پیش‌نویس:برج گنبد قابوس: تفاوت میان نسخه‌ها

برج گنبد قابوس از جاذبه‌های [[گردشگری]] شهر [[گنبد کاووس]] در [[استان گلستان]] است. این سازه با [[معماری ایرانی]] شگفت‌انگیز خود بلندترین برج آجری دنیا است. برخی معماران معروف، این بنا را بهترین اثر مهندسی تاریخ بشر می‌دانند.

برج گنبد قابوس از جمله آثار تاریخی مربوط به سدهٔ چهارم هجری است که به دستور [[قابوس بن وشمگیر]] از پادشاهان [[آل‌زیار]]، ساخته شد. بر اساس کتیبهٔ [[خط کوفی|کوفی]] این بنا، این [[برج]] در سال ۳۹۷ق (۳۸۵ش) در حومهٔ شهر جرجان (گنبد کاووس امروزی) ساخته شد<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/92664/آشنایی-با-برج-قابوس-گلستان «آشنایی با برج قابوس-گلستان»، همشهری آنلاین.]</ref> که در زمان حکومت آل‌زیار مرکز هنر و دانش ایران بود. شهر جرجان در جریان حملهٔ مغول‌ها به ایران در قرن چهاردهم و پانزدهم میلادی به‌طور کامل از بین رفت و تنها برج گنبد قابوس پابرجا ماند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref> این برج باشکوه با ارتفاع بیش از ۵۲ متر بر فراز تپه‌ای مصنوعی با ۱۰ متر ارتفاع، لقب بلندترین برج آجری جهان را به خود اختصاص داده است.<ref>طاهری، «قابوس‌نامة معماری ایران؛ بازخوانی مفاهیم و کارکردهای گنبد قابوس»، ۱۳۹۸ش، ص۲۸.</ref>

در دسته‌بندی سبک‌های مختلف معماری ایران، این برج مرز میان شیوهٔ معماری خراسانی و رازی محسوب می‌شود. تمام ساختمان از آجر باکیفیت (از ویژگی‌های سبک معماری رازی) و ملاط ساروج ساخته شده است. نوآوری‌های موجود در معماری این بنا در معماری بناهای مذهبی [[ایران]]، [[آناتولی]] و [[آسیای مرکزی]] أثرگذار بوده است. فرم این بنا استوانه‌ای است که به‌تدریج باریک می‌شود.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

درب ورودی این بنا رو به محل طلوع خورشید باز می‌شود و روی بدنهٔ آن نیز با دو ردیف کتیبه، مانند کمربند پوشانده شده است.<ref>[https://www.homsa.net/blog/ghaboos-tower/ رجبی، «گنبد قابوس؛ اثر ماندگار تاریخ مهندسی بشر»، وب‌سایت هومسا.]</ref> نقشهٔ این گنبد، ستاره‌ای ۱۰ پَر است که هوش معماران ایرانی و توسعهٔ علم [[ریاضیات]] را در آن دوران نشان می‌دهد. برای دسترسی به بالای سازه به‌جای چوب‌بست از متراکم کردن خاک به‌صورت مارپیچ و پله‌ای استفاده شده است. پس از اتمام کار، خاک‌ها در اطراف برج پخش شده‌اند.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

در این بنا تنها از آجر پختهٔ قرمز و ملاط ساروج استفاده شده است. آجرهای قرمز پخته، معروف به آجرهای ریشه‌دار، در اثر مرور زمان به رنگ زرد درآمده‌اند. شرایط آب‌وهوایی منطقه و موقعیت جغرافیایی نیز سبب به‌وجود آمدن خزهٔ طبیعی روی آجرها شده است. شکل آجرها در تمام بدنه یکسان است در قسمت گنبد این بنا از آجرهایی موسوم به کفشکی استفاده شده است. آجرها با ابعاد متفاوت، به‌طور کامل یکدست و صاف هستند. ملاط ساروج به‌کار رفته در این برج نیز از ترکیب [[خاک رس]]، [[آهک]]، [[ماسه بادی]] و نوعی گیاه به‌دست آمده که به‌رنگ خاکستری است. ملات‌های میان آجرها بین دو تا چهار سانتی‌متر ضخامت داشته و به‌دقت و بدون هیچ فضای خالی میان آجرها قرار گرفته که در نوع خود بی‌نظیر است. کارشناسان بر این باورند که ترکیبات ملاط ساروج و دقت در به‌کارگیری آن، دلیل پایداری این بنا بوده است.<ref>[https://safarmarket.com/blog/attractions/iran/gorgan/qabus-ibn-voshmgir-tower «گنبد قابوس»، وب‌سایت سفرمارکت.]</ref>

بخش‌های مختلف برج گنبد قابوس عبارت است از:

معماران این بنا بر روی استحکام آن بیش‌تر از آراستگی و زیبایی توجه داشته‌اند. مقرنس‌کاری‌های گچی و [[کتیبه|کتیبه‌هایی]] به [[خط کوفی]]، تنها تزئینات این بنا است. در بالای درب ورودی، سردری با طاق نیم‌گرد و [[مقرنس‌کاری]] است که کارشناسان آن را از نخستین نمونه‌های مقرنس‌کاری می‌دانند. دورتادور بنا نیز کتیبه‌ای با خط کوفی با آجر نیم‌گرد ساخته شده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref> در این کتیبه نوشته شده است: «به نام خداوند بخشنده مهربان/ این است کاخ باشکوه/ امیر شمس معالی/ امیر پسر امیر/ کاووس فرزند وشمگیر/ فرمان داد به ساخت آن در دوران حیات خود/ سال ۳۹۷ [[تقویم هجری قمری|هجری قمری]]/ و سال ۳۷۵ خورشیدی».<ref>[https://www.yjc.news/fa/news/7381689/برج-گنبد-قابوس-بلندترین-برج-آجری-ایران-تصاویر «برج گنبد قابوس، بلندترین برج آجری جهان»، باشگاه خبرنگاران جوان.]</ref>

این بنا تاکنون ۳ بار مرمت شده است که تعمیرات اساسی آن مربوط به سال ۱۳۴۹ش است.<ref>[https://blog.rahbal.com/qabus-ibn-voshmgir-tower/ شهدوست، «میل گنبد، برج بلند گنبد قابوس که از ابرها برایمان خبر می‌آورد»، وب‌سایت ره‌بال آسمان.]</ref> همچنین برج گنبد قابوس در تاریخ [[۱۵ دی]] ۱۳۱۰ خورشیدی با شماره ۸۶ به ثبت ملی آثار تاریخی ایران رسید و بر اساس قانون حفظ آثار ملی تحت حفاظت قرار گرفت. سپس در تاریخ [[۱۰ تیر]] ۱۳۹۱ش به‌عنوان پانزدهمین اثر تاریخی ایران در [[میراث جهانی یونسکو در ایران|فهرست میراث جهانی یونسکو]] ثبت شد. بر این اساس شورای اسلامی شهر گنبدکاووس نیز این روز را به‌عنوان روز گنبد قابوس نام‌گذاری کرد.<ref>[https://golestan.mcth.ir/mobile/show.php?id=12854 «میراث جهانی گنبد قابوس شاهکار معماری ایرانی-اسلامی»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی استان گلستان.]</ref>

برخی منابع نیز بیان کرده‌اند که این بنا [[رصدخانه]] بوده است. در کتاب ذخیرهٔ خوارزمشاهی اثر اسماعیل جرجانی، از منجمی با نام کوشیار گیلانی (ریاضی‌دان و ستاره‌شناس برجسته در زمان قابوس بن وشمگیر) نام برده شده که در خدمت امیر قابوس بود. در کتاب فرهنگ ادبیات فارسی دری نیز نام کوشیار آمده که [[رصدخانه|رصدخانه‌ای]] برای خود داشت، اما مکان این رصدخانه نامشخص است. با استناد به این دو منبع می‌توان احتمال داد که این برج، رصدخانهٔ کوشیار گیلانی بوده است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

برخی ازکارشناسان نیز دلیل ساخت این بنا را جهت نمایش قدرت و هنر قابوس می‌دانند. این برج با ویژگی‌های شگفت‌انگیز خود نشان‌دهندهٔ شکوه و عظمت قابوس بن وشمگیر است.<ref>[https://www.kojaro.com/attraction/26893-برج-گنبد-کاووس/ کریمی، «برج گنبد کاووس، برج گنبد قابوس»، وب‌سایت کجارو.]</ref>

در ایران باستان برای راهنمایی مسافران، برج‌هایی در جاده‌ها ساخته می‌شد که به آن‌ها میل می‌گفتند. این برج‌ها برای نشان‌دادن مکان اصلی بافت شهری به‌کار می‌رفتند. در قسمت تاج برج‌ها، آتش روشن می‌شد تا در شب یا روزهای مه‌آلود، راه قابل تشخیص باشد. علاوه بر این از این برج‌ها برای پیام‌رسانی به مناطق دورتر با آتش نیز استفاده می‌شد. برج گنبد قابوس نیز یکی از میل‌های شهر بود.<ref>[https://www.mihmansho.com/mag/content/2096/مناطق-تاریخی/برج-قابوس-گنبد، -یکی-از-سی-میل-باقی-مانده-در-کشور! «برج قابوس گنبد، یکی از سی میل باقی مانده در کشور»، وب‌سایت مجله گردشگری میهمان شو.]</ref>

زمانی که دولت روس، نواحی شمالی [[ایران]] را به تصرف خود درآورد، گنبد قابوس نیز در اختیار آن‌ها قرار گرفت. در سال ۱۸۸۶م، هیئت روسی کاوش‌های خود را در بنای برج آغاز کردند. آن‌ها با کندن کف بنا متوجه شدند که تپه‌ای که بنا روی آن ساخته شده، مصنوعی بوده و زیرساخت آجری دارد. در این حفاری هیچ جسدی یافت نشد. دورتادور بنا دو خندق حفر شد و میان آن‌ها ساخت‌وسازهایی صورت گرفت. این قضیه سبب ایجاد شایعاتی مبنی بر کندن تونلی از زیر برج تا مرز [[روسیه]] شد.<ref>[https://www.homsa.net/blog/ghaboos-tower/ رجبی، «گنبد قابوس؛ اثر ماندگار تاریخ مهندسی بشر»، وب‌سایت هومسا.]</ref>

برج گنبد قابوس نقش بسیار مهمی در [[صنعت گردشگری]] و فرهنگ منطقهٔ گنبدکاووس و [[استان گلستان]] ایفا می‌کند. این برج با بیش از ۱۲۰۰ سال قدمت، علاوه بر اینکه بلندترین برج آجری جهان است، به عنوان یک نماد تاریخی-فرهنگی شناخته می‌شود که سالانه گردشگران داخلی و خارجی زیادی را جذب می‌کند. موقعیت مرکزی برج در شهر، سهولت دسترسی بازدیدکنندگان را فراهم کرده و آن را به مقصدی محبوب برای بازدید بدل کرده است. از نظر فرهنگی، برج گنبد قابوس محلی برای برگزاری جشن‌ها و مراسم‌های سنتی و مناسبتی مانند جشن‌های [[نوروز]]، جشنواره اقوام و [[روز گنبد قابوس]] است که به تقویت هویت فرهنگی و حفظ سنت‌های بومی منطقه کمک می‌کند. همچنین وجود آلاچیق‌های ترکمنی و نمایش لباس‌های سنتی ترکمن، فرصت آشنایی گردشگران با فرهنگ و سبک زندگی مردم منطقه را فراهم می‌آورد.<ref>[https://golestan.mcth.ir/mobile/show.php?id=12854 «میراث جهانی گنبد قابوس شاهکار معماری ایرانی-اسلامی»، وب‌سایت اداره کل میراث فرهنگی استان گلستان.]</ref>