پیش‌نویس:قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

در مناطق مرکزی هزاره‌جات، به‌ویژه بامیان به‌عنوان مقر اصلی حزب وحدت اسلامی، نیروهای مقاومت با بهره‌گیری از موقعیت استراتژیک مناطق کوهستانی، خطوط دفاعی مستحکمی در محور بامیان-یکه‌ولنگ ایجاد کردند. این مقاومت که نزدیک به سه سال به طول انجامید، با وجود محاصره اقتصادی و نظامی سنگین طالبان، موفق شد موجودیت سیاسی و نظامی جامعه هزاره را حفظ کند. درگیری‌های شدید در مناطق پنجاب، ورس، بهسود و کوهستان، نمونه‌های بارزی از این پایداری به‌شمار می‌روند.<ref>پولادی، هزاره‌ها، 1401ش، ص627-630.</ref> در تاریخ ۱۹ جدی ۳۷۹ش طالبان، اقدام به «کشتار جمعی غیرنظامیان» در ولسوالی یکه‌ولنگ کردند. سازمان عفو بین‌الملل در گزارشی، شمار قربانیان را بیش از ۳۰۰ نفر اعلام کرد.<ref>[https://www.afintl.com/202501086321 «سالگرد قتل‌عام یکاولنگ؛ با تسلط دوباره طالبان بر افغانستان، دسترسی به عدالت میسر نیست»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref>

بعد از استقرار نظام جمهوری اسلامی افغانستان مبارزات مدنی و سیاسی هزاره‌های برای احقاق حقوق شهروندی و سیاسی ادامه پیدا کرد و در این میان رخدادهای امنیتی و سیاسی باعث حرکت‌های اعتراضی هزاره‌ها در برابر حکومت شد که از میان آنها دو حرکت اعتراضی توجه مردم افغانستان و جامعهٔ جهانی را به‌صورت کم‌سابقه جلب کرد. این حرکات اعتراضی به‌نام جنبش تبسم و جنبش روشنایی معروف شد:

در یکی از تاریک‌ترین وقایع تاریخ معاصر افغانستان، «[[شکریه تبسم]]»، دختربچهٔ بی‌گناه هزاره، همراه با شش هموطنش در مسیر غزنی به قندهار توسط گروهی مسلح ربوده شدند. تبسم و همراهان او در هفتم مهر ۱۳۹۴ش در راه غزنی به قندهار، در منطقهٔ رَسنَه از توابع ولسوالی گیلان ولایت غزنی توسط گروهی از تروریست‌ها ربوده شدند.<ref>[https://8am.media/sikhs-and-hindus-a-minority-with-a-lot-of-suffering/ محمدی، «سیک‌ها و هندوها؛ اقلیتی با کوله‌باری از رنج»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref> ربایندگان این هفت نفر را در ۱۶ بان ۱۳۹۴ش، سربریدند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=40492 «پیکرهای هفت مسافر در جاغوری به خاک سپرده شد»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.]</ref>این جنایت هولناک، خشم عمومی را برانگیخت و موجی از اعتراضات سراسری را در افغانستان و جهان به دنبال داشت که به «جنبش تبسم» معروف شد.

# '''موضع مقامات:''' اشرف غنی رئیس‌جمهور افغانستان با برگزاری جلسه‌ای فوق‌العاده، این جنایت را محکوم و وعده پیگیری جدی داد.<ref>مشل نوف، «گزارش تظاهرات بیست عقرب درنیویورک تایمز»، هفته‌نامهٔ راه ابریشم، 1395، ص2.</ref> مجلس نمایندگان نیز با صدور بیانیه‌ای، عاملان این حادثه را دشمن تمام اقوام افغانستان خواند.<ref>[https://mandegardaily.com/?p=40426 «واکنش‌ها به سربریدن هفت گروگان شکار توطیه نشوید»، وب‌سایت رزنامۀ ماندگار.]</ref> سازمان ملل متحد از طریق دفتر یوناما در کابل، این رویداد را به‌عنوان «جرم جنگی» محکوم کرد.<ref>[https://www.avapress.com/fa/news/118899/یوناما-قتل-هفت-غیر-نظامی-ولایت-زابل-محکوم «یوناما قتل هفت غیرنظامی را در ولایت زابل محکوم کرد»، خبرگزاری صدای افغان.]</ref>

# '''بازتاب‌های فرهنگی و اجتماعی:''' این واقعه تأثیر عمیقی بر ادبیات و هنر افغانستان گذاشت. شاعران و نویسندگان با خلق آثار متعدد، درد مشترک مردم را به تصویر کشیدند. شعر بشیر رحیمی با مطلع «چگونه شمع برای تو می‌توان افروخت» از جمله ماندگارترین این آثار است.<ref>[https://web.archive.org/web/20180918012217/http://af.farsnews.com/social/news/13940820001061 «دل‌نوشته‌های فعالان شبکه‌های اجتماعی برای شکریه»، خبرگزاری فارس.]</ref> در فضای مجازی نیز موجی از همبستگی شکل گرفت و تصویر شکریه تبسم به نماد مبارزه با ظلم تبدیل شد. رسانه‌های داخلی و بین‌المللی به صورت گسترده به این موضوع پرداختند.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/91945 «شب شعر شکریه تبسم در کابل برگزار می‌شود»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

# '''یادبود و پیامدها:''' در روستای پاتوی السوالی جاغوری، زادگاه شکریه، بر مزار شهدای این حادثه در زابل، «منار یادبودی» با عکس هفت شهید ساخته شد. جنبش تبسم به نمادی پایدار از: مظلومیت هزاره‌ها، قدرت اعتراضات مدنی و مطالبهٔ عدالت اجتماعی در افغانستان تبدیل شد.<ref>[http://jaghori1.com/author/borhani/page/5/ برهانی، «نقطه سرخط ۶۶» وب‌سایت اطلاع‌رسانی جاغوری.]</ref>

# در ۱۳۹۵ش دولت افغانستان به ریاست اشرف غنی، برخلاف پیشنهاد کارشناسی شرکت آلمانی «فیشنر»، مسیر انتقال خط برق ۵۰۰ کیلوولت از ترکمنستان به کابل را از سالنگ به جای مسیر امن‌تر بامیان و میدان وردک تصویب کرد.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/214645 «پشت پرده‌ی شب اول و دوم اسد 1395 (فاجعه دهمزنگ)، به روایت عضو ارشد شورای عالی مردمی جنبش روشنایی»خبرگزاری شفقنا.]</ref> این تصمیم که به حذف مناطق هزاره‌نشین از مسیر توسعه متهم شد، با اعتراضات گسترده‌ای از سوی جامعهٔ مدنی، دانشگاهیان، احزاب سیاسی و نمایندگان پارلمان مواجه شد. معترضان این اقدام را تبعیض سیستماتیک علیه هزاره‌ها دانستند.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/six-years-after-the-attack-on-the-enlightenment-movement/ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است »، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

# در ۲ مرداد ۱۳۹۵، تظاهرات آرامی در غرب کابل برگزار شد. دولت با بستن مسیرهای اصلی، معترضان را به سمت میدان ده‌مزنگ هدایت کرد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1413520/ششمین-سالیاد-شهدای-جنبش-روشنایی؛-بزرگ/ «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟» خبرگزاری شفقنا.]</ref> در پایان مراسم، هنگامی که شرکت‌کنندگان در حال برپایی چادرهای تحصن بودند، انفجار مهیبی توسط یک مهاجم انتحاری رخ داد. این حمله که توسط گروه داعش مسئولیت آن بر عهده گرفته شد، منجر به شهادت ۹۰ نفر و زخمی شدن بیش از ۴۰۰ تن از معترضان (جوانان تحصیل‌کرده هزاره) شد.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/1413520/ششمین-سالیاد-شهدای-جنبش-روشنایی؛-بزرگ/ «ششمین سالیاد شهدای جنبش روشنایی؛ بزرگ‌ترین جنبش مدنی افغانستان چگونه سرکوب شد؟» خبرگزاری شفقنا.]</ref>

# سازمان ملل متحد (یوناما) این حمله را هدفمند علیه یک قوم و مذهب خاص محکوم کرد. اشرف غنی روز ۳ مرداد را ماتم ملی اعلام و میدان ده‌مزنگ را به «میدان شهدا» تغییر نام داد.<ref>[https://khabarnama.net/blog/1395/05/02/president-ghani-declared-sunday-as-national-condolence-day-for-the-martyrs-of-the-attack/ «اعلام یک روز ماتم ملی برای شهدای جنبش روشنایی»، وب‌سایت خبرنامه.]</ref> معترضان و خانواده‌های شهدا، قصور دولت در تأمین امنیت را محکوم و خواستار تحقیقات بین‌المللی شدند.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/six-years-after-the-attack-on-the-enlightenment-movement/ «شش سال پس از حمله به جنبش روشنایی؛ تنها قبرستانی در کابل باقی مانده است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

# گلزار [[شهدای روشنایی]] در غرب کابل (پای کوه قوریغ) به عنوان آرامگاه شهدا و نماد مقاومت طراحی شد. یادمان سنگی در مصلی شهید مزاری برای شهدای ناشناس ساخته شد.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/bamyan-enlightenmentmovement-protests-discrimination/ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref> این رویداد در ادبیات، موسیقی و هنر بازتاب یافت.<ref>[https://www.tasnimnews.com/fa/news/1395/06/01/1164610/فریاد-روشنایی-سروده-های-فارسی-زبانان-برای-شنبه-سیاه-کابل «فریاد روشنایی»؛ سروده‌های فارسی‌زبانان برای شنبه سیاه کابل»، خبرگزاری تسنیم.]</ref>

# شهدای روشنایی به نماد مبارزه برای عدالت اجتماعی و حقوق برابر در افغانستان تبدیل شدند. این جنبش که اعتراضی به تبعیض در توسعه بود، خواستار بازتعریف ساختارهای ناعادلانه حکومت مرکزی شد. امروز، نام «روشنایی» یادآور مقاومت مدنی هزاره‌ها در برابر ستم تاریخی و تلاش برای افغانستانی عادلانه است.<ref>[https://subhekabul.com/گزارش/گزارش-روز/bamyan-enlightenmentmovement-protests-discrimination/ لعلی، «پنج سال پس از جنبش روشنایی؛ ما به تنهایی عادت نداریم، گورهای ما همه دسته‌جمعی است»، وب‌سایت روزنامۀ صبح کابل.]</ref>

[[مهاجرت هزاره‌ها]] از مهم‌ترین تحولات اجتماعی افغانستان معاصر بوده و ریشه در سیاست‌های تبعیض‌آمیز دورهٔ عبدالرحمان خان دارد.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص۱۰۰.</ref> این روند که با نسل‌کشی و کوچ اجباری آغاز شد، در دوره‌های مختلف تاریخی از جمله حکومت کمونیستی، جنگ‌های داخلی و حاکمیت طالبان تداوم یافته است.<ref>عرفانی، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1388ش، ص23.</ref>

پس از نسل‌کشی و کوچ اجباری هزاره‌ها توسط عبدالرحمان خان، مهم‌ترین عواملی که باعث مهاجرت آنها شد، عبارتند از:

# اختناق شدید سیاسی و ایدئولوژیکی؛ حاکمان افغانستان از بدو تأسیس این کشور برای رسیدن به اهداف خود، بسیاری از آگاهان دینی و پیروان یک مذهب را نابود و حذف می‌کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص127.</ref> همچنین برخی از حاکمان، مبارزهٔ شدیدی را با [[دین]] و آموزه‌های مذهبی آنها، آغاز و نمادهای کمونیستی را جایگزین نمادهای اسلامی کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص127ـ130.</ref> در چنین جامعه‌ای فرصت زندگی و دین‌داری از مردم سلب شده بود و نجات‌یافتگان از کشتارهای رژیم کمونیستی، چاره‌ای جز مهاجرت نداشتند و بسیاری از هزاره‌ها، مسیر ایران را انتخاب کردند.<ref>. فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، 1374ش، ج3، ص117.</ref>

# جنگ و فشارهای داخلی؛ در دورهٔ جنگ‌های داخلی و سلطهٔ طالبان، مهاجرت‌گروهی هزاره‌ها، شدت گرفت. با درگیری‌های داخلی که در دورهٔ مجاهدین آغاز شد، بیش از ۳۰ هزار کشته و ۵۰۰ هزار آواره بر جای گذاشت. هزاره‌ها در دو مرحله روی کارآمدن گروه طالبان در افغانستان، برای زنده ماندن مجبور به مهاجرت شدند.<ref>. عرفانی، «مهاجرت؛ فرصت‌ها و چالش‌ها»، 1388ش، ص23.</ref> جا به جایی‌های ناشی از ناامنی و تسلط گروه‌های افراطی و هجوم سیل‌آسای کوچی‌ها در سال‌های اخیر، برخی عوامل این نوع مهاجرت است.<ref>. احمدی رشاد، منزلت اجتماعی هزاره‌ها، 1402ش، ص427.</ref>

مهاجرت هزاره‌ها تأثیرات عمیقی بر ساختار اجتماعی این قوم داشته است. از یک سو موجب رشد آگاهی‌های سیاسی و اجتماعی شده و از سوی دیگر چالش‌های هویتی جدیدی ایجاد کرده است. تحصیلات عالی، حضور [[مشارکت اجتماعی زنان|زنان در عرصه‌های اجتماعی]] و شکل‌گیری نهادهای مدنی از دستاوردهای مثبت این مهاجرت‌ها بوده، در حالی که گسست نسلی و تغییر در الگوهای فرهنگی از چالش‌های پیش رو است. این تحولات هم بر جامعهٔ هزاره و هم بر کشور میزبان تأثیرات قابل توجهی گذاشته است.<ref>. عالمی، بررسی جامعه‌شناختی پیامدهای فرهنگی بازگشت مهاجران به افغانستان، بی‌تا، ص219ِ؛ محرابی، وضعیت زنان در دورهٔ پس از طالبان، 1389ش، ج2، ص317؛ محمودیان، «مهاجرت افغان‌ها به ایران: تغییر در ویژگی‌های اقتصادی، اجتماعی و جمعیتی و انطباق با جامعه مقصد»، 1386ش، ص58ـ57.</ref>