پیش‌نویس:تکیه: تفاوت میان نسخه‌ها

'''{{درشت|تکیه}}'''؛ مکانی وسیع برای عزاداری مذهبی و روضه‌خوانی شیعیان.

تکیه، به‌عنوان نهادی فرهنگی-مذهبی، در بافت اجتماعی گسترهٔ وسیعی از جهان اسلام نقش چندوجهی دارد. در [[دوره صفویه|دورهٔ صفویه]] و با گسترش [[مذهب شعیه]] در ایران، کاربری تکیه با چرخش از آیین‌های تصوف به‌سوی برگزاری مراسم [[تعزیه]] و سوگواری در [[ماه محرم]]، دگرگون شد. در دورهٔ [[قاجاریه|قاجار]] تکیه‌ها با گسترش کمّی و تنوع کارکردی، به کانونی برای تجمع مذهبی و محلی برای فعالیت‌های فرهنگی، آموزشی و اجتماعی بدل شد و در انسجام اجتماعی و تقویت هویت مذهبی شیعیان تأثیری پایدار بر جای نهاد. امروزه نیز تکیه با گسترش مفهومی و عملکردی، نقش اصلی در سازماندهی [[هیئت‌های مذهبی]] در جوامع شیعی به‌ویژه در [[ایران]]، [[افغانستان]] و [[عراق]] دارد.

واژهٔ [[تکیه]] در لغت‌نامه‌‎های کهن عربی مانند معجم مقائیس اللغة، صحاح اللغة، لسان العرب و تاج العروس نیامده است. برخی واژه تکیه در [[زبان فارسی]] را برگرفته از کلمه «تُکاه» در [[زبان عربی]] دانسته‌اند که به‌معنای عصا یا هر چیزی است که بتوان بر آن تکیه کرد. برخی دیگر، تکیه را واژه‌ای فارسی و به‌معنای «پوست» (تکّه) دانسته‌اند؛ درویشان در مکان‌های تجمع خود از پوست بره استفاده می‌کردند و کم‌کم این مکان‌ها، تکیه نامیده شد. بعضی معتقدند که هر بنای بلند، تکیه نامیده می‌شد. گروهی دیگر، تکیه را  واژه‌ای ترکی دانسته‌اند.<ref>بنیاد دایرةالمعارف اسلامی، دانشنامهٔ جهان اسلام، ۱۳۷۵ش، ج۱، ۲۸۱۲.</ref>

=== معنای لغوی ===

واژهٔ «تکیه» و ترکیبات هم‌خانوادهٔ آن نظیر «تکیه‌دادن»، «تکیه‌داشتن» و «تکیه‌کردن»، در زبان فارسی کاربرد گسترده‌ای دارد و به‌معنای «پشت به چیزی نهادن»، «اعتمادکردن»، «آسایش‌یافتن» و «آرامش بخشیدن» به‌کار می‌رود. همچنین، «تکیه» به‌صورت اسمی به‌معنای «آنچه که بر آن پشت می‌گذارند» نیز استفاده می‌شود.<ref>[https://vajehyab.com/?q=تکیه&d= دهخدا، لغتنامۀ دهخدا، ذیل واژۀ تکیه‌دادن، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref>

امروزه تکیه در سبک زندگی [[شیعیان]]، مکان برگزاری مراسم سوگواری مذهبی و اجرای [[تعزیه]] به‌ویژه در [[ماه محرم]] و [[ماه صفر|صفر]] است<ref>بنیاد دائره المعارف اسلامی، دانشنامه جهان اسلام، ج۱، ص ۳۸۱۲.</ref> و در برخی شهرها به [[حسینیه|حسینیه‌]] نیز تکیه گفته می‌شود.<ref>پیشوایی، مقتل جامع سیدالشهداء، ۱۳۸۹ش، ج۲، ص۴۱۴.</ref>

== پیشینه ==

[[پرونده:تکیه11.jpg|جایگزین=خیمه تکیه نفرآباد از نمای درونی|بندانگشتی|خیمه تکیه نفرآباد در [[شهرری]] که پیشینه آن به [[دوره صفویه]] بازمی‌گردد.]]

تکیه از سدهٔ هشتم هجری در قلمرو امپراتوری عثمانی، مکان گردآمدن صوفیان، مزار مشایخ صوفیه، اقامتگاه موقت صوفیان در سفر و مهمانپذیر رایگان در شهرهای زیارتی بوده<ref>شریف، تاریخ فن‌العمارة العراقیة فی مختلف العصور، 1982م، ص476؛ بلوکباشی، «تکیه»، دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، 1387ش، ج16، ص102 و 103.</ref> و [[سبک زندگی]] در آنها عابدانه و همراه با گوشه‌گیری از اجتماع بوده است.<ref>دیکی، ص40.</ref> با گسترش سرزمین‌های تحت سلطهٔ دولت عثمانی، در مناطق امروزی [[سوریه]] و [[مصر]] نیز تکیه، جایگزین [[خانقاه]] و [[رباط]] شد. معماری تکیه در دولت عثمانی، به‌صورت تالار دارای [[گنبد]] بود که متأثر از مکتب قسطنطنیه ساخته می‌شد.<ref>Brown, The Darvishes, 1968, P97.</ref> در عراق نیز [[تکیه بکتاشیه]] در [[نجف]]، پذیرای زائران [[حرم امام علی]] و تکیه بزرگ دیگری در کربلا، میزبان زائران [[حرم امام حسین]] بوده است.<ref>پیرزاده نائینی، سفرنامهٔ حاجی پیرزاده، 1342ش، ج2، ص343، 356 و 357.</ref> در [[ایران]] نیز همین کارکرد برای تکیه وجود داشته است؛ در [[اصفهان]]، به [[بقعه|بقعه‌های]] محل دفن شخصیت‌های مقدس و بزرگ، تکیه می‌گفتند. [[ابن‌بطوطه]]، تکیه منسوب به شیخ علی بن سهل در اصفهان را [[زیارتگاه|زیارتگاهی]] معروف، توصیف کرده که در آن‌جا، از تمامی مهمانان با غذا [[پذیرایی]] می‌شد.<ref>ابن‌بطوطه، سفرنامه، ۱۳۴۸ش، ج1، ص212.</ref> از اواخر [[دوره صفوی]] و با رواج [[تشیع]]، کاربرد تکیه در ایران به‌ویژه در شهرهای مرکزی آن،<ref>مصطفوی، آثار تاریخی طهران، 1361ش، ج1، ص390 و 473.</ref> به‌تدریج دگرگون شد.<ref>ذکاء، تاریخچهٔ ساختمان‌های ارگ سلطنتی تهران و راهنمای کاخ گلستان، 1349ش، ص283.</ref>