بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۷۵: | خط ۷۵: | ||
== سیاست قوم پشتون در افغانستان == | == سیاست قوم پشتون در افغانستان == | ||
از زمان تشکیل دولت مدرن افغانستان، | از زمان تشکیل دولت مدرن افغانستان، سلسله درانی با پادشاهانی چون تیمور شاه درانی، زمان شاه درانی، شاه محمود درانی، شاه شجاع درانی، سلطان علیشاه درانی، ایوب شاه درانی و کامران میرزا، تا اواسط قرن نوزدهم بر افغانستان حکمرانی کردند. در ۱۸۲۶م دوست محمدخان از خاندان بارکزایی که از طوایف مهم پشتون بهشمار میرفت، قدرت را به دست گرفت و سلسله جدیدی تأسیس کرد. این خاندان که تا قرن بیستم حکومت را در اختیار داشت، شامل پادشاهانی چون شیرعلی خان، محمد افضل خان، محمد اعظم خان، محمد یعقوب خان، عبدالرحمان خان، ایوب خان، حبیبالله خان، امانالله خان، عنایتالله شاه، محمد نادر شاه و محمد ظاهر شاه بود. دورهٔ چهل ساله حکومت محمدظاهر شاه بهعنوان طولانیترین دوره ثبات سیاسی در تاریخ معاصر افغانستان شناخته میشود.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۳۵.</ref> | ||
در | در نیمۀ دوم قرن اخیر از حکومت محمدداوود خان گرفته تا رژیم وابسته به شوروی نورمحمد ترهکی و امین، ببرک کارمل، دولت نجیبالله، امارت طالبان و در نهایت نظام جمهوری به ریاست حامد کرزی و اشرف غنی، همگی توسط شخصیتهای پشتون رهبری شده است. در در صدسال اخیر تنها حکومت ۹ ماههٔ حبیبالله کلکانی و دولت مجاهدین به رهبری برهان الدین ربانی استثنا است.<ref>[https://tolonews.com/fa/afghanistan-170852 «حاکمان صد سال گذشتۀ افغانستان کیها بودهاند؟» وبسایت طلوع نیوز]</ref> تداوم حاکمیت سیاسی پشتونها در افغانستان، تأثیر عمیقی بر ساختار قدرت و سیاست در این کشور گذاشته است. با وجود تغییرات مکرر نظامهای سیاسی و چالشهای متعدد، پشتونها همواره جایگاه مرکزی خود را در معادلات سیاسی افغانستان حفظ کردهاند. این موقعیت ممتاز، ریشه در تاریخ، جمعیت و پراکندگی جغرافیایی این قوم در افغانستان دارد.<ref>فرهنگ، افغانستان در پنج قرن اخیر، ۱۳۸۵ش، ج۱، ص۱۳۵.</ref> | ||
از زمان تشکیل حکومت افغانی، علاوهبر اینکه سیاست قومی بوده حکومت افغانستان همیشه تحت سلطه درانیها و قبیلهای بوده است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص50-60.</ref> طایفه «غلزایی» هرچند در ساختار قدرت سیاسی مشارکت داشتند، ولی هیچگاه حکومت انحصاری را چون رقیب خود در دست نداشتند. پس از کودتای | از زمان تشکیل حکومت افغانی، علاوهبر اینکه سیاست قومی بوده حکومت افغانستان همیشه تحت سلطه درانیها و قبیلهای بوده است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص50-60.</ref> طایفه «غلزایی» هرچند در ساختار قدرت سیاسی مشارکت داشتند، ولی هیچگاه حکومت انحصاری را چون رقیب خود در دست نداشتند. پس از کودتای حزب دموکراتیک خلق در ۱۳۵۷ش با سقوط سلسله «بارکزایی» حاکمیت سیاسی در اختیار طایفهٔ دیگری از پشتونها «غلزایی» قرار گرفت.<ref>[https://lib.eshia.ir/23019/1/2778 فکرت، «پشتون»، دانشنامه جهان اسلام، 1375ش، ج1، ص2778.]</ref> از اینرو ساختار قدرت سیاسی در افغانستان تنها خود را در برابر مطالبات قبیلهٔ رقیب از اقوام پشتون پاسخگو میدانست و نوعی انحصار سیاسی وجود داشت که بر اساس آن اقوام غیر پشتون از مشارکت سیاسی در این ساختار محروم بودند.<ref>[http://www.afghanpaper.com/info/joghrafia/aghvam.htm «اقوام ساکن در افغانستان»، وبسایت شبکه اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> این سیاست انحصارگرایی و همچنین رقابت بین قبیله درانیها و غلزاییها ادامه داشته و امروزه بهصورت کامل اجرایی شده است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص68.</ref> | ||
=== لویه جرگه === | === لویه جرگه === | ||
[[پرونده:قوم پشتون۹.jpg|جایگزین=لویهجرگه-ثریا همسر شاه امانالله بدون حجاب|بندانگشتی|لویهجرگه ۱۳۰۷ش که ثریا همسر شاه امانالله در آن بدون حجاب ظاهر شد]] | [[پرونده:قوم پشتون۹.jpg|جایگزین=لویهجرگه-ثریا همسر شاه امانالله بدون حجاب|بندانگشتی|لویهجرگه ۱۳۰۷ش که ثریا همسر شاه امانالله در آن بدون حجاب ظاهر شد]] | ||
لویهجرگه بهعنوان یک نهاد سنتی و مشورتی در افغانستان، ریشه در فرهنگ و سنتهای قوم پشتون دارد و بهعنوان مجمعی بزرگ برای تصمیمگیریهای کلان ملی عمل میکند. این نهاد که ترکیبی از | لویهجرگه بهعنوان یک نهاد سنتی و مشورتی در افغانستان، ریشه در فرهنگ و سنتهای قوم پشتون دارد و بهعنوان مجمعی بزرگ برای تصمیمگیریهای کلان ملی عمل میکند. این نهاد که ترکیبی از واژۀ لویه بهمعنای بزرگ و واژهٔ جرگه به مفهوم گردهمایی است، در سطوح مختلف از محلی تا ملی تشکیل میشود و نقش مهمی در نظام تصمیمگیری افغانستان ایفا کرده است. در سطح ملی، لویه جرگه بهعنوان نهادی فراپارلمانی برای حل مسائل اساسی کشور تشکیل میشود. مهمترین تصمیماتی که در این مجمع اتخاذ میشوند شامل انتخاب یا عزل پادشاه، تصویب یا اصلاح قانون اساسی، اعلان جنگ یا صلح، اعلام وضعیت فوقالعاده و دیگر مسائل استراتژیک کشور است. تمام قوانین اساسی افغانستان از سال ۱۹۲۳م به بعد توسط لویه جرگههای ملی به تصویب رسیدهاند. این نهاد سنتی اولین بار در ۱۷۰۹م برای انتخاب میرویس هوتک به عنوان رهبر تشکیل شد و پس از تأسیس افغانستان مدرن در سال ۱۷۴۷م توسط احمدشاه ابدالی، بهعنوان مکانیسمی برای مشروعیت بخشیدن به حکومتها تثبیت شد. در طول تاریخ افغانستان، لویه جرگههای متعددی برای حل بحرانهای ملی تشکیل شده است، از جمله لویه جرگه معروف ۱۷۴۷م در قندهار که به انتخاب احمدشاه ابدالی انجامید و لویه جرگه ۱۸۴۱م که در پاسخ به تهاجم انگلیس برگزار شد.<ref>علیآبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 449-452.</ref> | ||
== فرهنگ قوم پشتون == | == فرهنگ قوم پشتون == | ||
| خط ۸۹: | خط ۸۹: | ||
=== دین و مذهب === | === دین و مذهب === | ||
مردم پشتون، از نظر دینی، [[مسلمان]] و سنیمذهب هستند که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد پیرو مذهب حنفی<ref>[http://www.afghanpaper.com/info/etelaat%20omomi/mazhabeafghanestan.htm «ساختار مذهبی در جامعه افغانستان»، وبسایت اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> و اقلیتی کوچک [[شیعه]] دوازدهامامی<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/80966/ظرفیت-شناسی-قومیت-و-مذهب،-پیچیدگی-های-جامعه-ی-افغانستان#:~:text=پشتون%20ها،%20از%20نظر%20مذهبی،%20سنی%20حنفی، و%20چهارده%20وزارت%20خانه%20ی%20مهم%20در «ظرفیتشناسی ؛ قومیت و مذهب، پیچیدگیهای جامعه ی افغانستان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و شماری از آنها نیز سنی | مردم پشتون، از نظر دینی، [[مسلمان]] و سنیمذهب هستند که حدود ۶۰ تا ۷۰ درصد پیرو مذهب حنفی<ref>[http://www.afghanpaper.com/info/etelaat%20omomi/mazhabeafghanestan.htm «ساختار مذهبی در جامعه افغانستان»، وبسایت اطلاعرسانی افغانستان.]</ref> و اقلیتی کوچک [[شیعه]] دوازدهامامی<ref>[https://hawzah.net/fa/Article/View/80966/ظرفیت-شناسی-قومیت-و-مذهب،-پیچیدگی-های-جامعه-ی-افغانستان#:~:text=پشتون%20ها،%20از%20نظر%20مذهبی،%20سنی%20حنفی، و%20چهارده%20وزارت%20خانه%20ی%20مهم%20در «ظرفیتشناسی ؛ قومیت و مذهب، پیچیدگیهای جامعه ی افغانستان»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه.]</ref> و شماری از آنها نیز سنی [[حنبلی]]، [[شافعی]]، [[وهابی]] و [[سلفی]]، یهودی و مسیحی هستند.<ref>[https://www.vajehyab.com/wiki/افغان-2 «افغان»، وبسایتواژهیاب.]</ref> | ||
=== باورهای عامیانه === | === باورهای عامیانه === | ||
قوم پشتون، باورهای عمیقی دربارهٔ جهان نادیده دارند که در سبک زندگی و نگرش آنان به طبیعت ریشه دوانده است. | |||
* '''طلسم''': در | * '''طلسم''': در قوم پشتون، باورهای خرافی ریشهای عمیق دارد. این باورها که بخشی از فرهنگ عمومی را تشکیل میدهند، شامل اعتقاد به طلسمات و قدرتهای ماورایی میشود. در مناطق روستایی، هندوان را استادان این علوم خفیه میدانند و گاه برای حل مشکلات خود به آنان متوسل میشوند. این باورها که بخشی از هویت فرهنگی این قوم محسوب میشوند گاهی زمینهساز سوءاستفاده افراد فرصتطلب میشوند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۱۶.</ref> | ||
* '''غول بیابانی''': مردم پشتون به وجود جانوری عظیمالجثه و ترسناک در کوهها و بیابانهای خلوت، باور دارند. این موجود در باور عامه، مسئول ناپدید شدن رهگذران دانسته میشد. جالب آنکه | * '''غول بیابانی''': مردم پشتون به وجود جانوری عظیمالجثه و ترسناک در کوهها و بیابانهای خلوت، باور دارند. این موجود در باور عامه، مسئول ناپدید شدن رهگذران دانسته میشد. جالب آنکه پدیدۀ طبیعی سراب نیز به فریبکاری این موجود نسبت داده میشد. | ||
* '''شهر خاموش''': گورستانها با عنوان شاعرانه شهر خاموشان، جایگاه ویژهای در فرهنگ این مردم دارند. اعتقاد بر این است که ارواح درگذشتگان بر سر مزار خود حاضر میشوند و از [[عطر]] گلهایی که بازماندگان بر مزار میگذارند و دود بخورها بهره میبرند. مراقبت از قبور و [[زیارت]] | * '''شهر خاموش''': گورستانها با عنوان شاعرانه شهر خاموشان، جایگاه ویژهای در فرهنگ این مردم دارند. اعتقاد بر این است که ارواح درگذشتگان بر سر مزار خود حاضر میشوند و از [[عطر]] گلهایی که بازماندگان بر مزار میگذارند و دود بخورها بهره میبرند. مراقبت از قبور و [[زیارت|زیارت اهل قبور]] در فرهنگ پشتون، اهمیت دارد. همچنین بر اساس باور عامیانه پشتونها، ارواح شخصیتهای مقدس در مواقع حساس، ظهور میکنند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۱۷.</ref> | ||
* '''تأثیر رؤیا''': اعتقاد به تأثیر رؤیاها و امکان پیشبینی آینده، بخشی از فرهنگ شفاهی و سنتی این منطقه محسوب میشود و در تصمیمگیریهای روزمره و تفسیر رویدادهای زندگی نقش دارد. آنها خوابها را پیامهایی از عالم غیب میدانند که میتوانند خبر از آینده دهند. | * '''تأثیر رؤیا''': اعتقاد به تأثیر رؤیاها و امکان پیشبینی آینده، بخشی از فرهنگ شفاهی و سنتی این منطقه محسوب میشود و در تصمیمگیریهای روزمره و تفسیر رویدادهای زندگی نقش دارد. آنها [[خواب|خوابها]] را پیامهایی از [[عالم غیب]] میدانند که میتوانند خبر از آینده دهند. | ||
* '''طالعبینی''': در فرهنگ پشتون، فال شانه که با بررسی استخوان شانه گوسفند در برابر نور انجام میشود، از متداولترین روشهای طالعبینی است. این کار که نیاز به مهارت و تجربه خاصی دارد، همانند | * '''طالعبینی''': در فرهنگ پشتون، فال شانه که با بررسی استخوان شانه گوسفند در برابر نور انجام میشود، از متداولترین روشهای طالعبینی است. این کار که نیاز به مهارت و تجربه خاصی دارد، همانند [[قهوه|فال قهوه]] در دیگر فرهنگها، جایگاه ویژهای در پیشبینی آینده نزد مردم دارد. روشهای دیگری مانند [[قرعهکشی]] با تیر که در آن از مسیر پرواز تیر بدون هدف نشانههایی استنباط میشود، یا فالگیری با [[تسبیح]] که با شمردن دانههای آن انجام میگیرد، از دیگر شیوههای مرسوم در این فرهنگ هستند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۱۸.</ref> | ||
=== زبان و ادبیات === | === زبان و ادبیات === | ||
زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم میکنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد میشود. | زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم میکنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد میشود. | ||
==== | ==== ریشهشناسی ==== | ||
پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهیاز پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگیهای طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه بهنام «افغانی» یاد میشود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واجهای فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیدهشده و همیشه به «پ» تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ «پ» خوانده میشود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل میشود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» بهترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویشهای زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم میشود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم میشود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستینبار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهیاز پژوهشگران، «همسایه نزدیکتر از خویش: افغانستان از ویژگیهای طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه بهنام «افغانی» یاد میشود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واجهای فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیدهشده و همیشه به «پ» تبدیل میشود یا دستکم با تلفظ «پ» خوانده میشود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل میشود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» بهترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژههای مشترک زبانهای فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویشهای زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم میشود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم میشود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگینکمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستینبار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وبسایت خراسان زمین.]</ref> | ||
