پیش‌نویس:قوم پشتون: تفاوت میان نسخه‌ها

زبان پَشتو یا پَختو (به پشتو: پښتو) یکی از دو زبان رسمی افغانستان در کنار [[زبان فارسی]] است که اقوام پشتو بدان تکلم می‌کنند. این زبان، همچنین دومین زبان پرگویش در پاکستان است. در ادبیات فارسی و عرف عامه از این زبان به نام افغانی یا اوغون نیز یاد می‌شود.

پشتو، زبان مادری اکثر اقوام پشتون است<ref>گروهی‌از پژوهشگران، «همسایه نزدیک‌تر از خویش: افغانستان از ویژگی‌های طبیعی تا خصوصیات انسانی»، 1387ش، ص69.</ref> که در ادبیات فارسی گاه به‌نام «افغانی» یاد می‌شود.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) و قواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref> حروف نوشتاری این زبان، برگرفته از [[زبان عربی]] است و تعدادی از حروف آوایی آن نیز، اختصاصی است.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص64.</ref> ۶۰درصد از واژگان زبان پشتو برگرفته از زبان فارسی است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> زبان پشتو دارای ۴۴ حرف و واج، متشکل از ۱۴ واکه و ۳۰ همخوان است. پشتو همهٔ واج‌های فارسی را دارد، بجز «ف» که در پشتو کم دیده‌شده و همیشه به «پ» تبدیل می‌شود یا دست‌کم با تلفظ «پ» خوانده می‌شود. حرف «ج» گهگاه به «ځ» و حرف «چ» به «څ» تبدیل می‌شود؛ مانند تبدیل «چادر»، «چاه»، «جان» و «جنگل» به‌ترتیب به «څادر»، «څاه»، «ځان» و «ځنگل».<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/340477/معرفی-و-نقد-کتاب-واژه-های-مشترک-زبان-های-فارسی-و-پشتو-سید-قیوم-سلیمانی سلیمانی، واژه‌های مشترک زبان‌های فارسی و پشتو، معرفی و نقد کتاب، 1382ش، 317-322.]</ref> گویش‌های زبان پشتو به دو گونهٔ کلی تقسیم می‌شود: ۱. گونل نرم جنوبی «پشتو»؛ ۲. گونهٔ سخت شمالی «پختو». ازنظر لهجه به دو لهجهٔ مشهور مشرقی و غربی (قندهاری) تقسیم می‌شود.<ref>ارزگانی، افغانستان رنگین‌کمان اقوام، 1390ش، ص71.</ref> نخستین‌بار، الفبای پشتو در قرن شانزدهم میلادی توسط پیر روشن ساخته شد و او ۱۳ حرف جدید را ایجاد کرد.<ref>. [https://books.google.com/books?id=PkVeBAAAQBAJ "The Pashtun Question"books.google].</ref> در ۱۹۵۸م محققان و نویسندگان پشتون افغانستان و پاکستان طی یک نشست در کابل، استاندارد امروزی الفبای زبان پشتو را تنظیم کردند،<ref>"A Standard [http://www.khyber.org/publications/026-030/standardpashto.shtml Pashto"MacKenzie, D. N.' 1959.]</ref> اما روند ایجاد قواعد ادبی زبان پشتو تا کنون کامل نشده است.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>

در منشأ تاریخی زبان پشتو همانند نژاد قوم پشتون اختلاف‌نظرهای زیادی بین تاریخ‌نویسان و زبان‌شناسان وجود دارد؛ برخی استدلال کرده‌اند زبان پشتو از تبار اوستایی یا گونه‌های بسیار نزدیک به آن است.<ref>[https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto "AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref>برخی زبان پشتو را جزء زبان‌های ایرانی و دارای ویژگی‌های مشترک با زبان‌های ایرانی مانند باختری،<ref>زبان باختری در سده‌های یکم تا نهم میلادی در سرزمین باستانی بلخ، پیش از گسترش زبان فارسی در شمال ایالت خراسان باستان (افغانستان کنونی) رایج بوده است. ابوالقاسمی، تاریخ زبان فارسی، 1392ش، ص126.</ref> خوارزمی و سغدی می‌دانند.<ref>خوارزمی از شاخة شمالی زبان‌های ایرانی میانة شرقی بود و تا اواخر سدة چهاردهم میلادی در سرزمین خوارزم زنده بود، سپس جایش را به زبان ازبکی داد. (رضایی باغ‌بیدی، تاریخ زبان‌های ایرانی، 1388ش، ص95.)</ref> قواعد آواشناسی نشان می‌دهد که واژه پشتو، شکل دگرگون‌شده‌ای از همان واژه پَرسَوا (به-معنی پارسی) است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> پرفسور مارکوارت براین باور است که پشتو مشتق از پختو و آن نیز از واژه پرسوا (parsuwā) و پرسوا از ریشه (parsū) سانسکریت است که نام قبیله جنگجو در شمال غربی هند بوده است.<ref>. [https://iranicaonline.org/articles/afghanistan-vi-pasto AFGHANISTAN vi. Paṧto",iranicaonline.]</ref> بطلمیوس هم آن را پکتین نوشته است؛ بنابراین، نام پشتو از همان «پکهت» و «پکتویس» و «پکتین» ساخته شده و پشتو و پختو تلفظ می‌شود.<ref>[https://rch.ac.ir/article/Details/13142 «پشتو (یا پختو) از زبانهای ایرانی شرقی دورة جدید»، وب‌سایت دانشنامه جهان اسلام.]</ref> به‌روایت برخی مورخان و زبان‌شناسان نخستین اثر نوشتاری به زبان پشتو در سده شانزدهم میلادی نگارش یافته است. در طی سده‌های بعدی نیز تولید آثار ادبی و علمی به این زبان بسیار اندک بوده؛ اما پس از ارتقای آن به زبان رسمی دولت در سال ۱۹۳۶م، روزنامه، کتاب و آثار ادبی قابل توجهی به این زبان نشر و به زبان آموزشی و علمی نیز مبدل شد.<ref>[https://www.khorasanzameen.net/php/read.php?id=2281 «تاریخ ایجاد زبان افغانی (پشتو) وقواعد آن»، وب‌سایت خراسان زمین.]</ref>

=== نهادهای فرهنگی و ادبی پشتون ===

=== پشتونوالی ===