مشارکت اجتماعی زنان: تفاوت میان نسخه‌ها

→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌تر تفاوت با ویرایش جدیدتر ←

دیداریویکی‌متن

@@ خط ۱: / خط ۱: @@
-{{درشت|'''مشارکت اجتماعی زن؛'''}} حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مدنی، علمی و فرهنگی.
+{{درشت|'''مشارکت اجتماعی زن؛'''}} حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های سیاسی، اقتصادی، مردم پایه، علمی و فرهنگی.
-مشارکت اجتماعی زنان به حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های عمومی و اجتماعی گفته می‌شود که حوزه‌هایی مانند فعالیت‌های مدنی، سیاسی، اقتصادی، علمی، آموزشی، فرهنگی و مذهبی را دربرمی‌گیرد. این مشارکت می‌تواند به‌صورت مستقیم، از طریق حضور در نهادها و فعالیت‌های اجتماعی، یا به‌صورت غیرمستقیم، از طریق نقش زنان در خانواده و تربیت نسل‌های آینده، صورت گیرد. میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار دارد. در آموزه‌های اسلامی نیز برای زنان، در کنار نقش‌های خانوادگی، مسئولیت و مشارکت در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی در نظر گرفته شده است.
+مشارکت اجتماعی زنان به حضور و فعالیت آگاهانه زنان در عرصه‌های عمومی و اجتماعی گفته می‌شود که حوزه‌هایی مانند فعالیت‌های مردم پایه، سیاسی، اقتصادی، علمی، آموزشی، فرهنگی و مذهبی را دربرمی‌گیرد. این مشارکت می‌تواند به‌صورت مستقیم، از طریق حضور در نهادها و فعالیت‌های اجتماعی، یا به‌صورت غیرمستقیم، از طریق نقش زنان در خانواده و تربیت نسل‌های آینده، صورت گیرد. میزان و شکل مشارکت اجتماعی زنان در جوامع مختلف تحت تأثیر عوامل فرهنگی، اجتماعی، اقتصادی و سیاسی قرار دارد. در آموزه‌های اسلامی نیز برای زنان، در کنار نقش‌های خانوادگی، مسئولیت و مشارکت در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی در نظر گرفته شده است.
 == مفهوم‌شناسی ==
-در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، همبستگی و کارآمدی اجتماعی گفته می‌شود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که به ارتقای وضعیت جامعه مدنی و روابط اجتماعی کمک می‌کند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> بر این اساس، زنان افزون بر نقش‌های خانوادگی، در ساختارها و فعالیت‌های عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا می‌کنند.<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref>
+در علوم اجتماعی، مشارکت اجتماعی به فعالیت آگاهانه افراد برای تقویت همکاری، همبستگی و کارآمدی اجتماعی گفته می‌شود. مشارکت زنان در این چارچوب، به حضور و همکاری آنان در فعالیت‌هایی اطلاق می‌شود که به ارتقای وضعیت جامعه و روابط اجتماعی کمک می‌کند.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref> بر این اساس، زنان افزون بر نقش‌های خانوادگی، در ساختارها و فعالیت‌های عمومی جامعه، شامل ساختارهای اجتماعی، اقتصادی، فرهنگی و سیاسی جامعهٔ خود نقش ایفا می‌کنند.<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref>
-=== شیوه‌های مشارکت ===
+== شیوه‌های مشارکت ==
-مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرفِ حضور فیزیکی آن‌ها در جامعه است<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref> و به دو شیوه مستقیم و غیرمستقیم صورت می‌پذیرد:
+مشارکت اجتماعی زنان، فراتر از صرف حضور فیزیکی آن‌ها در جامعه است<ref>Midgley, Community Participation, Social Development, 1989, P23.</ref> و به دو شیوۀ مستقیم و غیرمستقیم صورت می‌پذیرد:
 * مشارکت مستقیم به حضور زنان در عرصه‌های عمومی و فعالیت‌های اجتماعی، فرهنگی، اقتصادی، علمی و سیاسی گفته می‌شود. مشارکت در فعالیت‌های آموزشی، علمی، فرهنگی، اقتصادی، سیاسی، حقوقی و اجتماعی از مصادیق این شیوه است.<ref>[http://nj.jz.ac.ir/article_88583.html حقانی، «مطالعۀ تطبیقی حضور اجتماعی زن، چالش‌ها و راهکارها»، 1397ش، ص65-66.]</ref> فعالیت آنان در انجمن‌ها، شوراهای محلی، نهادهای خیریه، مساجد و گروه‌های داوطلبانه و نیز مشارکت در تصمیم‌گیری‌های مرتبط با زندگی اجتماعی را دربرمی‌گیرد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص256.</ref>
 * مشارکت غیرمستقیم از طریق نقش زنان در خانواده، به‌ویژه تربیت فرزندان و مدیریت خانواده، صورت می‌گیرد. بر اساس این دیدگاه، تجربه‌ها و الگوهای رفتاری شکل‌گرفته در خانواده بر اجتماعی‌شدن اعضای آن و در نتیجه بر نسل‌های بعدی اثر می‌گذارد.<ref>سالاری‌فر، نظام خانواده در اسلام، 1383ش، ص30.</ref>
@@ خط ۱۷: / خط ۱۷: @@
 == حوزه‌های مشارکت ==
-حوزه‌های مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مدنی و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادی‌طلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> اقتصادی و حرفه‌ای، قرار می‌گیرد.<ref>علی‌محمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانه‌داری یا اشتغال زنان؛ کدام‌یک؟ 1387ش، ص65.</ref> این مشارکت‌ها از فعالیت در انجمن‌ها و نهادهای محلی و مدنی و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفه‌ای، آموزش و پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریه‌ای را دربرمی‌گیرد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادی‌طلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> در دیدگاه‌های اسلامی نیز مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نمونه‌هایی از آن در منابع اسلامی گزارش شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان.jpg|جایگزین= حضور زنان در راهپیمایی|بندانگشتی|حضور زنان در راهپیمایی]]
+حوزه‌های مشارکت اجتماعی زنان در چند عرصهٔ اصلی شامل مشارکت مردم پایه و محلی، سیاسی، علمی و آموزشی، فرهنگی، هنری و مذهبی،<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادی‌طلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> اقتصادی و حرفه‌ای، قرار می‌گیرد.<ref>علی‌محمدی، رئیس خانه یا کارمند اداره؟: خانه‌داری یا اشتغال زنان؛ کدام‌یک؟ 1387ش، ص65.</ref> این مشارکت‌ها از فعالیت در انجمن‌ها و نهادهای محلی و مردم پایه و حضور در فرایندهای سیاسی تا اشتغال و فعالیت حرفه‌ای، آموزش و پژوهش، فعالیت‌های فرهنگی و هنری و مشارکت در امور دینی و خیریه‌ای را دربرمی‌گیرد.<ref>[https://jwdp.ut.ac.ir/article_11371.html شادی‌طلب، «مشارکت اجتماعی زنان»، 1382ش، ص141.]</ref> در دیدگاه‌های اسلامی نیز مشارکت زنان در عرصه‌های اجتماعی، علمی، اقتصادی و سیاسی مورد توجه قرار گرفته و نمونه‌هایی از آن در منابع اسلامی گزارش شده است.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان.jpg|جایگزین= حضور زنان در راهپیمایی|بندانگشتی|حضور زنان در راهپیمایی]]
 [[پرونده:زن_مسلمان۳.jpg|جایگزین= راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران|بندانگشتی|راهیابی ۶ زن فعال اقتصادی به هیئت نمایندگان اتاق بازرگانی تهران، سال ۱۳۹۸ش]]
@@ خط ۴۰: / خط ۴۰: @@
 در آموزه‌های اسلامی، زنان در کنار نقش‌های خانوادگی مادری و همسری، از مسئولیت و مشارکت در امور اجتماعی نیز برخوردارند.<ref>نصیری، تحلیل مفاهیم شخصیتی زنان، 1394ش، ص90.</ref> قرآن و روایات، مسئولیت زن و مرد را در قبال سرنوشت فردی و اجتماعی به رسمیت می‌شناسند، هرچند در برخی دیدگاه‌های اسلامی، شیوه و حدود ایفای این مسئولیت‌ها متفاوت دانسته شده است.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=7284 خامنه‌ای، «بیانات در اجتماع بانوان خوزستان»، پایگاه اطلاع‌رسانی دفتر حفظ و نشر آثار حضرت آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref> در این چارچوب، نقش خانوادگی زنان، به‌ویژه در همسری، مادری و تربیت فرزندان، اهمیت ویژه‌ای دارد، اما به‌عنوان مانعی برای حضور آنان در جامعه تلقی نمی‌شود؛<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=3298 خامنه‌ای، «بیانات در دیدار جمعی از مداحان»، 5 مرداد 1384ش.]</ref> بلکه اندیشمندان [[مسلمان]] احیای نظام حقوقی زن در [[خانواده]] و اجتماع را ضروری دانسته‌اند.<ref>مطهری، نظام حقوق زن در اسلام، 1379ش، ص23.</ref> [[پرونده:کنشگری_اجتماعی_زنان_در_قرآن_(3).jpg|جایگزین=پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر|بندانگشتی|پرستاری زنان در بیمارستان صحرایی پادگان ابوذر حین جنگ ایران و عراق]]پیامبر اسلام فراگیری دانش را برای زنان و مردان ضروری دانسته<ref>مصباح الشریعة و مفتاح الحقیقة، 1377ش، ص13.</ref> و از فعالیت آموزشی [[حضرت فاطمه]] و [[حضرت زینب]] در میان زنان و مردان گزارش شده است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1404ق، ج43، ص66.</ref> همچنین، زنان در میان راویان احادیث امامان شیعه حضور داشته‌اند.<ref>خویی، معجم رجال الحدیث، 1409ق، ج24، ص194.</ref> در روایات اسلامی نیز نمونه‌هایی از فعالیت اقتصادی زنان گزارش شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/11005/5/496/حولاء کلینی، کافی، 1407ق، ج5، ص496.]</ref> مشارکت سیاسی زنان نیز در آموزه‌های اسلامی تأیید شده<ref>شمس‌الدین، اهلیة المرأة لتولّی السلطة، 1373، ص 150.</ref> و بیعت زنان با پیامبر از نمونه‌های تاریخی آن دانسته شده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/44758/3/137 حلبی، سیره حلبی، بی‌تا، ج3، ص137.]</ref> بااین‌حال، دربارهٔ تصدی برخی مناصب سیاسی و قضایی، در فقه شیعه دیدگاه‌های متفاوتی وجود دارد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص236-253.</ref>[[پرونده:زن_مسلمان۱.jpg|جایگزین=شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن|بندانگشتی|شینا انصاری از روابط عمومی سازمان حفاظت محیط‌زیست در مراسم گرامیداشت میلاد حضرت فاطمه زهرا و روز زن]]
-=== الگوهای زنان فعال در منابع اسلامی ===
+=== الگوهای زنان نمونه در منابع اسلامی ===
 در قرآن و منابع اسلامی، از برخی زنان به‌عنوان نمونه‌هایی از نقش‌آفرینی، مقاومت یا مدیریت اجتماعی یاد شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref> در برخی تفاسیر و پژوهش‌های اسلامی، برای الگوهای قرآنی مشارکت اجتماعی زنان ویژگی‌هایی مانند انگیزه و جرأت بیان دیدگاه‌ها،<ref>[https://pdf.lib.efatwa.ir/91003/4/306 هیثمی، مجمع‌الزوائد، 1408ق، ج4، ص306.]</ref> مدیریت چالش‌ها و دشواری‌ها<ref>[https://lib.eshia.ir/50081/19/579 طباطبایی، تفسیرالمیزان، 1374، ج19، ص579.]</ref> و پایداری در پیگیری اهداف ذکر شده است.<ref>جوادی آملی، زن در آیینة جلال و جمال، 1387ش، ص119.</ref> در این منابع، آسیه، همسر فرعون، به‌عنوان نمونه‌ای از ایمان و مقاومت در برابر حکومت فرعون معرفی شده است.<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/ قرائتی، تفسیر نور، 1383ش، ج10، ص140.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12023/10/64 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج10، ص64.]</ref> مریم نیز در قرآن به‌عنوان زنی برخوردار از ایمان و فضیلت معرفی شده که در برابر هنجارهای نادرست مقاومت کرد.<ref>[https://lib.eshia.ir/12023/3/232 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن، 1415ق، ج3، ص232.]</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12013/1/174/ثمان عیاشی، تفسیر العیاشی، 1380ق، ج1، ص174.]</ref> خدیجه نیز در منابع اسلامی به‌عنوان زنی ثروتمند و فعال در تجارت شناخته می‌شود که از پیامبر اسلام و دعوت او حمایت کرد.<ref>حسینی شاه‌عبدالعظیمی، تفسیر اثنی‌عشری، 1363ش، ج14، ص256.</ref><ref>[https://lib.eshia.ir/11008/35/425 مجلسی، بحارالانوار، 1403ق، ج35، ص425؛ ابن شهرآشوب، مناقب آل ابی‌طالب، 1379ق، ج3، ص320.]</ref> همچنین داستان ملکهٔ سبا در سورهٔ نمل، نمونه‌ای از حضور یک زن در مقام حکومت و تصمیم‌گیری سیاسی در قرآن است.<ref>[https://lib.efatwa.ir/40049/1/367 ابن‌حبیب البغدادی، المحبر، بی‌تا، ص367.]</ref> زنان مؤمن مدینه به تأثیر آموزه‌های اسلامی در حوزه‌های گوناگون کنشگری اجتماعی گروهی داشتند و تلاش کردند اسلام و پیامبر را یاری رسانند.<ref>[https://lib.eshia.ir/44786/1/162/ام_عماره_احد مقریزی، ، امتاع الاسماع بما للنبی من الاحوال و الاموال و الحفدة و المتاع، بی‌تا، ج1، ص162.]</ref> آنها در زمان [[جنگ]] با پرستاری از مجروحان و حمایت از پیامبر و یارانش، در گسترش ارزش‌های اسلامی و تقویت امنیت عاطفی جامعه نقش داشتند.<ref>[https://lib.eshia.ir/40238/1/0 ابن‌سعد، الطبقات الکبری، بی‌تا، ج8، ص414.]</ref>
 === چارچوب‌ها ===
-در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،<ref>سورهٔ احزاب، آیه33.</ref> رعایت وقار در گفتار<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و رفتار،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع<ref>سورهٔ نور، آیه30-31.</ref><ref>کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.</ref>و گفت‌وگوهای غیراخلاقی<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.<ref>کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.</ref> در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، [[حجاب]] را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref><ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.</ref>
+در فقه اسلامی، حضور اجتماعی زنان تابع ضوابطی در زمینهٔ روابط با نامحرم است؛ از جمله رعایت حجاب،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> پرهیز از خودآرایی و خودنمایی،<ref>سورهٔ احزاب، آیه33.</ref> رعایت وقار در گفتار<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و رفتار،<ref>سورهٔ نور، آیه31.</ref> کنترل نگاه، پرهیز از روابط نامشروع<ref>سورهٔ نور، آیه30-31.</ref><ref>کلینی، فروع الکافی، 1365ش، ج5، ص166.</ref> و گفت‌وگوهای غیراخلاقی<ref>سورهٔ احزاب، آیه32.</ref> و خودداری از لمس یا خلوت با نامحرم.<ref>کلینی، فروع الکافی،1365ش، ج5، ص158.</ref> در همین چارچوب، اندیشمندان مسلمان، [[حجاب]] را ناظر به حفظ کرامت زن، نه منع حضور اجتماعی او، تفسیر می‌کنند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/author/13915 حبیبی، شهلا، زن، فرهنگ اسلامی و توسعه، فصلنامة مجلس شورای اسلامی، 1372، ص89.]</ref><ref>آیتی، تاریخ پیامبر اسلام، 1362ش، ص324.</ref>
 برخی دیدگاه‌ها نقش زن را عمدتاً به خانه و خانواده محدود می‌کنند، در حالی که دیدگاه‌های دیگر میان مسئولیت‌های خانوادگی و مشارکت اجتماعی زنان تعارضی نمی‌بینند و بر نقش اجتماعی آنان در کنار مسئولیت‌های خانوادگی تأکید دارند.<ref>خمینی، صحیفه امام، 1389ش، ص300.</ref> در برخی دیدگاه‌های فقهی، فعالیت اجتماعی زنان باید با مسئولیت‌های خانوادگی هماهنگ باشد. بر این اساس، پس از ازدواج، رعایت حقوق زناشویی همسر و حفظ مصالح خانواده مهم دانسته شده است؛ همچنین مادری، هرچند در این دیدگاه واجب شرعی تلقی نمی‌شود، از اولویت‌های مهم زندگی خانوادگی زنان به‌شمار می‌رود.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص261.</ref> در دیدگاه اسلامی، زن مسئولیت مهمی در مدیریت خانواده و تربیت فرزندان دارد<ref>[https://farsi.khamenei.ir/mobile-content?id=39134 خامنه‌ای، «دیدار مداحان اهل‌بیت با رهبر انقلاب»، 17 اسفند 1396ش.]</ref> و فعالیت اجتماعی او باید با مسئولیت‌های خانوادگی و توانایی‌هایش تناسب داشته و در جهت منافع عمومی، رشد دانش و مهارت و بهبود وضعیت جامعه باشد.<ref>علاسوند، زن در اسلام، 1390ش، ص258.</ref>