پیش‌نویس:خون‌بس: تفاوت میان نسخه‌ها

خون‌بس یک سازوکار سنتی و قومی برای پایان‌ نزاع‌های برآمده از قتل، میان برخی اقوام است. در چارچوب این رسم، برای جلوگیری از انتقام‌جویی و جنگ‌های طولانی، طایفهٔ قاتل با پرداخت دیه‌ای شامل پول، زمین، اسلحه و [[ازدواج اجباری]] دختری از طایفهٔ قاتل با مردی از طایفهٔ مقتول، سعی در جبران و برقراری صلح دارد. این رسم، ریشه در نظام‌های قبیله‌ای و احساس [[همبستگی خونی]] دارد و با میانجی‌گری [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] و بزرگان اجرا می‌شود. خون‌بس از نظر اجتماعی می‌تواند به پایان درگیری‌ها کمک کند، اما ازدواج اجباری زنان در این فرآیند، پیامدهای منفی روانی و اجتماعی برای آنان دارد و از دیدگاه قانونی و شرعی، با مخالفت‌های بسیاری روبرو می‌شود.

واژهٔ «خون‌بس» از دو کلمهٔ «خون» و «بس» ترکیب شده و در لغت به‌معنی قطع خون، کافی‌بودن خون و قطع جریان خونی است که راه افتاده است.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/خون+بست دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خون‌بست.]</ref> خون‌بس در اصطلاح، سازوکار بومی برای رفع نزاع‌های فردی و جنگ‌های طایفه‌ای است؛ پس از درگیری که منجر به قتل می‌شود، زنانی از طایفهٔ قاتل به عقد مردانی از طایفهٔ مقتول درمی‌آیند. به [[زن|زنی]] که در این فرایند، وسیلهٔ خون‌بس می‌شود، '''فَصیله''' می‌گویند. سنت قومیِ خون‌بس، سبب فامیل‌شدن دو خانوادهٔ متخاصم و مانع انتقام‌جویی‌ها در آینده می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس «ناگفته‌هایی دربارۀ آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref> خون‌بس را برخی اقوام، «خون‌بری» می‌گویند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص143.]</ref>

== پیشینه ==

در برخی جوامع سنتی، واکنش‌ها به قتل یکی از اعضای قبیله، بسیار پردامنه بود<ref>رید، انسان در عصر توحش، ۱۳۶۳ش، ص۳۳۹.</ref> و [[جنگ]] و نزاع میان قبیلهٔ فرد کشته‌شده با قبیله قاتل، آن‌قدر ادامه می‌یافت تا قاتل، قصاص می‌شد یا طایفه او با پرداخت [[دیه]]، رضایت طایفه مقتول را به‌دست می‌آوردند.<ref>زیدان، تاریخ تمدن اسلام، ۱۳۶۹ش، ص۹۱۸.</ref> در این جوامع، حق خون‌داری از [[پدر]] به [[فرزند]] و نیز به خویشاوندان انتقال می‌یافت.<ref>شهبازی، ایل ناشناخته: پژوهشی در کوه‌نشینان سرخی فارس، ۱۳۶۶ش، ص۱۵۹؛ مستوفی، تاریخ گزیده، ۱۳۳۹ش، ص۴۹۰.</ref> راهکار این جوامع برای کوتاه‌کردن دوره نزاع، رسم [[خون‌بس]] بوده است.<ref>ماسوری، «خی‌صل»، نامه انسان‌شناسی، ۱۳۸۲ش، ص۷۴.</ref> در این رسم، شخص مجرم یا [[خانواده]] یا اعضای طایفهٔ او این نوع دیه را برای دوری از قصاص و وقوع قتلی دیگر، می‌پرداختند. به باور برخی محققان، پیشینهٔ این رسم به دورهٔ زندگی قبیله‌ای انسان‌ها می‌رسد<ref>[http://journal.asi.org.ir/ ماسوری، «خی‌صُل»، مجلۀ نامۀ انسان‌شناسی، ۱۳۸۲ش، ص74.]</ref> و در منابع کهن به مصادیقی از سنت خون‌بس در ایران باستان<ref>[https://www.irna.ir/news/83908100/پرونده-ای-به-نام-قربانیان-آیین-خون-بس وائلی‌زاده، «پرونده‌ای به‌نام قربانیان آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایرنا.]</ref> و در قانون‌نامهٔ حمورابی و آشور اشاره شده است.<ref>بادامچی، آغاز قانون‌گذاری، تاریخ حقوق بین‌النهرین باستان، تهران، ۱۳۸۲ ش، ص34.</ref> برای رسم خون‌بس به شکلی که امروزه اجرا می‌شود، پیشینه‌ای تا حدود ۸۰۰ سال در [[لرستان]]، شناسایی شده است.<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3859806/رسمی-که-برای-رضای-خدا-نیست-عروسانی-که-قربانی-می‌شوند «رسمی که برای رضای خدا نیست/ عروسانی که قربانی می‌شوند»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref>

خون‌بس میان بیشتر اقوام و عشایر ایران مانند [[ایل قشقایی|قشقایی]]، [[ایل بختیاری|بختیاری]]، [[قوم لر|لر]]، لک، [[قوم کرد|کرد]]، [[قوم ترکمن|ترکمن]]، [[قوم بلوچ|بلوچ]]، [[قوم عرب|عرب]]<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خون‌بس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجی‌زاده، «خون‌بس»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و نیز در [[افغانستان]] با تفاوت‌هایی در شیوهٔ اجرای آن، رایج است.<ref>[https://www.ariananews.af/fa/نیمه-خاموش-عرف-بد-دادن-دختران-در-افغانس/ «نیمۀ خاموش: عرف بد دادن دختران در افغانستان»، آریانانیوز.]</ref>

== خاستگاه ==

در نظام‌های قبیله‌ای احساس همبستگی خونی و اجتماعی بسیار قوی است و آسیب رساندن به یک عضو قبیله ضربه‌زدن به کل قبیله تلقی می‌شود و همهٔ افراد قبیله که خود را خویشاوند خونی یکدیگر می‌دانند، مکلف‌اند در مجازات کسانی که خون یکی از خویشاوندان آنها را بر زمین ریخته، یا به او آسیب رسانده است، مشارکت کنند و انتقام بگیرند. برخی قبایل برای پرهیز از خون‌ریزی بیشتر، اصول و سازوکارهای معمول در جامعه را به کار می‌بندند<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خون‌بس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجی‌زاده، «خون‌بس»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و خون‌بس یکی از این سازوکارهای عرفی است.<ref>[http://journal.asi.org.ir/ ماسوری، «خی‌صُل»، مجلۀ نامۀ انسان‌شناسی، ۱۳۸۲ش، ص74.]</ref> در میان ایلات و طوایف، نزاع‌های برآمده از قتل عمد، قتل غیرعمد و نقص عضو، با رسم خون‌بس فیصله داده می‌شوند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص149-152.]</ref>

در اجرای خون‌بس، تعامل چند گروه ذینفع در آن، با هدف پایان‌دادن به اختلافات قومی و ایجاد صلح و آشتی میان دو طایفه قابل مشاهده است:

=== ۲. کدخدایان و ریش‌سفیدان ===

زنان، از کنشگران اصلی رسم [[خون‌بس]] محسوب می‌شوند و نقشی فعال دارند؛ مانند تدارکات، [[عزاداری]]، همراهی با مردان در جلسات صلح و در نهایت یکی از مفاد توافق‌نامهٔ صلح، [[ازدواج]] دختری از یک طایفه با مردی از طایفهٔ دیگر است.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص157.]</ref>

 

آیین برگزاری خون‌بس، با کنش‌های جمعی و توأم با ابراز احساسات مانند [[عزاداری]] و تسلیت به خانوادهٔ متوفی، گریه کردن زنان و مردان، شلیک تفنگ و ابراز پشیمانی و درخواست گذشت است که سبب فروکش کردن کینه‌های درونی افراد می‌شود.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص158-159.]</ref>  

در گذشته، قاتل دست‌بسته یا همراه با [[قرآن]] و شمشیر به‌دست نزد خانوادهٔ مقتول می‌رفت. در مجلسی که ریش‌سفیدان دو طرف حضور داشتند، یکی از ریش‌سفیدان طایفهٔ قاتل به صاحب خون پیشنهاد می‌کرد که میان [[قرآن]] و شمشیر که نماد [[صلح]] و [[انتقام]] است، یکی را برگزیند؛ شأن قرآن و جایگاه والای بزرگان طایفه، خانوادهٔ مقتول را ناگزیر از چشم‌پوشی از انتقام و رضایت‌دادن به خون‌بس می‌کرد.<ref>بهمن‌بیگی، عرف و عادت در عشایر فارس، تهران، ۱۳۲۴ش، ص35.</ref>  

ریش‌سفیدان برای پایان دادن به دعواهای خونین بین دو قوم، دختری از طایفه قاتل به طایفه مقتول می‌دادند.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس اکرمی، «ناگفته‌هایی درباره آیین خون‌بس»، سایت ایسنا.]</ref> اگر سن دختر کم بود، اقوام صبر می‌کردند تا به [[سن بلوغ]] برسد و به عقد مردی از طایفه مقتول درآید.<ref>تیموری، «خین صالح و کالات»، ۱۳۸۱ش، ص۸۱.</ref> گاهی با توجه به میزان جرم یا طبقهٔ اجتماعی قاتل و مقتول، تا چهار دختر به طایفه مقتول داده می‌شد.<ref>جانب‌الهی، «نکاتی از نقش پنهان زن در گستره پنج قرن تاریخ عشایر بلوچ»، ۱۳۶۹ش، ص۴۷–۴۸.</ref> این دختران [[جهیزیه]]، [[مهریه]] و [[مراسم عروسی|جشن عروسی]] نداشتند و خانوادهٔ قاتل به خانوادهٔ دختر [[شیربها]] نیز نمی‌داد<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خون‌بس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجی‌زاده، «خون‌بس»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref> و این دختران از جایگاه پایینی در طایفه برخوردار می‌شدند.<ref>[https://lorestan.iqna.ir/fa/news/3859806/رسمی-که-برای-رضای-خدا-نیست-عروسانی-که-قربانی-می‌شوند «رسمی که برای رضای خدا نیست/ عروسانی که قربانی می‌شوند»، خبرگزاری بین‌المللی قرآن.]</ref> علاوه بر [[دختر]]، دیه‌ای شامل [[پول]]،<ref>تیموری، «خین صالح و کالات»، ۱۳۸۱ش، ص۷۹.</ref> اسلحه ضارب و زمین نیز داده می‌شد.<ref>حنیف، شناخت ایل بیرانوند، ۱۳۷۷ش، ص۱۳۳.</ref> عشایر [[قوم بلوچ|بلوچ]] به این خون‌بها «بِجار»<ref>برقعی، سازمان سیاسی حکومت محلی بنت، ۱۳۳۶ش، ص۲۰۴.</ref> و در لرستان به آن [[تاسو]] می‌گویند.<ref>امرایی، «با عشایر لرستان از نزاع تا انتقام و صلح»، ۱۳۷۵ش، ص۱۴۸.</ref> امروزه خون‌بها بیشتر شامل پول، اسلحه و زمین می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/99060201729/ناگفته-هایی-درباره-آیین-خون-بس اکرمی، «ناگفته‌هایی درباره آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایسنا.]</ref>

میان برخی از عشایر لر و لک، مرسوم است که پیش از برگزاری مراسم خون‌بس خانوادهٔ قاتل چند رأس [[گوسفند]]، مقداری [[برنج]]، [[قند]] و [[چای]] و [[سیگار]] توسط سلمانی یا حمامی محل، برای پذیرایی به خانهٔ مقتول بفرستد. گاهی موضوع خون‌بس را به احترام مقتول و [[خانواده]] و طایفهٔ وی تا پس از مراسم چهلم یا حتی سالگرد مقتول عقب می‌اندازند و مطرح نمی‌کنند.<ref>[https://www.cgie.org.ir/fa/article/245189/خون‌بس#c0098bc4a-7795-4fd5-ab74-903b2225ea64 حاجی‌زاده، «خون‌بس»، وب‌سایت دائرةالمعارف بزرگ اسلامی.]</ref>  

میان عشایر عرب‌زبان، هنگامی که قتلی صورت می‌گرفت، خانوادهٔ قاتل از خانوادهٔ مقتول فرصت می‌گرفتند؛ در این مدت خانوادهٔ قاتل مصونیت داشت. در پایان فرصت، اگر دو خانواده به توافق نمی‌رسیدند، میان دو عشیره جنگ می‌شد؛ اما اگر به توافق می‌رسیدند، خانوادهٔ فصل‌دهنده پرچمی را که نماد پرچم [[حضرت ابوالفضل]] است، به چوب می‌بست.<ref>عزیزی، قبایل و عشایر عرب خوزستان، ۱۳۷۳ش، ص۱۱۵.</ref>

== پیامدهای خون‌بس ==

به‌باور پژهشگران سنت خون‌بس دارای آثار مثبت و منفی اجتماعی است؛ این رسم برای طوایف و نظام ایلی از نظر اجتماعی سبب تقویت همبستگی و اتحاد خویشاوندی می‌شود و از طرف دیگر اختلافات در درون ایل به آسانی و با توافق از بین می‌رود؛ اما به لحاظ جایگاه اجتماعی زن، یک پدیدهٔ ضدزن انگاشته می‌شود و اکثر زنان خون‌بس از اجرای این رسم، احساس نارضایتی دارند. برچسب خوردن در میان ایل، بزرگ‌ترین داغی است که زنان خون‌بس ازآن رنج می‌برند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص163-164.]</ref> رسم خون‌بس، برای زنانی که از این طریق [[ازدواج]] می‌کنند، ممکن است آسیب‌های روانی مانند [[افسردگی]]، ناراحتی اعصاب، انواع [[خودکشی]]، ناامیدی و ناراضی بودن از زندگی را به‌همراه داشته باشد. برخی از زنان خون‌بس، معتقدند که آنها قربانی اهداف نظام ایلی شده‌اند و بعد از ازدواج در میان مردم، نوعی برچسب به آنها زده می‌شود و احساس خوش‌بختی نمی‌کنند.<ref>[https://jiss.isca.ac.ir/article_66171_9c905d2e7f75b9eb33f3fef5a2d309cf.pdf خان‌محمدی و احسانی، «مطالعۀ انسان‌شناختی پدیدۀ خون‌بس در منطقۀ صیدون خوزستان»، 1397ش، ص162.]</ref>

=== جرم‌انگاری در قانون ===

رسم خون‌بس، به‌عنوان مصداق [[ازدواج اجباری]]، در [[مجلس شورای اسلامی]]، [[جرم‌انگاری]] شده است.<ref>[https://www.mehrnews.com/news/5714871/لایحه-ای-برای-حمایت-از-زنان-جرم-انگاری-اجبار-زن-به-ازدواج-و «لایحه‌ای برای حمایت از زنان/ جرم‌انگاری اجبار زن به ازدواج و طلاق»، خبرگزاری مهر.]</ref>

=== حرمت شرعی ===

[[آیت‌الله خامنه‌ای]] معتقد است که دادن دختر از قبیله‌ای به قبیله‌ای دیگر برای حل اختلاف، بدون این‌که از خودِ دختر اجازه بگیرند، خلاف شرع است.<ref>[https://www.hamshahrionline.ir/news/545879/نظر-صریح-رهبر-انقلاب-درباره-رسم-خون-بس «نظر صریح رهبر انقلاب دربارۀ رسم خون‌بس»، همشهری آنلاین.]</ref>

برخی استان‌های کشور، برای ثبت خون‌بس در فهرست آثار ناملموس تلاش کرده‌اند؛ اما تعدادی از زنان خوزستانی در فضای مجازی با هشتگ‌های #من_فصیله_نمی‌شوم و #من_خون‌بس_نمی‌شوم، به ثبت این رسم در فهرست میراث معنوی اعتراض کردند. برخی از مؤسسه‌های مردم‌نهاد نیز از [[قوه قضاییه]] درخواست کردند که بر اساس [[قانون اساسی جمهوری اسلامی ایران]]، از حقوق شرعی و قانونی زنان حمایت شود.<ref>[https://www.irna.ir/news/83908100/پرونده-ای-به-نام-قربانیان-آیین-خون-بس وائلی‌زاده، «پرونده‌ای به نام قربانیان آیین خون‌بس»، خبرگزاری ایرنا.]</ref>

[[خون‌بس (فیلم)|فیلم سینمایی خون‌بس]] به نویسندگی و کارگردانی [[ناصر غلامرضایی]] در سال ۱۳۶۹ش به این موضوع پرداخته است.<ref>[https://moshakhasat.ir/movie/فیلم-خون-بس «فیلم خون‌بس»، وب‌سایت مشخصات.]</ref>