| خط ۱۸: | خط ۱۸: | ||
== دیدگاهها == | == دیدگاهها == | ||
به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پانعربیستی بود و این دیدگاه بر سیاستهای او در قبال گروههای غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ بهگونهای که این تفکر به اخراج گسترده ایرانیانالاصل، اعمال فشار بر عراقیهای دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان بهدلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایتهای مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت | به نظر پژوهشگران، صدام حسین دارای اندیشه پانعربیستی بود و این دیدگاه بر سیاستهای او در قبال گروههای غیرعرب تأثیر مستقیم نهاد؛ بهگونهای که این تفکر به اخراج گسترده ایرانیانالاصل، اعمال فشار بر عراقیهای دارای همسر ایرانی، سرکوب نظامی کردها و طرد شیعیان بهدلیل پیوندهای مذهبی و فکری با ایران انجامید. همچنین این رویکرد، در جریان جنگ علیه ایران، موفق به جلب حمایتهای مالی و نظامی از کشورهای عربی از جمله عربستان و کویت شد.<ref>{{پک/بن|ص۱۶|ک=خبرگزاری فارس|ف=صدام حسین و میراث پان عربیسم}}</ref> این ایدئولوژی پانعربیستی، به گزارش پژوهشگران، بر برداشت صدام از اسلام نیز تأثیر گذاشت؛ بهگونهای که وی اسلام را دینی عربی و میراث ملی اعراب میدانست که پیامبر آن، پیامبری عرب برای پیروان عرب خود بوده است. از دیدگاه وی، تأکید بر عرببودن اسلام، مناقشات کلامی و تقوای فردی را در مرتبهای پایینتر قرار میداد و اسلام بهعنوان عامل وحدتبخش جهان عرب و میراثی فرهنگی تلقی میشد و اسلامگرایان شیعه بهویژه پس از انقلاب ایران، با معرفی بدعتهای فارسی در صدد تضعیف اسلام ناب عربی برآمده بودند. میراث این رویکرد، به باور تحلیلگران، چارچوببندی قومی-ملی از تنشهای فرقهای در عراق بود که همچنان بر پویاییهای سیاسی این کشور تأثیرگذار است.<ref>{{پک/بن|ص۱۴|ک=hoover|ف=The Legacy Of Saddam’s Islam|زبان=en}}</ref> | ||
== فعالیتهای نظامی و سیاسی == | == فعالیتهای نظامی و سیاسی == | ||
| خط ۶۱: | خط ۶۱: | ||
== برکناری از قدرت == | == برکناری از قدرت == | ||
در ۲۰۰۳م با استناد به قطعنامههای پیشین شورای امنیت و بدون اخذ مجوز صریح جدید از این شورا، ایالات متحده آمریکا و ائتلافی از کشورهای همپیمان، عملیات نظامی گستردهای را علیه عراق آغاز کردند. طی سه هفته نخست این عملیات، ساختار حکومتی و نیروهای مسلح عراق فروپاشی کرد و در تاریخ ۹ آوریل، با سقوط بغداد، صدام حسین از صحنه عمومی غایب شد. در جریان حملات هوایی اولیه، دو نوبت تلاش برای هدف قراردادن وی بینتیجه ماند و او تا ماه دسامبر همان سال مخفی شد.'''<ref>{{پک/بن|ص۳|ک=خبرگزاری ایمنا|ف=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران}}</ref>''' سرانجام در تاریخ ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳م طی عملیاتی اطلاعاتی و میدانی توسط نیروهای نظامی ایالات متحده، وی در یک پناهگاه زیرزمینی در نزدیکی روستای الدور، در حوالی شهر تکریت، شناسایی و بازداشت شد.'''<ref>{{پک/بن|ص۴|ک=همشهری آنلاین|ف=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)}}</ref>''' | در ۲۰۰۳م با استناد به قطعنامههای پیشین شورای امنیت و بدون اخذ مجوز صریح جدید از این شورا، ایالات متحده آمریکا و ائتلافی از کشورهای همپیمان، عملیات نظامی گستردهای را علیه عراق آغاز کردند. طی سه هفته نخست این عملیات، ساختار حکومتی و نیروهای مسلح عراق فروپاشی کرد و در تاریخ ۹ آوریل، با سقوط بغداد، صدام حسین از صحنه عمومی غایب شد. در جریان حملات هوایی اولیه، دو نوبت تلاش برای هدف قراردادن وی بینتیجه ماند و او تا ماه دسامبر همان سال مخفی شد.'''<ref>{{پک/بن|ص۳|ک=خبرگزاری ایمنا|ف=بیوگرافی صدام حسین از جنگ خلیج فارس تا دستگیری + فرزند و همسران}}</ref>''' سرانجام در تاریخ ۱۳ دسامبر ۲۰۰۳م طی عملیاتی اطلاعاتی و میدانی توسط نیروهای نظامی ایالات متحده، وی در یک پناهگاه زیرزمینی در نزدیکی روستای الدور، در حوالی شهر تکریت، شناسایی و بازداشت شد.'''<ref>{{پک/بن|ص۴|ک=همشهری آنلاین|ف=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)}}</ref>''' این در حالی بود که با پیروزی انقلاب اسلامی در ۱۳۵۷ش و تغییر موازنۀ قدرت در منطقه، ایالات متحده که ایران را بهعنوان متحد استراتژیک خود از دست داده بود، بهتدریج به حمایت از صدام حسین روی آورد و با حذف نام عراق از فهرست کشورهای حامی تروریسم در ۱۹۸۲م زمینههای همکاری گستردهتر را فراهم ساخت. بنابر گزارش رسانهها در طول جنگ هشتساله با ایران، آمریکا با ارائه اطلاعات نظامی، تصاویر ماهوارهای، تسهیلات مالی و فنی و حتی تشویق عراق به بمباران تأسیسات نفتی و مناطق شهری ایران، نقش مؤثری در تقویت توان نظامی صدام ایفا کرد و بهرغم استفاده عراق از سلاحهای شیمیایی، واکنشی درخور در قبال این اقدامات نشان نداد.<ref>{{پک/بن|ص۲۰|ک=خبرگزاری مهر|ف=مروري بر سالها همپيماني آمريكا و غرب با صدام}}</ref> | ||
== اتهامات مطرحشده علیه صدام == | == اتهامات مطرحشده علیه صدام == | ||
| خط ۷۴: | خط ۷۴: | ||
== محاکمه و اعدام == | == محاکمه و اعدام == | ||
دادگاه عالی کیفری عراق با استناد به اتهامات مطروحه، صدام حسین را بهعنوان مقام مسئول در صدور احکام کیفری و نیز نظارت بر عملیات نظامی و از جمله کاربرد سلاحهای شیمیایی، در پرونده الدجیل به جرم جنایت علیه بشریت محکوم کرد. دادگاه در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۰۶م حکم اعدام وی را صادر کرد که در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م در مقر نظامی سابق در بغداد به اجرا درآمد.<ref>{{پک/بن|ص۷|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا}}</ref> | دادگاه عالی کیفری عراق با استناد به اتهامات مطروحه، صدام حسین را بهعنوان مقام مسئول در صدور احکام کیفری و نیز نظارت بر عملیات نظامی و از جمله کاربرد سلاحهای شیمیایی، در پرونده الدجیل به جرم جنایت علیه بشریت محکوم کرد. دادگاه در تاریخ ۵ نوامبر ۲۰۰۶م حکم اعدام وی را صادر کرد که در ۳۰ دسامبر ۲۰۰۶م در مقر نظامی سابق در بغداد به اجرا درآمد.<ref>{{پک/بن|ص۷|ک=وبسایت مرکز اسناد انقلاب اسلامی|ف=از شخصیت تا اعدام صدام حسین به روایت اسناد سیا}}</ref> | ||
== آثار صدام حسین == | |||
از صدام حسین چهار رمان به جای مانده است که سه عنوان آن در دوران حیات وی و چهارمین اثر پس از سقوط رژیم در سال ۲۰۰۳م کشف شد. نخستین رمان وی با عنوان «زبیبه و پادشاه» در سال ۲۰۰۰م منتشر شد و دو اثر دیگر با عناوین «قلعه محکم» و «مردان و شهر» در سالهای بعد به چاپ رسید. به گزارش برخی منابع، صدام شخصاً رمانها را نمینوشت، بلکه طرح داستان را ارائه میکرد و گروهی از نویسندگان به نگارش آن میپرداختند. در ۲۰۱۶م نسخه انگلیسی یکی از رمانهای وی توسط انتشارات هسپروس در دهمین سالگرد اعدام او منتشر شد که به گفته سخنگوی این انتشارات، داستانی شبیه «بازی تاج و تخت» و «خانه پوشالی» توصیف گردید.<ref>{{پک/بن|ص۲۱|ک=خبرگزاری ایبنا|ف=رمانی از صدام حسین به زبان انگلیسی ترجمه میشود}}</ref> همچنین نسخهای از قرآن که ادعا میشود با خون صدام کتابت شده، در مسجد «ام المعارک» بغداد نگهداری میشود و به موضوعی جنجالی در عراق تبدیل شده است.<ref>{{پک/بن|ص۲۲|ک=خبرگزاری فرارو|ف=قرآن با خون صدام، جنجالی تازه در عراق}}</ref> | |||
== آثار پژوهشی درباره صدام حسین == | |||
درباره صدام حسین کتابهای متعددی نوشته شده است که از میان آنها، به نظر محققان چهار عنوان از اهمیت بیشتری برخوردارند: «خاطرات پزشک مخصوص صدام» نوشتهٔ علاء بشیر که روایتی از نزدیکی به صدام و تصمیمگیریهای او در آستانه جنگ با ایران است، «بازجویی از صدام؛ تخلیه اطلاعاتی رئیسجمهور» اثر جان نیکسون که تصویری بیطرفانه از شخصیت وی در جلسات بازجویی ارائه میدهد،«شبیه صدام» خاطرات میخائیل رمضان که به عنوان بدل صدام، روایتهایی از زندگی مخفیانه و ارتباطات پنهان رژیم بعث فاش کرده است و کتاب «فرزند ناخلف رایش» نوشته فاروق صفیزاده به بررسی زندگی صدام از تولد تا اعدام میپردازد.<ref>{{پک/بن|ص۲۳|ک=پایگاه خبری راه برترینها|ف=کتابهایی برای شناخت بهتر شخصیت صدام حسین}}</ref> | |||
== فیلم و مستند درباره صدام حسین == | |||
زندگی سیاسی و خانوادگی صدام حسین در چندین فیلم و مستند به تصویر کشیده شده است که از جمله آنها میتوان به مجموعه چهارقسمتی «خانه صدام» (House of Saddam) محصول مشترک بیبیسی و اچبیاو اشاره کرد که با بازی ایگال نائور در نقش صدام، به دوره کودتای ۱۹۷۹ تا سرنگونی وی میپردازد. همچنین مستند «صدام؛ از تولد یک دیکتاتور تا لحظه اعدام» در حال تولید توسط شبکه الکوثر، با نگاهی تحلیلی به ابعاد پنهان شخصیت و دوران حکمرانی او پرداخته است. از دیگر آثار تصویری میتوان به مستند دوبله فارسی «دیکتاتور خودکامه» اشاره کرد که زندگی صدام را روایت میکند. | |||
== پانویس == | == پانویس == | ||
| خط ۹۱: | خط ۱۰۰: | ||
* {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خلیلی|نام=سمیر|عنوان=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|سال=۱۳۷۰|مکان=تهران|ناشر=طرح نو|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | * {{یادکرد کتاب|نام خانوادگی=خلیلی|نام=سمیر|عنوان=جمهوری وحشت، سیاست عراق امروز|سال=۱۳۷۰|مکان=تهران|ناشر=طرح نو|پیوند نویسنده=|پیوند=|کوشش=|مترجم=|شابک=|دوره=}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=رجزخوانی حسین کامل ذلیلش کرد + عکس|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/837936/%D8%B1%D8%AC%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B0%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|تاریخ=۱۶ اسفند ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۹}}|وبگاه=وبسایت مشرق}} | * {{یادکرد وب|عنوان=رجزخوانی حسین کامل ذلیلش کرد + عکس|نشانی=https://www.mashreghnews.ir/news/837936/%D8%B1%D8%AC%D8%B2%D8%AE%D9%88%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DA%A9%D8%A7%D9%85%D9%84-%D8%B0%D9%84%DB%8C%D9%84%D8%B4-%DA%A9%D8%B1%D8%AF-%D8%B9%DA%A9%D8%B3|تاریخ=۱۶ اسفند ۱۳۹۶|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۹}}|وبگاه=وبسایت مشرق}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=رمانی از صدام حسین به زبان انگلیسی ترجمه میشود|نشانی=https://www.ibna.ir/news/238393/%D8%B1%D9%85%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%A8%D9%87-%D8%B2%D8%A8%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D9%86%DA%AF%D9%84%DB%8C%D8%B3%DB%8C-%D8%AA%D8%B1%D8%AC%D9%85%D9%87-%D9%85%DB%8C-%D8%B4%D9%88%D8%AF|تاریخ=۲۳ تیر ۱۳۹۵|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲۱}}|وبگاه=خبرگزاری ایبنا}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/7442/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B9%DB%B3%DB%B7-%DB%B2%DB%B0%DB%B0%DB%B6|تاریخ=۱۴ آبان ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۴}}|وبگاه=همشهری آنلاین}} | * {{یادکرد وب|عنوان=زندگینامه: صدام حسین (۱۹۳۷-۲۰۰۶)|نشانی=https://www.hamshahrionline.ir/news/7442/%D8%B2%D9%86%D8%AF%DA%AF%DB%8C%D9%86%D8%A7%D9%85%D9%87-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%DB%B1%DB%B9%DB%B3%DB%B7-%DB%B2%DB%B0%DB%B0%DB%B6|تاریخ=۱۴ آبان ۱۳۸۵|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۴}}|وبگاه=همشهری آنلاین}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/801190/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%87-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۸ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲}}|وبگاه=وبسایت تابناک}} | * {{یادکرد وب|عنوان=سرنوشت زنان و دختران صدام چه شد؟|نشانی=https://www.tabnak.ir/fa/news/801190/%D8%B3%D8%B1%D9%86%D9%88%D8%B4%D8%AA-%D8%B2%D9%86%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%AF%D8%AE%D8%AA%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%DA%86%D9%87-%D8%B4%D8%AF|تاریخ=۳۱ اردیبهشت ۱۳۹۷|تاریخ بازبینی=۱۸ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲}}|وبگاه=وبسایت تابناک}} | ||
| خط ۹۷: | خط ۱۰۷: | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=صدام علیه معاودین|نشانی=https://www.iichs.ir/fa/article/24583/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%86|تاریخ=۱۲ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۸}}|وبگاه=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر}} | * {{یادکرد وب|عنوان=صدام علیه معاودین|نشانی=https://www.iichs.ir/fa/article/24583/%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%B9%D9%84%DB%8C%D9%87-%D9%85%D8%B9%D8%A7%D9%88%D8%AF%DB%8C%D9%86|تاریخ=۱۲ اسفند ۱۴۰۱|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۸}}|وبگاه=وبسایت پژوهشکده تاریخ معاصر}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=فهرست اتهامات "صدام حسین" در خبرگزاری فرانسه|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=۶ آذر ۱۳۸۴|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۶}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}} | * {{یادکرد وب|عنوان=فهرست اتهامات "صدام حسین" در خبرگزاری فرانسه|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=۶ آذر ۱۳۸۴|تاریخ بازبینی=۱۹ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۶}}|وبگاه=خبرگزاری ایرنا}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=قرآن با خون صدام، جنجالی تازه در عراق|نشانی=https://fararu.com/fa/news/64217/%D9%82%D8%B1%D8%A2%D9%86-%D8%A8%D8%A7-%D8%AE%D9%88%D9%86-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AC%D9%86%D8%AC%D8%A7%D9%84%DB%8C-%D8%AA%D8%A7%D8%B2%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D8%B9%D8%B1%D8%A7%D9%82|تاریخ=۱ دی ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲۲}}|وبگاه=خبرگزاری فرارو}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=کتابهایی برای شناخت بهتر شخصیت صدام حسین|نشانی=https://www.bartarinha.ir/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%87%D9%86%D8%B1-5/814450-%DA%A9%D8%AA%D8%A7%D8%A8-%D9%87%D8%A7%DB%8C%DB%8C-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA-%D8%A8%D9%87%D8%AA%D8%B1-%D8%B4%D8%AE%D8%B5%DB%8C|تاریخ=۱۰ دی ۱۳۸۹|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۲۳}}|وبگاه=پایگاه خبری راه برترینها}} | |||
* {{یادکرد وب|عنوان=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران|نشانی=https://psri.ir/?id=beqcsp9g|تاریخ=۹ اردیبهشت 1403|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۲}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=گزارشی از سفر صدام حسین به ایران|نشانی=https://psri.ir/?id=beqcsp9g|تاریخ=۹ اردیبهشت 1403|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۲}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | ||
* {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۳}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | * {{یادکرد وب|عنوان=نگاهی اجمالی به جنگ شیمیایی عراق علیه ایران|نشانی=https://www.irna.ir/news/8306169/%D9%81%D9%87%D8%B1%D8%B3%D8%AA-%D8%A7%D8%AA%D9%87%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%AA-%D8%B5%D8%AF%D8%A7%D9%85-%D8%AD%D8%B3%DB%8C%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%AE%D8%A8%D8%B1%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87|تاریخ=|تاریخ بازبینی=۲۰ مرداد ۱۴۰۵|شناسه={{شناسه یادکرد|ص۱۳}}|وبگاه=وبسایت مؤسسه مطالعات و پژوهشهای سیاسی}} | ||
