جز ویکی سازی |
جز ویکی سازی |
||
| خط ۵: | خط ۵: | ||
رصدخانه، بهمعنای جایی است که در آن به تماشا و مطالعۀ ستارگان و سایر اجرام آسمانی میپردازند.<ref>[https://vajehyab.com/moein/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ رصدخانه.]</ref> آدمی همواره تلاشهای بسیاری را برای درک نظام هستی و نظام حاکم بر طبیعت انجام داده که از جملۀ آنها، شناخت پدیدههای آسمانی بوده است. از آنجایی که شرایط کیهانی و اقلیمی همواره بر زندگی آدمی تأثیرگذار بوده،<ref> [https://www.isna.ir/news/96020603545/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-14-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «نگاهی به وضعیت 14 رصدخانۀ کشور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> علم اخترشناسی، از دیرباز مورد توجه انسانها قرار گرفته و در نتیجه، آنها به اختراع ابزارهایی پرداختند تا با چشمانی غیرمسلح بتوانند اجرام آسمانی را مشاهده و مطالعه کنند. امروزه، تلسکوپهای عظیم علم نجوم، تلسکوپهای رادیویی و انواع متفاوتی از رایانهها، به ثبت تصاویر متعدد و مختلفی از فضا مشغول بوده و به ستارهشناسان کمک میکنند تا مطالعاتی دقیق را در این زمینه انجام دهند. محققان علم نجوم، همچنین، محیطی مناسب برای این تحقیق و بررسیها بهنام «رصدخانه» ایجاد کردند. در ایران نیز از دیرباز، رصدخانههای بسیاری توسط محققان، ساخته شده که هرکدام ویژگیهایی داشتهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/thingstodo/192880-best-observatories-iran/ صادقپور، «بهترین رصدخانههای ایران/ 14 رصدخانه»، وبسایت کجارو.]</ref> | رصدخانه، بهمعنای جایی است که در آن به تماشا و مطالعۀ ستارگان و سایر اجرام آسمانی میپردازند.<ref>[https://vajehyab.com/moein/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87 معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژۀ رصدخانه.]</ref> آدمی همواره تلاشهای بسیاری را برای درک نظام هستی و نظام حاکم بر طبیعت انجام داده که از جملۀ آنها، شناخت پدیدههای آسمانی بوده است. از آنجایی که شرایط کیهانی و اقلیمی همواره بر زندگی آدمی تأثیرگذار بوده،<ref> [https://www.isna.ir/news/96020603545/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-14-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «نگاهی به وضعیت 14 رصدخانۀ کشور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> علم اخترشناسی، از دیرباز مورد توجه انسانها قرار گرفته و در نتیجه، آنها به اختراع ابزارهایی پرداختند تا با چشمانی غیرمسلح بتوانند اجرام آسمانی را مشاهده و مطالعه کنند. امروزه، تلسکوپهای عظیم علم نجوم، تلسکوپهای رادیویی و انواع متفاوتی از رایانهها، به ثبت تصاویر متعدد و مختلفی از فضا مشغول بوده و به ستارهشناسان کمک میکنند تا مطالعاتی دقیق را در این زمینه انجام دهند. محققان علم نجوم، همچنین، محیطی مناسب برای این تحقیق و بررسیها بهنام «رصدخانه» ایجاد کردند. در ایران نیز از دیرباز، رصدخانههای بسیاری توسط محققان، ساخته شده که هرکدام ویژگیهایی داشتهاند.<ref>[https://www.kojaro.com/thingstodo/192880-best-observatories-iran/ صادقپور، «بهترین رصدخانههای ایران/ 14 رصدخانه»، وبسایت کجارو.]</ref> | ||
==پیشینه== | ==پیشینه== | ||
در دوران پیش از اسلام در | در دوران پیش از [[اسلام]] در [[ایران]]، علم نجوم و بنای رصدخانه وجود داشته است؛ مانند رصدخانۀ خورشیدی در [[نقش رستم]] و رصدخانۀ نیمروز در سیستان. برخی از محققان بر این باورند که تعدادی از چهارطاقیهای بنا شده توسط ایرانیان باستان، دارای کاربری نجومی بوده و رصدخانههایی کوچک محسوب میشدهاند. در این رصدخانهها، افراد به بررسی موقعیت طلوع و غروب خورشید از روی سایهها و ایجاد تقویم مشخص برای تعیین آغاز و پایان ماهها و سالهای شمسی میپرداختند.<ref>[https://article.tebyan.net/99837/%D9%85%D8%B9%D8%A7%D8%A8%D8%AF-%D8%B2%D8%B1%D8%AA%D8%B4%D8%AA%DB%8C-%DB%8C%D8%A7-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86- «معابد زرتشتی یا رصدخانههای باستانی ایران؟»، وبسایت تبیان.]</ref><br> | ||
پیشگامان رصدخانههای مدرن، دانشمندان مسلمان بودهاند که نخستین رصدخانههای مجهز را در جهان تأسیس کردند.<ref>[https://blog.faradars.org/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «رصدخانه چیست؟ مروری بر امکانات، تجهیزات و کارهای رصدخانه، هر آنچه باید بدانید»، وبسایت فرادرس.]</ref> مسلمانان دانشهای موجود بشری را در سازگاری کامل با آموزههای اسلام به کار گرفتند و در علم نجوم و اخترشناسی نیز به پیشرفتهای بسیاری دست یافتند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1751823/%D9%86%D9%82%D8%B4-%DA%86%D8%B4%D9%85%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85 «نقش چشمگیر مسلمانان در گسترش علم نجوم»، خبرگزاری مهر.]</ref> آنها، علاوه بر کاربردهای علم نجوم در تقویم، از آن برای تعیین موقعیت قبله و نیز تعیین اوقات نماز استفاده میکردند. توسعۀ نجوم رصدی، منجر به تأسیس رصدخانههایی در ایران شد که در آنها علاوه بر تبادل نظرات علمی، آموزش نجوم و ریاضیات و سایر انواع علوم صورت میگرفت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4271181/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «نگاهی به تاریخ نجوم در دوران تمدن اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref> نخستین رصدخانۀ جهان اسلام در سال 212ق، در بغداد راهاندازی شد که زیر نظر خوارزمی اداره میشد. پس از آن، رصدخانههای متعددی در سایر ممالک اسلامی تأسیس شد که از آن جمله میتوان به رصدخانۀ «عبدالرحمن صوفی» در [[شیراز]] اشاره کرد. پس از قرن چهارم قمری، رصدخانهها با نام امیران ارتباط یافتند؛ مانند «رصدخانۀ علاءالدوله» در همدان که توسط [[ابنسینا|ابوعلی سینا]] پایهگذاری شد. پس از آن، رصدخانۀ «خیام نیشابوری» را در دوران سلجوقیان تأسیس کردند که در آن گاهشمار جلالی، بهعنوان دقیقترین تقویم جهان طرحریزی شد. رصدخانههای مشهوری نیز در دمشق و بغداد ساخته شد.<br> | پیشگامان رصدخانههای مدرن، دانشمندان مسلمان بودهاند که نخستین رصدخانههای مجهز را در جهان تأسیس کردند.<ref>[https://blog.faradars.org/%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%86%DB%8C%D8%B3%D8%AA/ «رصدخانه چیست؟ مروری بر امکانات، تجهیزات و کارهای رصدخانه، هر آنچه باید بدانید»، وبسایت فرادرس.]</ref> مسلمانان دانشهای موجود بشری را در سازگاری کامل با آموزههای اسلام به کار گرفتند و در علم نجوم و اخترشناسی نیز به پیشرفتهای بسیاری دست یافتند.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/1751823/%D9%86%D9%82%D8%B4-%DA%86%D8%B4%D9%85%DA%AF%DB%8C%D8%B1-%D9%85%D8%B3%D9%84%D9%85%D8%A7%D9%86%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%DA%AF%D8%B3%D8%AA%D8%B1%D8%B4-%D8%B9%D9%84%D9%85-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85 «نقش چشمگیر مسلمانان در گسترش علم نجوم»، خبرگزاری مهر.]</ref> آنها، علاوه بر کاربردهای علم نجوم در تقویم، از آن برای تعیین موقعیت قبله و نیز تعیین اوقات نماز استفاده میکردند. توسعۀ نجوم رصدی، منجر به تأسیس رصدخانههایی در ایران شد که در آنها علاوه بر تبادل نظرات علمی، آموزش نجوم و ریاضیات و سایر انواع علوم صورت میگرفت.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4271181/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «نگاهی به تاریخ نجوم در دوران تمدن اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref> نخستین رصدخانۀ جهان اسلام در سال 212ق، در بغداد راهاندازی شد که زیر نظر خوارزمی اداره میشد. پس از آن، رصدخانههای متعددی در سایر ممالک اسلامی تأسیس شد که از آن جمله میتوان به رصدخانۀ «عبدالرحمن صوفی» در [[شیراز]] اشاره کرد. پس از قرن چهارم قمری، رصدخانهها با نام امیران ارتباط یافتند؛ مانند «رصدخانۀ علاءالدوله» در همدان که توسط [[ابنسینا|ابوعلی سینا]] پایهگذاری شد. پس از آن، رصدخانۀ «خیام نیشابوری» را در دوران سلجوقیان تأسیس کردند که در آن گاهشمار جلالی، بهعنوان دقیقترین تقویم جهان طرحریزی شد. رصدخانههای مشهوری نیز در دمشق و بغداد ساخته شد.<br> | ||
| خط ۱۳: | خط ۱۳: | ||
تکامل رصدخانهها در عالم اسلام، با رصدخانۀ سمرقند صورت گرفته که بهدستور «الغبیگ» و با همکاری «غیاثالدین کاشانی» ساخته شد. پیشرفت رصدخانهها، منجر به پیشرفت علم نجوم اسلامی شد که با تدوین گاهنامهها، تقویمها و رسالههایی برای یافتن جهت قبله، از یک طرف نیازمندیهای مسلمانان را پاسخ داده و از سوی دیگر نیز شاخهای جدید از علم نجوم بهنام «نجوم ریاضی» را ابداع کردند که بسیار دقیق بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4271181/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «نگاهی به تاریخ نجوم در دوران تمدن اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref><br> | تکامل رصدخانهها در عالم اسلام، با رصدخانۀ سمرقند صورت گرفته که بهدستور «الغبیگ» و با همکاری «غیاثالدین کاشانی» ساخته شد. پیشرفت رصدخانهها، منجر به پیشرفت علم نجوم اسلامی شد که با تدوین گاهنامهها، تقویمها و رسالههایی برای یافتن جهت قبله، از یک طرف نیازمندیهای مسلمانان را پاسخ داده و از سوی دیگر نیز شاخهای جدید از علم نجوم بهنام «نجوم ریاضی» را ابداع کردند که بسیار دقیق بود.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/4271181/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D9%86%D8%AC%D9%88%D9%85-%D8%AF%D8%B1-%D8%AF%D9%88%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-%D8%A7%D8%B3%D9%84%D8%A7%D9%85%DB%8C «نگاهی به تاریخ نجوم در دوران تمدن اسلامی»، خبرگزاری مهر.]</ref><br> | ||
در دوران معاصر نیز نخستین تلاشهای دانشمندان ایرانی، برای ایجاد رصدخانۀ مدرن در کشور به بنای نخستین رصدخانۀ فیزیک خورشیدی در ایران، توسط شاگردان دکتر حسابی، منتهی شد. امروزه، 14 رصدخانۀ فعال در ایران مشغول بهکار هستند که نشاندهندۀ اهتمام و توجه ایرانیان به توسعۀ علم است.<ref>[https://www.isna.ir/news/96020603545/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-14-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «نگاهی به وضعیت 14 رصدخانۀ کشور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | در دوران معاصر نیز نخستین تلاشهای دانشمندان ایرانی، برای ایجاد رصدخانۀ مدرن در کشور به بنای نخستین رصدخانۀ فیزیک خورشیدی در ایران، توسط شاگردان دکتر حسابی، منتهی شد. امروزه، 14 رصدخانۀ فعال در ایران مشغول بهکار هستند که نشاندهندۀ اهتمام و توجه ایرانیان به توسعۀ علم است.<ref>[https://www.isna.ir/news/96020603545/%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87%DB%8C-%D8%A8%D9%87-%D9%88%D8%B6%D8%B9%DB%8C%D8%AA-14-%D8%B1%D8%B5%D8%AF%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1 «نگاهی به وضعیت 14 رصدخانۀ کشور»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> | ||
==انواع== | ==انواع== | ||
رصدخانهها را براساس طیف بازۀ امواج الکترومغناطیسی که برای مشاهدۀ آن طراحی شده، تقسیمبندی کردهاند: | رصدخانهها را براساس طیف بازۀ امواج الکترومغناطیسی که برای مشاهدۀ آن طراحی شده، تقسیمبندی کردهاند: | ||
