| خط ۱۵۰: | خط ۱۵۰: | ||
* '''نانها:''' شامل پَنجَهکَش،<ref>[https://chishi.ir/8118-nan-panje-kesh/ «طرز تهیۀ نان پنجهکش»، وبسایت چیشی.]</ref> تِیکِیاُویتُو،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D8D68EZG_z2Q&ved=2ahUKEwi95vLw_52FAxXuRPEDHXKSCXIQtwJ6BAgdEAI&usg=AOvVaw3XvQ3Ja2sWZ7K7L3V2kxMh «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامۀ گُلخو قسمت نوزدهم»، وبسایت یوتیوب.]</ref> فَتیرمال و خَمرِی میشود که هر یک ویژگیهای منحصر به فردی دارند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | * '''نانها:''' شامل پَنجَهکَش،<ref>[https://chishi.ir/8118-nan-panje-kesh/ «طرز تهیۀ نان پنجهکش»، وبسایت چیشی.]</ref> تِیکِیاُویتُو،<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3D8D68EZG_z2Q&ved=2ahUKEwi95vLw_52FAxXuRPEDHXKSCXIQtwJ6BAgdEAI&usg=AOvVaw3XvQ3Ja2sWZ7K7L3V2kxMh «پختن تیکی اویتو، با شایسته و زهرا، برنامۀ گُلخو قسمت نوزدهم»، وبسایت یوتیوب.]</ref> فَتیرمال و خَمرِی میشود که هر یک ویژگیهای منحصر به فردی دارند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
* '''غذاهای گوشتی:''' مانند [[قدید|قَدِید]] (گوشت نمکسود شده)،<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص202.</ref> قَبُورداغ (گوشت پخته در روغن حیوانی)، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] (ترکیب گوشت و گندم) و شوربا (آبگوشت سنتی) که در مراسم خاص تهیه میشوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | * '''غذاهای گوشتی:''' مانند [[قدید|قَدِید]] (گوشت نمکسود شده)،<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص202.</ref> قَبُورداغ (گوشت پخته در روغن حیوانی)، [[گوشت کوچه|گوشتکوچه]] (ترکیب گوشت و گندم) و شوربا (آبگوشت سنتی) که در مراسم خاص تهیه میشوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
* '''غذاهای آردی:''' شامل حلواهای متنوع ( | * '''غذاهای آردی:''' شامل حلواهای متنوع (سُوجی و سپیدک)، اُگره (ترکیب آرد و آب جوش) و چوبجوش (نان روغنی) که هر یک در مناسبتهای ویژه کاربرد دارند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
* '''غذاهای لبنی:''' مانند نانبُوتَه (ترکیب نان و دوغ)، دوغسُوز (آش دوغ) و شیربرنج که نشاندهندهٔ خلاقیت در استفاده از فرآوردههای شیری است.<ref>[http://bazmeandishah.blogfa.com/post/120 غفاری، «معرفی و طریق پختن غذاهای هزارگی»، وبلاگ بزم اندیشه؛][https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.].</ref> | * '''غذاهای لبنی:''' مانند نانبُوتَه (ترکیب نان و دوغ)، دوغسُوز (آش دوغ) و شیربرنج که نشاندهندهٔ خلاقیت در استفاده از فرآوردههای شیری است.<ref>[http://bazmeandishah.blogfa.com/post/120 غفاری، «معرفی و طریق پختن غذاهای هزارگی»، وبلاگ بزم اندیشه؛][https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.].</ref> | ||
* '''غذاهای گیاهی:''' شامل پیرکی (نوعی نان سبزیدار)،<ref>[http://0797525627.blogfa.com/post/38 امید، «غذاهای ناب محلی جاغوری»، وبلاگ معلوماتی و ادبی.]</ref> [[بولانی]] (شبیه پیرکی اما سرخشده)<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3Du6gLVLnujYQ&ved=2ahUKEwjxk5T5q6uFAxWpS_EDHdlaCJQQtwJ6BAgWEAI&usg=AOvVaw0yB9FJnnLrzK_E1U_iblJH «بولانی روغنی، رسم و رواج هزارگی»، وبسایت یوتیوب.]</ref> و روشهای متنوع پخت [[سیب زمینی|سیبزمینی]] که از غذاهای محبوب در مناطق کوهستانی است.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3DUxR5RviND6c&ved=2ahUKEwjojeHyh6aFAxVl9QIHHefwA9wQtwJ6BAgXEAI&usg=AOvVaw32sp8W7HhY-KL_V1FIDPk6 «خوردن کچالوی تندوری در بامیان»، چینل دیگدان و تنور.]</ref> | * '''غذاهای گیاهی:''' شامل پیرکی (نوعی نان سبزیدار)،<ref>[http://0797525627.blogfa.com/post/38 امید، «غذاهای ناب محلی جاغوری»، وبلاگ معلوماتی و ادبی.]</ref> [[بولانی]] (شبیه پیرکی اما سرخشده)<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3Du6gLVLnujYQ&ved=2ahUKEwjxk5T5q6uFAxWpS_EDHdlaCJQQtwJ6BAgWEAI&usg=AOvVaw0yB9FJnnLrzK_E1U_iblJH «بولانی روغنی، رسم و رواج هزارگی»، وبسایت یوتیوب.]</ref> و روشهای متنوع پخت [[سیب زمینی|سیبزمینی]] که از غذاهای محبوب در مناطق کوهستانی است.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.youtube.com/watch%3Fv%3DUxR5RviND6c&ved=2ahUKEwjojeHyh6aFAxVl9QIHHefwA9wQtwJ6BAgXEAI&usg=AOvVaw32sp8W7HhY-KL_V1FIDPk6 «خوردن کچالوی تندوری در بامیان»، چینل دیگدان و تنور.]</ref> | ||
* '''غذاهای حبوباتی:''' مانند | * '''غذاهای حبوباتی:''' مانند دلده و کوچه که در فصل سرما مصرف میشوند.<ref>[https://azraculture.com/postDetail.php?post_id=64 شهرستانی، «غذاهای هزارگی هفت دهه قبل» وبلاگ هزاره کلچر.]</ref> | ||
=== موسیقی هزارهها === | === موسیقی هزارهها === | ||
پژوهشگران، [[موسیقی مردم هزاره|موسیقی هزارگی]] را بخشی از حوزهٔ گستردهٔ موسیقی خراسان بزرگ میدانند که دارای مقامها و دستگاههای مختلف بوده<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> و اصالت بسیاری از این مقامها حفظ شده است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص9-10.</ref> تاریخپژوهان معتقدند که مقام مَخته، طی قیام مردم هزاره علیه عبدالرحمان و قتلعام این مردم، بهوجود آمده است. موسیقی هزارگی طی دهههای شصت و هفتاد قرن ۱۴ش، رشد بیشتری پیدا کرد و خوانندگان هزاره توانستند آثار زیادی از موسیقی هزارگی در رادیو و تلویزیون ملی افغانستان ثبت کنند.<ref>[https://radionowruz.com/take-a-look-at-millennial-music/ سرور، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وبسایت رادیو نوروز.]</ref> | پژوهشگران، [[موسیقی مردم هزاره|موسیقی هزارگی]] را بخشی از حوزهٔ گستردهٔ موسیقی خراسان بزرگ میدانند که دارای مقامها و دستگاههای مختلف بوده<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> و اصالت بسیاری از این مقامها حفظ شده است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص9-10.</ref> تاریخپژوهان معتقدند که مقام مَخته، طی قیام مردم هزاره علیه عبدالرحمان و قتلعام این مردم، بهوجود آمده است. موسیقی هزارگی طی دهههای شصت و هفتاد قرن ۱۴ش، رشد بیشتری پیدا کرد و خوانندگان هزاره توانستند آثار زیادی از موسیقی هزارگی در رادیو و تلویزیون ملی افغانستان ثبت کنند.<ref>[https://radionowruz.com/take-a-look-at-millennial-music/ سرور، «نگاهی به موسیقی هزارگی»، وبسایت رادیو نوروز.]</ref> | ||
پس از کودتای ۱۳۵۷ش، موسیقی میان مردم هزاره، برای بیداری و افزایش آگاهی سیاسی، مورد استفاده قرار گرفت<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص119-126.</ref> و در همین دوره، موسیقی مقاومت هزارهها | پس از کودتای ۱۳۵۷ش، موسیقی میان مردم هزاره، برای بیداری و افزایش آگاهی سیاسی، مورد استفاده قرار گرفت<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص119-126.</ref> و در همین دوره، موسیقی مقاومت هزارهها رونق یافت شد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/187499/%25D9%2587%25D9%2588%25DB%258C%25D8%25AA-%25D9%2588-%25D8%25B1%25D9%2586%25D8%25AC-%25D8%25AF%25D8%25B1-%25D9%2585%25D9%2588%25D8%25B3%25DB%258C%25D9%2582% مددی، «غریو آب از آتشفشان؛ هویت و رنج در موسیقی افغانستان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> چهار دهه [[جنگ]] و مهاجرت تأثیر منفی بر موسیقی محلی مردم هزاره گذاشت،<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> اما در دههٔ هشتاد و نود شمسی تعداد زیادی از نسل جوان به موسیقی محلی روی آوردند و در سالهای اخیر، جشنوارهٔ موسیقی محلی در بامیان، استان مرکز هزارهها، برگزار شد.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://www.etilaatroz.com/49583/%25D9%2586%25D8%25AE%25D8%25B3%25D8%25AA%25DB%258C%25D9%2586-%25D8%25AC%25D8%25B4%25D9%2586%25E2%2580%258C%25D9%2588%25D8%25A7%25D8%25B1%25D9%2587%25E2%2580 جویا، «نخستین جشنواره فرهنگی و هنری دمبوره در بامیان»، وبسایت روزنامۀ اطلاعات روز.]</ref> در فرهنگ مردم هزاره، [[موسیقیدرمانی|موسیقی]] و ترانه پیوندی جاودانه با زندگی دارد. هر تیره و طایفهٔ هزاره، نوازندگان و آوازخوانان ویژهای دارند.<ref>[http://heimeg.blogfa.com/post/49 کریمی، «مقامها و دستگاههای موسیقی سنتی هزارگی»، وبلاگ اقتباسی از هیچچیز.]</ref> سبکهای موسیقی هزارگی که در گویش محلی به آن رفت میگویند،<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص10.</ref> بهتناسب آیینها، مراسم و سنتهای شادی و غم مردم هزاره بهوجود آمده<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> و ترانههای آن سینه به سینه انتقال یافته است.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص8.</ref> | ||
==== نقش زنان در موسیقی هزاره ==== | ==== نقش زنان در موسیقی هزاره ==== | ||
| خط ۱۷۵: | خط ۱۷۵: | ||
* '''لالایی''' (لُلَّی): ترانهای که زنان هزاره در هنگام خواباندن کودک، بدون ساز میخوانند. از نظر کارشناسان چیزی که ترانهٔ لالایی مادر هزاره را از لالایی دیگر مادران جدا میکند، محتوای آن است. [[لالایی]] مادر هزاره بیشتر حکایت جنگهایی است که در آینده قرار است اتفاق بیفتد و از درد و رنجی که متوجه او و کودک است شکوه میکند.<ref>[https://daikondi.blogsky.com/1392/09/27/post-127/تأملی-بر-شعر-عامیانه-هزاره-گی «تأملی بر شعر عامیانۀ هزارگی»، وبلاگ پیام دایکندی.]</ref> گاهی مادر آروزهای آینده را برای فرزند خود در قالب ترانه ترسیم میکند.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص24.</ref> | * '''لالایی''' (لُلَّی): ترانهای که زنان هزاره در هنگام خواباندن کودک، بدون ساز میخوانند. از نظر کارشناسان چیزی که ترانهٔ لالایی مادر هزاره را از لالایی دیگر مادران جدا میکند، محتوای آن است. [[لالایی]] مادر هزاره بیشتر حکایت جنگهایی است که در آینده قرار است اتفاق بیفتد و از درد و رنجی که متوجه او و کودک است شکوه میکند.<ref>[https://daikondi.blogsky.com/1392/09/27/post-127/تأملی-بر-شعر-عامیانه-هزاره-گی «تأملی بر شعر عامیانۀ هزارگی»، وبلاگ پیام دایکندی.]</ref> گاهی مادر آروزهای آینده را برای فرزند خود در قالب ترانه ترسیم میکند.<ref>قاسمی، موسیقی اصیل هزاره، 1396ش، ص24.</ref> | ||
* '''مخته''' (مویه): ترانهای که در سوگواریهای مردم هزاره خوانده میشود. مخته علاوهبر اندوه عمیقی که بازتاب میدهد، از ویژگیهای روحی و جسمانی قهرمان، حکایت میکند. اشعار مخته بیشتر بهصورت بداهه است.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> مخته بهطور معمول با نام یکی از افراد است مانند مختههای فیضمحمد (فیضو)، غلامحسن و [[مخته گلمامد|گلمحمد]] (گلمامد). مخته در گذشته توسط زنان و بدون ساز خوانده میشد؛<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص121-122.</ref> اما امروزه برخی آوازخوانان مرد آن را همراه با دمبوره و ساز میخوانند.<ref>[https://www.google.com/search?q=مخته+هزارگی&client=firefox-b-e&sca_esv=fba0bcd70528a2c8&sxsrf=ACQVn0-lWpNXwapbM1KvY5orZ9XhO6Pcfw%3A1711109714835&ei=Unb9ZeC9MsL97_UPx6eyoAY&ved=0ahUKEwjgruW17IeFAxXC_rsIHceT «مختۀ هزارگی از علی ساقی در تظاهرات جهانی بر علیه کشتار سیستماتیک هزاره»، وبسایت یوتیوب.]</ref> | * '''مخته''' (مویه): ترانهای که در سوگواریهای مردم هزاره خوانده میشود. مخته علاوهبر اندوه عمیقی که بازتاب میدهد، از ویژگیهای روحی و جسمانی قهرمان، حکایت میکند. اشعار مخته بیشتر بهصورت بداهه است.<ref>[http://www.dailyafghanistan.com/national_detail.php?post_id=140488 رجا، «موسیقی فولکور هزارگی در حال نابود شدن است»، وبسایت روزنامۀ افغانستان ما.]</ref> مخته بهطور معمول با نام یکی از افراد است مانند مختههای فیضمحمد (فیضو)، غلامحسن و [[مخته گلمامد|گلمحمد]] (گلمامد). مخته در گذشته توسط زنان و بدون ساز خوانده میشد؛<ref>موسوی، هزارههای افغانستان، 1379ش، ص121-122.</ref> اما امروزه برخی آوازخوانان مرد آن را همراه با دمبوره و ساز میخوانند.<ref>[https://www.google.com/search?q=مخته+هزارگی&client=firefox-b-e&sca_esv=fba0bcd70528a2c8&sxsrf=ACQVn0-lWpNXwapbM1KvY5orZ9XhO6Pcfw%3A1711109714835&ei=Unb9ZeC9MsL97_UPx6eyoAY&ved=0ahUKEwjgruW17IeFAxXC_rsIHceT «مختۀ هزارگی از علی ساقی در تظاهرات جهانی بر علیه کشتار سیستماتیک هزاره»، وبسایت یوتیوب.]</ref> | ||
* '''آخُوچِی''': این ترانه بدون ساز در مراسم خواستگاری مردم هزاره توسط دو خانم بهطور معمول مادر داماد و عروس، بهصورت پرسش و پاسخ و خواستههای دوطرف اجرا میشود. آخوچی به نوعی رقص نیز گفته میشود که در | * '''آخُوچِی''': این ترانه بدون ساز در مراسم خواستگاری مردم هزاره توسط دو خانم بهطور معمول مادر داماد و عروس، بهصورت پرسش و پاسخ و خواستههای دوطرف اجرا میشود. آخوچی به نوعی رقص نیز گفته میشود که در مراسم عروسی توسط [[دختر|دختران]] [[جوانی|جوان]] از نزدیکان داماد و عروس اجرا میشود. ترانهٔ آغَی نگار از نمونههای این ترانه است. در این رقص، آوازاخوانان زن با همراهی [[دایره (ساز)|دایره]]، واژههای موزون اما بیمفهوم مانند آخوتو، آخوچی، آخوا، آخوچی–یک خانه، دو درگه، تو در مه، مه در تو را میسرایند. از نظر کارشناسان، این واژهها بیشتر بهخاطر قافیهسازی، انتخاب میشود. | ||
* '''اَلخُومپُوفی''': نوعی رقص و آوازخوانی در جشن عروسی است که زنان با نشستن و برخاستن اجرا میکنند. اجراکنندگان از یک گوشه به گوشهٔ دیگر پریده و صدایی از گلوی خود بیرون میآورند. آنها در جریان رقص، گوشههای [[چادر]] یا دو دستمالی که در دست دارند را تکان داده، با تولید صدای پوف پوف توسط لبهای خود، آواز میخوانند. | * '''اَلخُومپُوفی''': نوعی رقص و آوازخوانی در جشن عروسی است که زنان با نشستن و برخاستن اجرا میکنند. اجراکنندگان از یک گوشه به گوشهٔ دیگر پریده و صدایی از گلوی خود بیرون میآورند. آنها در جریان رقص، گوشههای [[چادر]] یا دو دستمالی که در دست دارند را تکان داده، با تولید صدای پوف پوف توسط لبهای خود، آواز میخوانند. | ||
* '''غُمبُر''': نوعی دیگر از آوای زنانه است که هنگام رسیدن عروس و داماد، با پاشیدن گندم، ارزن و [[سبزی]] پیش قدمهای آنها، دو خانم از نزدیکان داماد آوای غمبر را همراه با رقص اجرا میکنند. | * '''غُمبُر''': نوعی دیگر از آوای زنانه است که هنگام رسیدن عروس و داماد، با پاشیدن گندم، ارزن و [[سبزی]] پیش قدمهای آنها، دو خانم از نزدیکان داماد آوای غمبر را همراه با رقص اجرا میکنند. | ||
