکردی هویتبخش و جامعهپذیرانه یافته است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص15-16.]</ref> همچنین در برخی روایتهای تاریخی، به جنبههایی مانند تأکید نمادین بر [[همبستگی اجتماعی|همبستگی]] و برابری اجتماعی در این ایام اشاره شده است؛ برای مثال، در این روز همگان، حتی شاه، لباس ساده میپوشیدند و فرماندادن و جنگکردن ممنوع بود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی.]</ref><ref>شایستهرخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص103.</ref> | |||
این جشن پساز ورود اسلام به ایران نیز تداوم یافت و با شرایط فرهنگی جدید سازگار شد و تعارض بنیادینی با آموزههای اسلام پیدا نکرد. همچنین، همزمانی این جشن با آیینهای میلاد در سنت مسیحی، در دورههایی که پیروان ادیان گوناگون در ایران میزیستند، زمینههایی از همزیستی و تعامل فرهنگی را فراهم آورد و به تقویت لایههای مشترک هویت فرهنگی در جامعه یاری رساند.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2100570/شب-یلدا-کارکردهای-هویتی-و-اجتماعی?q=شب%20يل یاری، «شب یلدا؛ کارکردهای هویتی و اجتماعی»، 1402ش، ص16-18.]</ref> | |||
جشن | |||
== آیینهای شب یلدا == | |||
در این رویداد، هویت فرهنگی، طبیعت، مهماننوازی، احترام به زنان، دوستی، تنوع فرهنگی و همزیستی مسالمتآمیز گرامی داشته میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> دیدوبازدید خانوادگی، شبنشینی، تفأل و قصهخوانی از دیگر مزایایی است که این شب بههمراه دارد.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref> | |||
شبنشینی و مهمانی | |||
جشن شب یلدا با مجموعهای از آیینهای مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافتهاند. مهمترین جلوهٔ این آیینها گردهمایی خانوادگی و برپایی شبنشینی است که در آن خوراکیهایی مانند هندوانه، خربزه، میوههای خشک، [[آجیل]] و شیرینی مصرف میشود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکیها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شدهاند. در برخی گزارشهای تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بامها نیز بهعنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref> | جشن شب یلدا با مجموعهای از آیینهای مردمی همراه است که در طول زمان در مناطق مختلف ایران شکل گرفته و تداوم یافتهاند. مهمترین جلوهٔ این آیینها گردهمایی خانوادگی و برپایی شبنشینی است که در آن خوراکیهایی مانند هندوانه، خربزه، میوههای خشک، [[آجیل]] و شیرینی مصرف میشود؛ در باورهای عامیانه، برخی از این خوراکیها نماد [[برکت]] و فراوانی دانسته شدهاند. در برخی گزارشهای تاریخی، افروختن آتش در فضای خانه یا بر بامها نیز بهعنوان نمادی از پاسداشت روشنایی ذکر شده است.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/188914/ایین-شب-یلدا-روز-اول-دی?q=شب%20يلدا&score=274877907000.0&rownumber=2 اختری، «آیین شب یلدا روز اول دی»، 1383ش، ص15-16.]</ref> | ||
[[ | ایرانیان بر اساس آیینی کهن، این شب را [[جشن]] میگیرند و مهمانی خانوادگی برگزار میکنند. خانوادههای ایرانی برای [[جشن شب یلدا]]، [[آجیل]] و انواع خوراکیها و میوهها، بهویژه [[انار]] و هندوانه را آماده میکنند و تا پاسی از شب، به داستانها و خاطرات بزرگان [[خانواده]]، گوش میسپارند و گاهی دیوان حافظ و [[شاهنامه]] میخوانند. در شب یلدا سفرهای انداخته میشود و افراد خانواده به گرد آن جمع میشوند و از این راه بر [[مهربانی]] و همدلی خانواده میافزایند و ناراحتیها و کینهها را از دل میزدایند. در سفره یلدا، [[خوراک|خوراکها]] و نوشیدنیهایی گذاشته میشود تا شکرانهای بر نعمتهای خداوند باشد که در طول سال به آدمیان داده است. ایرانیان در شب یلدا با جشن و [[شادی]] و چشیدن مزهها وخوردنیهای گوناگون میکوشیدند تا عمر طولانیترین شب سال را بهسر آورند و بالا آمدن خورشید و پیروزی روشنایی بر تاریکی طولانی را بنگرند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/83996/از-%C2«ÛÙدا%C2»-بÛاÙ
ÙزÛÙ
افشیننسب، «از یلدا بیاموزیم»، در وبسایت مرکز دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> | ||
شبنشینی شب یلدا از مهمترین رسوم در افغانستان است، این شبنشینی را میتوان جشن گردهمایی خانوادهها دانست که خویشاوندان نزد بزرگ خاندان جمع میشوند.<ref>انوری، «یلدا جشن تولد خورشید جشن زایش مهر جشن جهانیشدن»، 1387ش، ص60.</ref> جشن، شادی و خوردن میوه، شیرینی و تنقلات از آیینهای شب یلدا است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص10.</ref> بزرگ خانواده در این شب دعا کرده و همه دستهای خود را بالا برده و آمین میگویند.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> | |||
شعرخوانی و قصهگویی | |||
[[شاهنامهخوانی]]، خواندن غزلهایی از [[دیوان حافظ]] کارکردی سرگرمکننده و فرهنگی دارد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/2277099/شب-ÛÙدا-بÙÛادÛ-جاÙÛداÙ-در-ÙرÙÙÚ¯-Ù-تÙ
دÙ-Ø§Û فرشادیان، «شب یلدا: بنیادی جاویدان در فرهنگ و تمدن ایران زمین»، 1403ش، ص21.]</ref> در دورهٔ معاصر، اهدای [[کتاب]] یا بستههای خوراکی در محیطهای خانوادگی و گاه در فضاهای کاری نیز به بخشی از شیوههای برگزاری این جشن تبدیل شده است.<ref>[https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.]</ref> | |||
در این شب، کتاب شعر و قصههای حماسی و اساطیری بهویژه شاهنامه، خوانده میشود. در گذشته شاعران در این شب اشعار خود را در مجالس خوانده و این رسم تا حدودی باقی مانده است، بهطوریکه خانۀ فرهنگ افغانستان در این شب مراسم ویژۀ شب یلدا را با قصهگویی و شعرخوانی گرامی میدارد. در کنار شاهنامه، خوانش حملۀ حیدری که مجموعۀ اشعاری در مدح امام علی است در مناطق مرکزی افغانستان مرسوم است.<ref>[https://www.talab.org/art/history/%D8%A2%D8%AF%D8%A7%D8%A8-%D9%88-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7.html «آداب و رسوم شب یلدا در افغانستان+تاریخچه شب یلدا»، تالاب.]</ref> در گذشته که رادیو و تلویزیون چندان متداول نبود، رسم کتابخوانی در این شب پررنگتر بود.<ref>شایستهرخ، «آیینهای شب یلدا در فرهنگ مردم ایران»، 1390ش، ص18.</ref> حافظخوانی نیز در این شب، میان مردم افغانستان، همچون عید نوروز، رایج است.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> | |||
شبچَره و خوان یلدا | |||
در افغانستان در شب یلدا سفرهای انداخته میشود و خوراکیهایی که شامل هفت نوع میوه و آجیل هفت مغز است در آن گذاشته میشود. گاهی شمار این خوراکیها از هفت بیشتر میشود؛ افزون بر این موارد شیرینیهای سنّتی و غیر سنّتی نیز تهیه میشوند. انار، هندوانه و انگور از میوههای ویژۀ شب یلدا هستند. باور عامه بر این است که هندوانه و انار در این شب معنایی رمزگونه داشته و این دو نمادی از گرمای مهر در شب سرد هستند. شبچَره همچنین دانههایی همچون گندم، شاهدانه، برنجک، نخودچی و آجیلِ مشکلگشا، شامل تخمههای کدو، هندوانه، بادام، پسته، فندق و گردو را نیز شامل میشود. در کنار اینها میوههای خشک یا خشکبار همچون کشمش، انجیر و توت خشک، برگۀ زردآلو و سنجد قرار میگیرد.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.</ref> هندوانه بهعنوان مهمترین میوۀ این شب در بالای سبد میوه به نشانۀ چرخۀ زندگی قرار میگیرد.<ref>[https://thekabultimes.gov.af/shab-e-yalda-in-afghanistan/ Qarizada, "Shab-e-Yalda in Afghanista".]</ref> در کنار این خوراکیها، آب به نشان پاکی و میوههای قرمز که نماد گرما هستند نیز گذاشته میشود.<ref>[https://ich.unesco.org/en/RL/yald-chella-01877 "Yaldā/Chella", UNESCO.]</ref> عقیده بر این است که خوردن میوههایی همچون انار و هندوانه در این شب بهنوعی ضامن سلامت انسانها در طول سال است.<ref>مجیدی خامنه، «کاربست نظریههای مبادله اجتماعی و کارکردگرایی ساختی و نقش مادران وبلاگ نویس در اجرای آیین شب یلدا در شبکههای اجتماعی»، 1401ش، ص178.</ref> | |||
خوانچه و شبچلهای | |||
از آیینهای مرتبط با این جشن، رسم «[[خوانچه چله|خوانچهٔ چله]]» برای تازهعروسان است که طی آن خانوادهٔ داماد هدایایی شامل میوه، شیرینی، [[پوشاک]]، [[زیورآلات]] و دیوان حافظ به خانهٔ [[عروس]] میبرند؛ این رسم نماد آرزوی برکت و سعادت برای زوج جوان تلقی میشود.<ref>[https://roozaneh.net/life-style/work-life/آداب-و-رسوم-شب-یلدا/ «ادابورسوم شب یلدا در ایران و تاریخچۀ شب چله در شهرهای مختلف»، وبسایت روزانه.]</ref> | |||
در مناطق مختلف [[ایران]] برای نوعروسها در شب یلدا، رسمی ویژه وجود دارد؛ خانواده داماد در این شب، برای نوعروسشان هدیههایی را آماده کرده و به خانه او میبرند. «خوانچه چله» یا هدیههای «شبچلهای» را در سینیهای بزرگی بهنام «طبق» قرار میدهند. خانواده داماد، طبقها را روی سر گرفته و راهی [[خانه]] عروس میشوند. خوانچه چله معمولاً شامل این موارد است: چند نوع [[آجیل]] و میوههای تزئین شده؛ نقل، شیرینی و کله قند؛ یک قواره پارچه خوشرنگ و شاد؛ لباس زمستانی، کفش و کیف؛ قطعهای [[طلا]] و گاهی یک [[دیوان حافظ]]. تزئین ویژهٔ [[هدیه]] شب یلدای عروس با توریها و پارچههای رنگارنگ و روبانهای قرمز، نشانه مهر و دوستی است که میان دو [[خانواده]] وجود دارد و در این شب، تقویت میشود.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.]</ref> | |||
از دیگر رسوم متداول این شب در افغانستان بردن هدیه برای نوعروسان است که هنوز زندگی مشترک خود را آغاز نکردهاند. شب چلهای شامل هدیه و انواع خوراکی و شیرینی است.<ref>پارسی، سپنتا، «جشن یلدا در فرهنگ ایران»، ص12.</ref> به این هدیه شب یلدا در افغانستان خوانچه نیز گفته میشود.<ref>عناصری، «دی، ماه اهورامزدا و سرآغاز صولت سرمای زمستان- یلدا، شبانگاه انقلاب شتوی و نماد بلندای قامت شب»، 1361ش، ص566.</ref> در افغانستان خانوادۀ داماد برای عروس خود، لباسهای زمستانی تهیه کرده و آن را همراه با خوراکیهایی همچون زولبیا، ماهی، میوههای فصل و انواع غذاهای زمستانی به خانۀ پدر عروس میبرند.<ref>[https://idat.ir/@beytoote/4747-%D8%B1%D8%B3%D9%88%D9%85-%D8%B4%D8%A8-%DB%8C%D9%84%D8%AF%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D9%81%D8%BA%D8%A7%D9%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رسوم شب یلدا در افغانستان»، ایدات.]</ref> | |||
تفألزدن | |||
تفأل زدن به قرآن و حافظ از دیگر مراسمهای این شب است، دلیل تاریخی تفأل این است که در دوران باستان این شب را نحس میدانستند و اعتقاد داشتند شبِ حملۀ سیاهی اهریمن به فرشتۀ روشنایی است و با ختم قرآن و تفأل به آن، سعی در خنثی کردن این پلیدی داشتند.<ref>شایسته رخ، «شب یلدا و حکایات اسطورهای زمستان»، 1390ش، ص100.</ref> گرفتن [[فال حافظ]] نیز از رسوم رایج این جشن بهشمار میرود. یکی از سنتهایی که در قرون اخیر به رسوم شب یلدا اضافه شده است خواندن اشعار حافظ و تفأل به دیوان حافظ است. هر یک از اعضای خانواده آرزویی کرده و دیوان حافظ را باز میکند و از بزرگ خانواده میخواهد با صدای بلند اشعار مربوطه را بخواند، اعتقاد بر این است آنچه در این شعر بیان میشود تفسیر آرزو و چگونگی تحقق آن است.<ref>[https://www.bitlanders.com/blogs/yalda-night-in-afghanistan/58851 "Yalda night in Afghanistan", bitlanders.]</ref> | |||
== آدابورسوم محلی == | |||
خردهفرهنگهای ایرانی در مناطق گوناگون، [[آداب]] و رسوم ویژهای برای شب چله دارند. در [[خراسان]] از مراسم شب چله با عنوان چلهنشینی یاد میکنند و در گذشته، لبو، [[شلغم]] و شیرینی مخصوصی بهنام «کَف» را برای این شب آماده میکردند. [[شیراز|شیرازیها]] حافظخوانی در شب چله را فراموش نمیکنند و سفرهای رنگارنگ با انواع خوراکیها در این شب میگسترانند. همدانیها فال سوزن میگرفتند و گردو، کشمش و مویز در سفره یلدا مینهادند. جمع شدن دور [[کرسی]] و «نَقلاندازی» (تعریف داستانهای شفاهی) در گرگان و شبچَره (میوههای سرخرنگ) و سبزیپلو با ماهی در قزوین نیز در شب چله رایج است.<ref>[https://www.digikala.com/mag/yalda-night/ دبیری، «شب یلدا از کجا شروع شد؟»، در وبسایت دیجیکالا.]</ref> | |||
جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیینهای بومی برگزار میشود: | جشن شب یلدا در مناطق مختلف ایران با آیینهای بومی برگزار میشود: | ||
# '''[[خراسان رضوی]] و [[خراسان جنوبی|جنوبی]]:''' یکی از آیینهای شاخص این جشن، [[کفزنی]] است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه [[چوبک (گیاه)|چوبک]] را جوشانده و در ظرفی بزرگ میریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوبهای مخصوص آنقدر هم میزنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آمادهشده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم میشود. شاهنامهخوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد. | # '''[[خراسان رضوی]] و [[خراسان جنوبی|جنوبی]]:''' یکی از آیینهای شاخص این جشن، [[کفزنی]] است؛ در این مراسم، ریشهٔ گیاه [[چوبک (گیاه)|چوبک]] را جوشانده و در ظرفی بزرگ میریزند، سپس مردان و جوانان، آن را با چوبهای مخصوص آنقدر هم میزنند تا به کف سفت تبدیل شود. کف آمادهشده با شیرهٔ شیرین و مغزها تزیین و میان مهمانان تقسیم میشود. شاهنامهخوانی نیز در برخی نواحی رواج دارد. | ||
| خط ۳۷: | خط ۶۰: | ||
# '''[[قزوین]]:''' «[[شبچره]]» شامل میوههای خشک و سرخفام میان مهمانان توزیع میشود. غذای رایج [[سبزیپلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد. | # '''[[قزوین]]:''' «[[شبچره]]» شامل میوههای خشک و سرخفام میان مهمانان توزیع میشود. غذای رایج [[سبزیپلو]] با ماهی دودی است. همچنین رسم فرستادن «خونچهٔ چله» برای عروس رواج دارد. | ||
# '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شالاندازی]] است؛ نوجوانان از پشتبام همسایه شالی آویزان میکنند و صاحبخانه در آن آجیل و خوراکی میگذارد. «[[گندمشیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشتهشده تهیه میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.]</ref> | # '''[[لرستان]]:''' این شب با نام «[[شو اول قاره]]» معروف بوده و آیین شاخص آن [[شالاندازی]] است؛ نوجوانان از پشتبام همسایه شالی آویزان میکنند و صاحبخانه در آن آجیل و خوراکی میگذارد. «[[گندمشیره]]» نیز از تنقلات ویژه این شب است که از گندم خیسانده و برشتهشده تهیه میشود.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/news/153672/جشن-شب-یلدا---طاهره-پوریوسفی پوریوسفی، «جشن شب یلدا»، وبسایت مرکز دائرهالمعارف اسلامی]؛ [https://namnak.com/تاریخچه-آداب-رسوم-شب-یلدا.p179 «تاریخچۀ شب یلدا و آدابورسوم شب چله در شهرهای ایران»، وبسایت نمناک.]</ref> | ||
== گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا == | == گسترهٔ جغرافیایی جشن شب یلدا == | ||
