ادبیات فارسی در افغانستان: تفاوت میان نسخه‌ها

{{پایان نستعلیق}}'''ایران''': این کشور به کانون اصلی ادبیات مقاومت تبدیل شد. نسل پیشکسوت و نسل جدید آثار بسیاری در این حوزه خلق کردند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref>

نمونه‌ای از این اشعار:<ref>مظفری‌، سوگنامۀ بلخ‌، ۱۳۷۲ش، ص57.</ref>{{شعر|نستعلیق}}

{{پایان نستعلیق}}'''پاکستان و کشورهای دیگر''': در پاکستان، ادبیات مقاومت در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) رونق یافت. در سایر کشورها نیز شاعرانی به این جریان پیوستند.<ref>حامد، رازبن‌ها در فصل شگفتن گل انجیر، ۱۳۷۷ش، ص29.</ref><ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمی چرخاند»، 1376ش، ص2.</ref>

{{پایان نستعلیق}}آثار متعددی در حوزهٔ ادبیات مقاومت منتشر شده است؛ ازجمله «شعر مقاومت افغانستان» (دفتر اول و دوم)،<ref>جعفریان، م. ملک، شانه‌های زخمی پامیر، 1371ش، ص122.</ref> «سوگنامهٔ بلخ»، «پیاده آمده بودم»، «میدان هوایی گردیز»، «مهاجران فصل دلتنگی»، «سنگ ملامت» و «دست‌های خالی».<ref>بلخی و دیگران، سوره بچه‌های مسجد 44، 1375ش، ص97.</ref> نشریاتی چون «پیام مهاجر»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398.</ref> «گلبانگ»، «دُرّ دری»،<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص398؛ حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص67.</ref> «فریاد عاشورا» و «بنیاد وحدت» نیز نقش مهمی در انعکاس ادبیات مقاومت داشتند.<ref>فیاض، «رفیق روسی‌ام»، 1369ش، ص8.</ref> تشکل‌های ادبی مانند انجمن شاعران انقلاب اسلامی افغانستان، [[مهاجران افغانستانی در ایران#دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان|دفتر هنر و ادبیات انقلاب اسلامی افغانستان]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#مؤسسه فرهنگی دُرّ دَری|مؤسسهٔ فرهنگی دُرّ دری]]، [[مهاجران افغانستانی در ایران#کانون ادبی و فرهنگی کلمه|کانون ادبی کلمه]] و [[مهاجران افغانستانی در ایران#خانه ادبیات افغانستان|خانهٔ ادبیات افغانستان]]، نقش محوری در پرورش نسل‌های بعدی ادبیات مقاومت ایفا کردند. همایش‌هایی چون کنگرهٔ شعر و قصهٔ طلاب و مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان نیز به گسترش این جریان کمک کردند.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، دانشنامۀ ادب فارسی‌ ویژه افغانستان‌، 1381ش، ص67-68.</ref>

ادبیات مقاومت غرب کابل، با الهام از مقاومت سه‌سالهٔ مردم هزاره و شیعه در غرب کابل شکل گرفت و مفاهیم عدالت‌خواهی، ظلم‌ستیزی و هویت‌جویی را بازتاب می‌دهد.<ref>شریعتی سحر، «صبح قیامت؛ شهید مزاری در شعر شاعران»، 1، 1396ش، ص136.</ref> این مقاومت، نقطهٔ عطفی در تاریخ معاصر افغانستان بود و موجب تقویت خودباوری و حضور مؤثر هزاره‌ها در صحنهٔ سیاسی کشور شد.<ref>[https://www.bonyadesaba.com/%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9-%D9%88-%D8%B3%DB%8C%D8%A7%D8%B3%D8%AA/443-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D8%AF-%D8%B4%D9%87%DB%8C%D8%AF-%D9%85%D8%B2%D8%A7%D8%B1%DB%8C-%D8%B1%D9%87-%D8%8C-%D9%85%D9%82%D8%A7%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%BA%D8%B1%D8%A8-%DA%A9%D8%A7%D8%A8%D9%84-%D9%88%D8%AF%D8%B3%D8%AA%D8%A2%D9%88%D8%B1%D8%AF%D9%87%D8%A7.html اعتمادی، «استاد شهید مزاری (ره)، مقاومت غرب کابل ودستآوردها»، وب‌سایت سروش صبا.]</ref> ابوطالب مظفری، معتقد است که مقاومت غرب کابل، شاعران را به سمت بازتاب حقایق اجتماعی سوق داد. امروزه شعر عدالت‌خواهی در چارچوب ادبیات مقاومت غرب کابل، به یکی از جریان‌های قدرتمند ادبیات افغانستان تبدیل شده است.<ref>[https://af.shafaqna.com/FA/34565 «ادبیات پایداری در گفت و گو شفقنا با سید ابوطالب مظفری : حضور شهید مزاری در مقاومت سه سال جنگ غرب کابل را نقطه عطفی برای شعر و ادبیات پایداری»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>

==ادبیات مهاجرت==

ادبیات مهاجرت به آثاری گفته می‌شود که خارج از مرزهای کشور خلق شده و به سه شکل تعریف می‌شود: ادبیات در مهاجرت که متأثر از فضای فرهنگی کشور میزبان است؛ ادبیات با محوریت دغدغه‌های انسان مهاجر؛ ادبیات پسااستعماری در واکنش به سلطهٔ فرهنگی و سیاسی غرب بر شرق.<ref>نیکوبخت و چهرقانی پرچلویی، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»، 1383ش، ص88.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانستان»، دو فصلنامه علمی پارسی معاصر، 1399ش، ص402.</ref> دوره اوج ادبیات مهاجرت افغانستان، پس‌از کودتای ۷ ثور ۱۳۵۷ش بود که منجر به آوارگی گستردهٔ مردم شد. بستر اصلی رشد این ادبیات در [[ایران]] بود و نخستین نشریهٔ مهاجرین، «پیام مهاجر»، در ۱۳۵۷ش در [[قم]] منتشر شد. در [[مشهد]] نیز شاعرانی به ترویج شعر مهاجرت پرداختند.<ref>کاظمی، کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص24.</ref> در ابتدای دهۀ ۱۳۶۰ش شب شعر و برنامه‌های مختلط سیاسی و ادبی توسط برخی احزاب و مراکز فرهنگی در مشهد اجرا می‌شد.<ref>. حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»، 1381ش، ص64.</ref>

روند رشد ادبیات مهاجرت از اواخر دههٔ ۱۳۶۰ش با چاپ مجموعه‌هایی چون «ضریح آفتاب»، «هوای حرم» و «نافلهٔ باران» شتاب گرفت و نخستین مجموعهٔ شعر مهاجران با عنوان «اشک قلم» در ۱۳۶۹ش منتشر شد.<ref>کاظمی، کارنامۀ شعر هجرت در ایران اسلامی، 1373ش، ص25.</ref> ادبیات داستانی مهاجرت نیز از اواسط دههٔ ۱۳۶۰ش شکل گرفت و اولین مجموعهٔ داستان مهاجرت با نام «مهاجران فصل دلتنگی» در ۱۳۷۵ش به چاپ رسید.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»،  1381ش، ص65.</ref> در دیگر کشورها، نسل‌های جدید مهاجرین به شعر و داستان روی نیاوردند و جریان جدیدی ایجاد نشد.<ref>کاظمی، «شعر مقاومت در افغانستان»،  1384ش، ص121.</ref> در این‌گونه از ادبیات، معمولاً مشکلات مهاجرت مانند غربت، تنهایی و فقدان منزلت، مطرح شده و راه‌های مواجهه با چالش‌ها و تسکین رنج‌ها جستجو می‌شود تا آینده‌ای مطلوب برای اقامت، تابعیت، بازگشت یا مهاجرت مجدد به‌دست آید.<ref>نیکوبخت، «صورت و مضمون شعر مهاجرت افغانستان»،  1386ش، ص38 و 95؛ ثروتی، مویه‌های پامیر، شعر فارسی در افغانستان امروز، 1386ش، ص22.</ref>

انواع ادبیات مهاجرت شامل آثار منظوم و منثور در قالب‌های شعر، داستان، خاطره و نمایشنامه است. شعر مهاجرت در قالب‌های کلاسیک و نو سروده شده است.<ref>. کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»،  1373ش، ص23 و 121.</ref> نخستین مجموعهٔ داستان مهاجرت در ۱۳۷۵ش منتشر شد<ref>شجاعی، مهاجران فصل دلتنگی، 1375ش، ص7.</ref> و رمان‌هایی چون «زمستان» و «اینک دانمارک» نیز در این حوزه نوشته شده است.<ref>کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»،  پاییز 1399ش، ص101.</ref> خاطره‌نویسی مهاجرت نیز از دههٔ ۱۳۸۰ش با گسترش وبلاگ‌نویسی رونق یافت و آثاری چون «کتاب وطن‌دار» و «از هری‌رود تا زاینده‌رود» از جمله آثار مکتوب در این زمینه هستند.<ref>رجایی، وطن‌دار، 1401ش، ص4.</ref><ref>عرفان، از هری‌رود تا زاینده‌رود، 1401ش، ص3.</ref>

از نظر جغرافیایی، ادبیات مهاجرت افغانستان در چهار کانون شکل گرفته است:

* '''ایران''': نخستین و مهم‌ترین کانون ادبیات مهاجرت است که تحت تأثیر ادبیات انقلاب اسلامی قرار داشت. شاعران مهاجر در قالب‌های کلاسیک به مضامینی چون دفاع مقدس، عدالت‌خواهی و ارزش‌های اخلاقی پرداختند و در داستان‌نویسی نیز تحت تأثیر ادبیات داستانی ایران قرار گرفتند.<ref>کاظمی، «کارنامه شعر هجرت در ایران اسلامی»، 1373ش، ص22-23؛ زرکوب‌، «پیشینۀ شعر مقاومت افغانستان‌»،  1376ش، ص58.</ref> کانون‌های ادبی مهاجران در [[مشهد]]، [[قم]]، [[تهران]]، اراک و [[اصفهان]] فعال بودند.<ref>فیاض، «ادبیات مقاومت»، 1397ش، ص399.</ref><ref>بلخی، «سوره بچه‌های مسجد»، 1375ش، ص15؛ خاوری، پیام، سنگ ملامت، 1376ش، ص9؛ کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»،  1399ش،  ص101.</ref> پس از سقوط طالبان در ۱۳۸۰ش، بسیاری از ادیبان به افغانستان بازگشتند و پس از سقوط جمهوری اسلامی در ۱۴۰۰ش، شمار کمی از آنان در ایران باقی ماندند.<ref>حیدربیگی، «شعر پسامقاومت افغانستان»، 1395ش، ص192.</ref>

* '''پاکستان''': در دورهٔ طالبان (۱۳۷۴–۱۳۸۰ش) ادبیات مهاجرت در پاکستان رونق یافت، اما پس از سقوط طالبان، بسیاری از ادیبان به کشور بازگشتند یا به کشورهای دیگر مهاجرت کردند.<ref>فخری، «هنر آسیاب هیچ سیاستی را نمی‌چرخاند»،  1376ش، ص2.</ref>

* '''اروپا''' و '''آمریکا''': ادیبان افغانستانی به‌صورت پراکنده در این کشورها حضور داشتند و آثاری تولید کردند، اما جریان قابل‌توجهی شکل نگرفت.<ref>. حسینی، نخبگان صد سال اخیر افغانستان، 1402ش، ص11-13.</ref><ref>موسوی و حسینی، «فضای پسا استعماری در ادبیات مهاجرت افغانتسان»، 1399ش، ص408</ref><ref>[https://jfp-af.org/%D9%81%D8%B1%D9%87%D9%86%DA%AF-%D9%88-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9/literature-immigration/ حیدربیکی، «وضعیت ادبیات مهاجرت»، وب‌سایت حزب عدالت و آزادی.]</ref>

در دهۀ شصت و هفتاد شمسی همایش‌ها، نشست‌ها، کنگره‌ها و شب‌های شعر بسیاری در ایران و گاهی در برخی از کشورهای دیگر برگزار می‌شد که اغلب بازتاب‌دهندۀ ادبیات مهاجرت و مقاومت بود؛ «کنگرۀ شعر و قصه طلاب» و «مجمع شعر انقلاب اسلامی افغانستان» توسط نماینده‌گی رهبر جمهوری اسلامی ایران در امور افغانستان، در شهرهای مختلف ایران برگزار می‌شد.<ref>حجتی، «ادبیات مقاومت افغانستان»،  دانشنامۀ ادب فارسی‌ ویژه افغانستان‌، 1381ش، ص68.</ref> بعدها جشنوارۀ قند پارسی در تهران که نهمین دور‌ۀ آن در ۱۳۹۶ش در تهران، جشنوارۀ هزار و یکشب که ششمین دورۀ آن در ۱۳۹۶ش در [[کابل]] و جشنواره‌های پراکنده دیگری در شهرهای مختلف جهان برگزار شده است.<ref>کریمی، «نگاهی به تاریخ ادبیات معاصر افغانستان»،  پاییز 1399ش، ص99.</ref> برخی وب‌سایت‌های ادبی نیز در حوزۀ معرفی ادبیات مهاجرت افغانستان فعال هستند، ازجمله «وطن ادب» و «[[کابلستان]]».<ref>[https://www.watanadab.com/fa ادبیات معاصر افغانستان، وب‌سایت وطن‌ادب؛ فرهنگستان مجازی ادبیات و هنر افغانستان، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

ادبیات زنان افغانستان، از [[رابعه بلخی]] (قرن چهارم هجری) به‌عنوان نخستین شاعر زن پارسی‌گو، تا شاعران معاصر، همواره روایتی از مقاومت در برابر محرومیت‌های تاریخی و ساختارهای مردسالارانه بوده است. در دوره‌های اولیه، شاعرانی چون رابعه بلخی و مخفی بدخشی (سیده‌بگم، ۱۲۵۵–۱۳۴۲ش) ناگزیر از استعاره‌های پیچیده و نام‌های مستعار برای بیان دردهای زنانه استفاده می‌کردند؛ اما در دوران معاصر، نسل جدیدی از شاعران زن با صراحت بیشتری به بیان مسائل زنان پرداخته‌اند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref>

دورهٔ طالبان (نیمهٔ دوم دههٔ ۱۳۷۰ش) تاریک‌ترین دوره برای فعالیت‌های ادبی زنان بود و حتی مطالعهٔ ادبیات نیز برای آنان ممنوع شد؛ اما پس از سقوط طالبان در ۲۰۰۱م، نسل جدیدی از شاعران زن مانند حمیرا نکهت دستگیرزاده، خالده فروغ و مهتاب ساحل پا به عرصه گذاشتند. آنان با استفاده از فضای مجازی، محدودیت‌های سنتی را تا حدی کنار زده‌اند. محور اصلی آثار این نسل، اعتراض به نابرابری‌های جنسیتی و پیامدهای [[جنگ]] است؛ اما با وجود پیشرفت‌ها، ادبیات زنان افغانستان همچنان با چالش‌هایی چون سنت‌های [[مردسالاری|مردسالارانه]]، شرایط سیاسی ناپایدار و ناهمخوانی محتوای برخی آثار با [[سبک زندگی]] مردم مواجه است. با این حال، افزایش زنان تحصیل‌کرده و شکل‌گیری شبکه‌های ادبی زنان موجب شده است که شاعران جوان با تلفیق سنت و مدرنیته، راه جدیدی در ادبیات زنانه بگشایند.<ref>[https://8am.media/fa/female-position-in-the-farsi-literature-of-afghanistan/ «جایگاه زن در ادبیات فارسی افغانستان»، وب‌سایت روزنامۀ 8 صبح.]</ref>

=='''ادبیات عامیانه'''==

ادبیات افغانستان در دو جریان متمایز شکل گرفته است: ادبیات عامیانه که بازتاب‌دهندهٔ روحیات و ارزش‌های نظام قبیله‌ای است و از طریق روایت‌های شفاهی، سینه‌به‌سینه حفظ و منتقل شده است؛ و ادبیات رسمی فارسی که خاص طبقات فرهیخته و تحصیل‌کرده است و گونه‌های متنوعی چون حماسه، تراژدی، کمدی و شعر غنایی را در بر می‌گیرد. ادبیات عامیانه با ترانه‌های فولکلوریک، [[تصنیف|تصنیف‌ها]]، امثال و حکم و [[لالایی|لالایی‌ها]]، در فرهنگ عامه نفوذ یافته و هر یک از این دو جریان، به‌گونه‌ای خاص در شکل‌دهی به هویت فرهنگی افغانستان نقش داشته است.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»،  1383ش، ص39-42.</ref>

تنوع قومی و زبانی در افغانستان، موجب غنای کم‌نظیر ادبیات عامیانه شده است. هر یک از اقوام [[قوم هزاره|هزاره]]، [[قوم ازبک|ازبک]]، [[قوم تاجیک|تاجیک]]، [[قوم پشتون|پشتون]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]] و [[قوم بلوچ|بلوچ]]، اشکال خاصی از ادبیات شفاهی دارند و درون‌مایه‌های عاشقانه و نگاه حماسی، بیشترین کاربرد را در این ادبیات دارند. برای نمونه، ازبک‌ها با ترانه‌هایی به زبان ترکی جغتایی که برخی به [[علی‌شیر نوایی]] منسوب است، تاجیکان با ترانه‌های کوتاه «میده»، پشتون‌ها با فرم شعری «لندی»، بلوچ‌ها با «شیر» به‌عنوان شعر حماسی، و هزاره‌ها با «[[مخته]]» به‌عنوان آیین سوگواریِ آمیخته با [[شعر]] و [[موسیقی]]، اشکال منحصربه‌فردی از ادبیات عامیانه را پرورش داده‌اند. مخته‌ها که عمدتاً توسط زنان و بر پایهٔ بداهه‌سرایی اجرا می‌شوند، با درون‌مایه‌های حماسی و تراژیک، داستان‌های پایداری را بازگو کرده و نمونه‌های برجسته‌ای چون مخته فیضوخان، نجف‌بیگ شیرو و گل‌محمدخان را در خود جای داده‌اند.<ref>چهرقانی برچلویی، «مضامین پایداری افغانستان در ادبیات عامیانه»،  1383ش، ص39-42.</ref>

==ادبیات کودکان==