پیش‌نویس:قوم هزاره: تفاوت میان نسخه‌ها

# '''تق و جفت:''' بازی ساده با هسته‌های میوه که حدس زدن تعداد آنها است. بازیکن باید تشخیص دهد تعداد زوج است یا فرد. این بازی به توانایی خواندن ذهن حریف نیاز دارد.

# '''بیری بیری بازی:''' بازی نمایشی عروس و داماد که کودکان اجرا می‌کنند. با آوازهای خاص مراسم عروسی را بازسازی می‌کنند. این بازی خلاقیت و کار گروهی را تقویت می‌کند.

# '''خاله‌بازی:''' بازی نقش‌آفرینی دختران با عروسک‌های پارچه‌ای. آنها نقش مادران و زنان خانواده را بازی می‌کنند و به تقویت مهارت‌های اجتماعی آنها کمک می‌کند.

# '''بجول یا شیغی بازی:''' بازی با استخوان قوزک پای گوسفند که انواع مختلف دارد. بازیکنان باید استخوان‌ها را از فاصله مشخص بزنند. دقت و مهارت پرتاب در این بازی مهم است.

# '''نشانه زنی (اُشَد):''' مسابقه تیراندازی با تفنگ، بین دو گروه. هر گروه سعی می‌کند به هدفی در دوردست اصابت کند. این بازی به تمرکز و مهارت تیراندازی نیاز دارد.

# '''دایره بازی:''' بازی دفاع از منطقه که یک گروه از دایره خود محافظت می‌کند. گروه مهاجم سعی می‌کند وارد دایره شود. سرعت و هماهنگی تیمی در این بازی مهم است.

# '''سنگ اندازی:''' مسابقهٔ قدرت که بازیکنان یک سنگ به‌نسبت بزرگ را با توافق انتخاب و پرتاب می‌کنند. هر کس سنگ را دورتر پرتاب کند برنده است. قدرت بدنی بالا در این بازی ضروری است.

# '''تیرو کمان بازی:''' مسابقه تیراندازی سنتی با کمان‌های دست‌ساز. بازیکنان باید به هدف‌های مختلف اصابت کنند. تمرکز و مهارت بالا نیاز دارد.

# '''چرخ چرخ بازی:''' بازی دویدن و چرخیدن دور دایره برای گرفتن دستمال. بازیکنان باید همزمان با چرخش دستمال را بگیرند. استقامت و سرعت در این بازی مهم است.

# '''زنبور آسی بازی:''' بازی دست جمعی با حرکات دست و شعر. بازیکنان باید هماهنگ با شعر حرکات را انجام دهند. این بازی به هماهنگی و سرعت واکنش نیاز دارد.

# '''لخشک روی سُرجه:''' یک بازی زمستانی سنتی که به‌طور معمول در اواخر فصل سرما و نزدیک بهار انجام می‌شود و بیشتر بین کودکان، نوجوانان و جوانان محبوبیت دارد. در این بازی، کودکان با استفاده از تخته‌های چوبی یا وسایل مشابه بر روی شیب‌های پوشیده از برف سفت (که بر اثر تابش خورشید در روز و سرمای شدید در شب، مانند یخ سفت شده است و در گویش محلی به آن سُرجه می‌گویند) سر می‌خورند. این فعالیت که شباهت زیادی به اسکی روی برف دارد، به مهارت در حفظ تعادل و کنترل سرعت نیاز دارد.<ref>[https://kabulestan.com/مکان-ها/شهر-باستانی-بامیان/ «ولایت باستانی بامیان»، وب‌سایت کابلستان.]</ref>

بازی‌های هزارگی به‌طور عموم ماهیت گروهی و جمعی دارد و به‌صورت معمول بین دو یا چند تیم انجام می‌شود. این بازی‌ها بیشتر در فضای باز اجرا می‌شود و نیاز به تحرک بدنی بالایی دارد. ابزارهای ساده و در دسترس مانند سنگ، چوب، توپ پشمی و اشیاء طبیعی در این بازی‌ها به کار می‌رود. بسیاری از این بازی‌ها بر پایهٔ رقابت و مسابقه طراحی شده است و قوانین مشخصی دارد. برخی از بازی‌ها مانند شیر و بز و قطار بازی، از جنبهٔ استراتژیک و فکری برخوردار بوده و شبیه به شطرنج است. در مقابل، بازی‌هایی مانند توپ‌بازی و طناب‌کشی بیشتر بر قدرت بدنی و هماهنگی گروهی تأکید دارد. مهارت‌های فردی مانند دقت، تمرکز و چابکی در بازی‌هایی مانند سنگ‌چوقو و تشله‌بازی اهمیت ویژه‌ای دارد. برخی بازی‌ها مانند چم تشکی و دستمال پشتی بر تقویت حواس پنجگانه و هوشیاری بازیکنان تمرکز دارد.

بازی‌های هزارگی اغلب با آواز، شعر و حرکات موزون همراه بوده که نشان‌دهندهٔ پیوند عمیق آنها با فرهنگ و ادبیات شفاهی است. برخی بازی‌ها مانند بیری بیری و پیرگ‌بازی، جنبهٔ نمایشی و آیینی دارد و مناسبات اجتماعی و فرهنگی را بازتاب می‌دهد. این بازی‌ها به‌طور معمول با توافق جمعی شروع و پایان می‌یابد و گاه برنده و بازندهٔ مشخصی ندارد. بسیاری از آنها به‌صورت خودجوش و بدون نیاز به ابزارهای خاص طراحی شده است. بازی‌های هزارگی علاوه‌بر جنبهٔ سرگرمی، کارکرد آموزشی داشته و مهارت‌های زندگی، کار گروهی و حل مسئله را تقویت می‌کند. برخی بازی‌ها مانند گرگ و گوسفند و دایره‌بازی، مفاهیم دفاع و حمله را در قالب بازی آموزش می‌دهد. بازی‌های فصلی نیز در میان هزاره‌ها رواج داشته که با شرایط آب و هوایی و مشاغل فصلی هماهنگ است.<ref>[https://jaghori1.blogfa.com/post/236/درنگی-بر-بازی-های-هزارگی-بخش-نخست- «درنگی بر بازی‌های هزارگی»، وبلاگ جاغوری یک.]</ref>

لباس سنتی مردان هزاره از چند بخش اصلی تشکیل شده که هر کدام کارکرد خاص خود را دارد. پیراهن بلند و گشاد که به‌طور معمول از پارچه پنبه‌ای تهیه می‌شود و در دو نوع بدون یقه و یقه‌دار وجود دارد. شلوار گشاد که از کمر تا مچ پا را می‌پوشاند و به جای کش از نخ ضخیم (ایزاربند) برای محکم کردن آن استفاده می‌شود. جلیقه یا «واسکت» روی پیراهن پوشیده می‌شود که در مناطق مختلف ممکن است تفاوت‌های جزئی داشته باشد. برای هوای سردتر، جاکت و کت به این مجموعه اضافه می‌شود.<ref>علی‌آبادی، جامعه و فرهنگ افغانستان، ۱۳۹۵ش، ص 294-297.</ref>

برک، به‌عنوان یکی از اجزای اصلی پوشاک مردان هزاره، از پشم بره‌های خاص منطقه هزارستان تهیه می‌شود و ویژگی‌های منحصر به فردی دارد. این لباس نرم و ضخیم، علاوه‌بر مقاومت در برابر رطوبت و خاصیت گرمابخشی بالا، به‌دلیل خواص درمانی خود در تسکین دردهای عضلانی و مفاصل شناخته شده است. مردان هزاره به‌طور معمول برک را همراه با پیراهن‌های بلند و گشاد از جنس پنبه یا کتان و تنبان‌های راحت می‌پوشند و سرپوش آنها شامل کلاه‌های نمدی، عمامه‌های سنتی یا دستارهای محلی است. امروزه با وجود تغییرات در سبک پوشش، برک همچنان به عنوان نماد هویت فرهنگی و اجتماعی مردان هزاره در مراسم مهم و زندگی روزمره کاربرد دارد، هرچند کاهش تولید برک اصیل، گرانی مواد اولیه و کمبود استادکاران ماهر از چالش‌های حفظ این میراث ارزشمند به‌شمار می‌رود.<ref>[https://www.tebyan.net/news/361566/لباس-های-سنتی-زنان-و-مردان-هزاره «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

لباس زنان هزاره تجلی گاه هنر، فرهنگ و هویت این قوم است که با دقت و ظرافت خاصی طراحی و دوخته می‌شود. این پوشش سنتی از اجزای متعددی تشکیل شده که هر کدام ویژگی‌های منحصر به فردی دارند و در کنار هم مجموعه‌ای کامل و چشم‌نواز را ایجاد می‌کنند.

* '''پیراهن بلند (پیرو)''': پیراهن اصلی زنان هزاره که به آن «پیرو» می‌گویند، بلند و تا ساق پا است. این پیراهن دارای یقه‌ای بسته و آستین‌هایی بسیار گشاد است که آزادی حرکت کامل را فراهم می‌کند. دو مدل اصلی از این پیراهن وجود دارد: نوع اول دارای چاک‌های کناری است که از پهلوها به سمت پایین باز شده و روی دامن قرار می‌گیرد، و نوع دوم که به‌صورت دایره‌ای معروف به «گل» دوخته می‌شود و بدون چاک است. جنس این پیراهن‌ها بسته به وضعیت اقتصادی خانواده از پنبه ساده تا ابریشم گلدار مرغوب متفاوت است. در نمونه‌های مجلسی و ویژهٔ مراسم، بخش پیش‌سینه با پولک‌دوزی‌های ظریف و پرکار تزیین می‌شود که نشانگر مهارت فوق‌العادهٔ زنان هزاره در هنرهای دستی است.

* '''دامن چندلایه''': پوشش پایین‌تنه از یک سیستم چندلایه هوشمند تشکیل شده است. لایه زیرین که به آن تنبان می‌گویند، از جنس چیت گلدار و رنگارنگ با قیمت مناسب دوخته می‌شود. روی این لایه، دامن اصلی از مخمل، زری یا تورهای نفیس و گران‌قیمت پوشیده می‌شود. حاشیهٔ پایین دامن‌های رویی با نخ‌های رنگین، حریری و گاه نخ‌های سیمین و زرین به‌صورت دستی دوخته می‌شود. این لایه‌بندی نه تنها به زیبایی بصری می‌افزاید، بلکه کارکرد عملی در محافظت از لباس زیر و تنظیم دمای بدن در فصول مختلف دارد.

* '''جلیقه (وسکت)''': وسکت به‌عنوان لایه رویی از مخمل یا زری گلدار دوخته می‌شود. نقوش طبیعی مانند درختان سرو، گل‌های محلی و پرندگان با ظرافت خاصی بر روی آن دوخته می‌شوند. در مراسم عروسی، این جلیقه‌ها با سکه‌های نقره‌ای قدیمی (معروف به سکه‌های شاهی) تزیین می‌شدند که امروزه با سکه‌های معمولی جایگزین شده است. هر سکه با بندهای ظریفی به جلیقه متصل می‌شود تا با حرکت عروس، صدای دلنشینی ایجاد کند. این سکه‌ها علاوه‌بر کارکرد تزیینی، نشانه‌ای از برکت و ثروت خانواده نیز محسوب می‌شوند.

* [[پرونده:قوم هزاره۷.jpg|جایگزین=لباس زنان هزاره|بندانگشتی|لباس زنان هزاره]]'''سرپوش‌''': زنان هزاره از سرپوش‌های سنتی متنوع استفاده می‌کردند که امروزه رواج کمتر دارد. یکی از این سرپوش‌ها «کلاه سَرغُوچ» بود که از چند قطعه پارچه مرغوب دوخته می‌شود و موها درون قسمت پشتی آن که به دم و آویزه معروف است جمع می‌شود. دختران جوان روی چارقد، تور یا زری سه‌گوش بزرگی می‌اندازند که با سنجاقی زیر گلو محکم می‌شود. دستمال کلاغی رنگ از پیشانی تا پشت سر گره می‌خورد و بخشی از آن به‌صورت آزاد آویزان می‌ماند. زنان مسن‌تر موهای پشت سر را می‌بافند، در حالی که دختران جوان موها را به‌صورت افشان رها می‌کنند یا از وسط می‌بندند.

* '''زیورآلات''': زیورآلات نقره‌ای بخش جدایی‌ناپذیر این پوشش سنتی زنان هزاره است. برای مثال پیکی (نیم‌دایره پیشانی) با منگوله‌های زرین، طوق و جودانه (گردنبندهای چندطبقه با آویزهای سلسله‌وار)، بالی و سلسله (نوارهای تزیینی گوش و پیشانی) و تیقی چیغی (حمایل مزین به سکه) از جمله این زیورآلات محسوب می‌شود. هر یک از این قطعات علاوه بر کارکرد تزیینی، معانی نمادین خاصی دارند و اغلب به‌عنوان جهیزیه و سرمایه خانواده محسوب می‌شوند. [[انگشتر|انگشترها]] و [[گوشواره‌|گوشواره‌ها]] به‌طور معمول از [[نقره]] ساخته می‌شوند و با سنگ‌هایی مانند [[عقیق]]، [[فیروزه]] و [[لاجورد]] تزیین می‌گردند.

پوشش زنان مسن با رنگ‌های تیره و طرح‌های ساده از لباس زنان جوان با رنگ‌های شاد و طرح‌های پرنقش‌ونگار متمایز می‌شود. لاته (چادر محلی) به عنوان پوشش روزمره استفاده می‌شود، در حالی‌که چادرهای تزیینی برای مراسم خاص نگهداری می‌شوند. امروزه گرچه برخی دختران جوان به پوشش مدرن مانند [[مانتو]] و شلوار روی آورده‌اند، اما این پوشش سنتی در مناطق روستایی همچنان به‌عنوان نماد هویت فرهنگی حفظ شده است. این لباس‌ها نه تنها بیانگر [[هنر اسلامی|هنر]] و ذوق زنان هزاره است، بلکه دانش بومی و مهارت‌های سنتی را از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌کند و داستان زندگی، اعتقادات و تاریخ این مردم را در هر دوخت و تزیین خود جای داده است.<ref>[https://www.tebyan.net/news/361566/لباس-های-سنتی-زنان-و-مردان-هزاره «لباس‌های سنتی زنان و مردان هزاره»، وب‌سایت تبیان.]</ref>

۲۹ [[اردیبهشت]]، به‌منظور پاسداشت از هویت فرهنگی و تاریخی قوم هزاره و با هدف حفظ و ترویج عناصر فرهنگی شامل زبان، پوشش سنتی، هنرهای دستی، موسیقی و آداب اجتماعی آنها، روز فرهنگ هزارگی نام‌گذاری شده است. برخی از نویسندگان هزاره این روز را نماد هویت جامعه‌ای توصیف می‌کنند که دربرگیرندهٔ ارزش‌های اصیل اجتماعی، مبارزات تاریخی برای عدالت، پاسداشت زبان و ادب فارسی، تعهد به دانش‌اندوزی و پیشرفت و مقاومت در برابر تبعیض‌های ساختاری است.<ref name=":5">[http://www.dailyafghanistan.com/entertainment_detail.php?post_id=156528 «استقبال گسترده از روز فرهنگ هزارگی در کشور»، وب‌سایت رزنامۀ افغانستان ما.]</ref>

هزاره‌ها از ۳۰۰ قبل از میلاد تا ۷۲۴م به‌دلیل زندگی در کنار خط تجاری [[راه ابریشم]] بیشتر به [[تجارت]] یا خدمات‌رسانی به کاروان‌های تجارتی مشغول بودند<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص127-128.</ref> و صنعت‌کاران برجسته‌ای داشتند.<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=4055 حسنزاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref> در دورهٔ [[غزنویان]] و [[غوریان]] که مناطق هزاره‌نشین [[غرجستان]] نامیده می‌شد، تجارت از رونق افتاد و در مرحلهٔ بعد از کشاورزی و دامداری قرار گرفت. با حملهٔ مغول، اقتصاد مردم هزاره سقوط کرد. پس از آن تا شکست قیام هزاره‌ها در برابر عبدالرحمان جنگ‌های داخلی و خارجی، موقعیت جغرافیایی، قطع ارتباط با دنیای بیرون و سیاست انزواگرایانهٔ میران هزاره، سبب شد که فعالیت‌های اقتصادی مردم هزاره محدود به‌ کشاورزی، [[دامداری]] و [[صنایع سنتی]]، در حد نیاز محلی و امرار معیشت شود. پس از شکست قیام در ۱۸۹۳م که به قتل‌عام، بردگی و آوارگی این مردم انجامید، بخش عظیمی از زمین‌های کشاورزی و علف‌چرهای آنها غصب شد.<ref>موسوی، هزاره‌های افغانستان، 1379ش، ص128-137.</ref> پس از کودتای ۱۹۷۸م جهاد و مهاجرت در اشتغال و معیشت مردم هزاره تغییراتی به‌وجود آورد، چنانچه پس از به وجودآمدن نظام جمهوری اسلامی افغانستان در ۱۳۸۱ش و برگشت مهاجرین تحصیل کردهٔ هزاره و همچنین خشک‌سالی‌های دوام‌دار مشاغل سنتی هزاره‌ها از رونق بازماند و مردم هزاره در پی فرصت‌های جدید برآمدند؛<ref>[https://www.hazarainternational.com/fa/?p=4055 حسن‌زاده، «تحلیلی پیرامون اقتصاد هزارستان»، وب‌سایت هزاره اینترنشنال.]</ref> اما پژوهش‌ها نشان می‌دهند که هنوز در برخی مناطق هزاره‌نشین، ۸۶درصد فعالیت اقتصادی را [[اقتصاد کشاورزی افغانستان|کشاورزی]] و [[باغ‌داری]] تشکیل می‌دهد.<ref>[https://moec.gov.af/sites/default/files/2019-10/Bamyan%20Province%20Book%20Cover.pdf «پروفایل ولایت بامیان»، 1398ش، ص50.]</ref>