پیش‌نویس:قوم پشتون: تفاوت میان نسخه‌ها

در میان قوم پشتون، بازی‌های سنتی جایگاه ویژه‌ای در زندگی اجتماعی دارد که گاه برای ناظران خارجی ساده‌لوحانه به نظر می‌رسد، اما در بافت فرهنگی این قوم از عمق و معنای خاصی برخوردار است. تیله‌بازی که در میان مردان بالغ نیز رواج دارد، یکی از محبوب‌ترین این بازی‌ها است و در سراسر مناطق پشتون‌نشین طرفداران بسیاری دارد. بازی «خوبی و ناچیکان» از دیگر سرگرمی‌های مرسوم است که در آن بازیکنان با گرفتن پای چپ توسط دست راست، سعی در سبقت گرفتن از یکدیگر دارند. این بازی که به‌صورت گروهی و با تقسیم بازیکنان به دو تیم انجام می‌شود، اگرچه در نگاه اول ساده می‌نماید، اما از قواعد پیچیده‌ای برخوردار است. بازی‌های دیگری مانند درد و پادشاه، لیس‌بازی با سنگ‌های صیقلی و کلاهیاری نیز در میان پشتون‌ها محبوبیت خاصی دارد. از سرگرمی‌های خاص پشتون‌ها می‌توان به جنگ‌اندازی حیوانات اشاره کرد که در آن جانورانی مانند سگ، خروس، قوچ و حتی [[شتر]] به مبارزه با یکدیگر می‌پردازند. این مسابقات که به‌طور معمول در فصل جفت‌گیری حیوانات با شدت بیشتری برگزار می‌شود، تماشاگران بسیاری را به خود جلب می‌کند. در این میان، جنگ شتران صحنه‌های تماشایی خاصی ایجاد می‌کند که با فرار شتر مغلوب و تعقیب آن توسط شتر پیروز به اوج خود می‌رسد. شرط‌بندی بر روی نتایج این بازی‌ها به‌صورت جایزه‌های نمادین مانند مرغ یا حیوانات دیگر انجام می‌شود، اما رایج‌ترین پاداش، برپایی سور و مهمانی توسط طرف بازنده است.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۹–۲۳۰.</ref>

* '''غوشتنه:''' سنت [[خواستگاری]] در قوم پشتون، مانند بسیاری از اقوام دیگر، شامل مراحل و آداب و رسوم خاصی است که به مرور زمان شکل گرفته‌اند. مراسم خواستگاری به‌طور معمول به‌صورت رسمی و با حضور بزرگان خانواده‌ها انجام می‌شود. خانوادهٔ داماد با هدایایی مانند میوه و شیرینی به خانهٔ عروس می‌روند.

* '''مشاوره خانوادگی:''' خانواده داماد ابتدا در مورد ازدواج با اقوام نزدیک و بزرگترهای فامیل مشورت می‌کنند. همچنین خانواده داماد دربارهٔ خانواده عروس تحقیق می‌کند. پس از تحقیقات اولیه، خانواده داماد به خانه عروس می‌رود تا با خانواده او دیدار کند. در این دیدار، هدف آشنایی بیشتر و ایجاد ارتباط بین خانواده‌ها است.

* '''خواستگاری:''' پس از توافقات اولیه، خانوادهٔ داماد به‌صورت رسمی به همراه بزرگترهای فامیل به خانهٔ عروس می‌روند و درخواست ازدواج را به‌صورت رسمی مطرح می‌کنند.

* '''برات:''' پس از موافقت خانواده‌ها، مقدار مهریه تعیین می‌شود و این سنت را برات می‌نامند. بزرگان و [[ریش‌سفید|ریش‌سفیدان]] دو خانواده با مذاکره دربارهٔ مهریه به توافق می‌رسند. مهریه در فرهنگ پشتون نشان‌دهندهٔ احترام به عروس و خانواده او است.

* '''نکاح:''' سنت [[نکاح]] خواندن در فرهنگ پشتون با احترام به آداب و رسوم دینی و فرهنگی انجام می‌شود و نشان‌دهندهٔ پیوند معنوی و قانونی زوجین است. مراسم نکاح به‌طور معمول در خانه عروس یا داماد و گاهی در [[مسجد]] برگزار می‌شود. یکی از اجزای اصلی مراسم نکاح، حضور ملّا است که مسئولیت انجام عقد و اطمینان از رعایت قوانین شرعی را بر عهده دارد.

رسم جهازبردن در فرهنگ پشتون با احترام و توجه زیادی همراه است و نشان‌دهنده ارزش‌های خانوادگی و اجتماعی این قوم است. این مراسم با شادی و هیجان و با حضور گرم خانواده‌ها و دوستان برگزار می‌شود و نقش مهمی در تقویت روابط و ایجاد همبستگی بین دو خانواده دارد. خانواده عروس معمولاً مجموعه‌ای از لوازم خانه، وسایل آشپزخانه، لباس‌ها، و گاهی اوقات لوازم برقی و اثاثیه مورد نیاز را به عنوان جهیزیه آماده و با پارچه‌های زیبا و رنگارنگ تزیین می‌کنند. اعضای خانواده عروس و گاهی اوقات دوستان نزدیک او، [[جهیزیه]] را همراهی می‌کنند و به خانه داماد می‌برند. خانواده داماد از خانواده عروس و مهمانان استقبال می‌کنند. پس از رسیدن به خانه داماد، جهیزیه در محل مشخصی قرار داده می‌شود تا خانواده داماد و مهمانان بتوانند آن را ببینند. این نمایش جهیزیه نشان‌دهنده سخاوت و توجه خانواده عروس به زندگی مشترک جدید است.

جشن عروسی که پشتون‌ها آن را شادی می‌نامند به‌طور معمول با رقص، موسیقی و پذیرایی از مهمانان همراه است. این مراسم ممکن است چند روز به‌طول بیانجامد و شامل غذاهای محلی و اجرای موسیقی سنتی پشتون باشد. نوازندگان محلی با استفاده از سازهای سنتی مانند رباب، دهل، و تبل، آهنگ‌های شاد و رقص آور می‌نوازند. رقص‌ها به‌طور معمول به‌صورت گروهی و با هماهنگی خاصی اجرا می‌شوند و شامل حرکات ریتمیک و هماهنگ است. پس از مراسم، عروس به خانه داماد می‌رود. این مراسم با همراهی خانواده عروس و داماد انجام می‌شود و به‌طور معمول با استقبال گرم و هدیه‌های مختلف همراه است. زنان خانواده داماد، عروس را به خانه جدیدش راهنمایی می‌کنند و آداب و رسوم مربوط به ورود عروس به خانه داماد را انجام می‌دهند. مهمانان به عروس و داماد هدایایی می‌دهند که معمولاً شامل [[پول]]، [[طلا]]، لباس و لوازم خانه است. این هدایا به عنوان نمادی از آرزوهای خوب و [[برکت]] برای زندگی مشترک جدید است. مادر و خواهر عروس به خانه داماد صبحانه می‌آورند. اقارب نزدیک داماد اشیای قیمتی، پول و لوازم قیمتی خانه را برای عروس تحفه می‌دهند. پس از پایان مراسم عروسی، مهمانان به تدریج خداحافظی کرده و مراسم به پایان می‌رسد. خانواده داماد و عروس نیز از مهمانان تشکر کرده و آنها را بدرقه می‌کنند.

تحولات نظام آموزشی در میان جامعه پشتون طی یک قرن گذشته، بازتابی از تقابل سنت و تجدد در بستر ارزش‌های [[پشتونوالی]] و برداشت‌های خاص مذهبی بوده است. از زمان امان‌الله‌خان که نخستین تلاش‌ها برای نهادینه‌سازی آموزش مدرن با مخالفت شدید ملاها و رهبران قبیله‌ای مواجه شد، تا دورهٔ طالبان که آموزش زنان را ممنوع و برنامه‌های درسی را به‌شدت ایدئولوژیک کرد، فراز و نشیب‌های بسیاری در این مسیر وجود داشته است. روحیهٔ محافظه‌کارانهٔ پشتون‌والی که بر عصبیت قبیله‌ای، انزواگرایی فرهنگی و تفسیر خاص از شریعت تأکید دارد، همواره به‌عنوان مانعی در برابر پذیرش آموزش مدرن عمل کرده است. در دورهٔ جمهوری اسلامی افغانستان (۲۰۰۱–۲۰۲۱م) گشایش‌هایی زیاد در زمینه آموزش به وجود آمد، اما بازگشت طالبان در ۲۰۲۱م این روند را تغییر داده و نظام آموزشی را به سیاست‌های سختگیرانهٔ اولیه بازگردانده است، به‌طوری که امروز همان الگوهای آموزشی بازتولید می‌شود که با ارزش‌های سنتی پشتون‌والی و قرائت خاص طالبان از [[اسلام]] همسو باشد.<ref>میرعلی و محسنی، «ویژگی‌های قوم پشتون و تأثیر آن بر شکل‌گیری طالبان»، 1397ش، ص۱۸۴.</ref>

عالمان [[دین]] که در فرهنگ عامهٔ پشتون به «ملایان» معروف است از جایگاه ویژه‌ای در جامعهٔ پشتون برخوردارند و نفوذ آنان در تمام سطوح اجتماعی، از دربار تا قبایل دورافتاده را شامل می‌شود. این گروه، به‌عنوان نگهبانان سنت و شرع، نقش محوری در آموزش جوانان، ادارهٔ دادگاه‌های محلی و حل اختلافات ایفا می‌کنند. دانش آنان در علوم دینی و مسائل روزمره، همراه با احترام عمیقی که جامعه پشتون برایشان قائل است، به آنان این توانایی را می‌دهد که نه تنها بر افراد، بلکه بر تصمیمات بزرگان قوم و حتی مقامات حکومتی نیز تأثیر بگذارند. در غیاب نهادهای رسمی قضایی، ملایان به‌عنوان داوران بی‌طرف عمل می‌کنند و با استناد به [[قرآن]] و سنت، به مناقشات پایان می‌دهند.

حضور آنان با ردای بلند و چپن‌های سفید در میان قبایل متخاصم، نمادی از عدالت و مصالحه است. آنان با تلاوت آیات و ذکر ادعیه، آتش اختلافات را خاموش کرده و صلح را به جامعه بازمی‌گردانند. این نقش تنها محدود به مسائل قضایی نیست، بلکه ملایان در حفظ ارزش‌های اخلاقی و مقابله با انحرافات اجتماعی نیز پیشگامند. قدرت ملایان ریشه در باورهای عمیق مردم دارد. در جامعه‌ای که سواد و آگاهی محدود است، احترام به ملایان به‌عنوان واسطه‌های بین خدا و خلق، امری طبیعی تلقی می‌شود. این نفوذ گاه چنان گسترده است که حتی فرمانداران و حکام محلی نیز تحت نظارت آنان عمل می‌کنند. با این حال، این قدرت همواره در خدمت حفظ نظم و امنیت جامعه بوده و در مواقع بحران، ملایان به‌عنوان پناهگاهی برای مردم عمل کرده‌اند. از این جهت، ملایان نه تنها نقش روحانی، بلکه به‌عنوان ستون‌های استحکام‌بخش جامعهٔ پشتون شناخته می‌شوند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۱۲.</ref>

در قوم پشتون، دو شیوه اصلی زندگی از دیرباز رواج داشته است: یکجانشینی و چادرنشینی. پشتون‌های یکجانشین به‌طور عمده به کشاورزی و باغداری مشغول هستند. محصولاتی مانند گندم، جو، ذرت و میوه‌های مختلف، اساس اقتصاد این مردم را تشکیل می‌دهد. خانه‌های این گروه از خشت و گل ساخته می‌شود و در برخی مناطق از چوب نیز استفاده می‌کنند. بسیاری از پشتون‌های چادرنشین نیز به‌دلایل مختلف از جمله کاهش مراتع، تغییرات آب‌وهوایی و جذابیت‌های زندگی شهری، به‌تدریج به یکجانشینی روی آورده‌اند. این تغییر اگرچه شیوه زندگی را دگرگون کرده، اما بسیاری از ارزش‌ها و سنت‌های قدیمی هنوز در میان این جوامع حفظ شده است. نظام خویشاوندی و همبستگی قومی در هر دو شیوه زندگی پشتون‌ها، بسیار قوی است و هنگام [[مراسم عروسی|عروسی‌ها]]، مراسم [[ترحیم]] یا حل اختلافات، این پیوندها به‌خوبی نمایان می‌شود.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۶.</ref>

پشتون‌هایی که زندگی چادرنشینی را برگزیده‌اند به کوچی معروف‌اند. این سبک زندگی مبتنی بر دامداری و کوچ فصلی است. پشتون‌های چادرنشین از چادرهای سیاه سنتی به نام گرده استفاده می‌کنند که از موی [[بز]] بافته می‌شود و در برابر شرایط سخت آب‌وهوایی، مقاوم است. این چادرها به راحتی قابل حمل‌ونقل هستند و با تغییر فصل، خانواده‌ها به همراه گله‌های خود به دنبال مراتع تازه کوچ می‌کنند.<ref>الفنستون، افغانان: جای، فرهنگ و نژاد (گزارش سلطنت کابل)، 1388ش، ص۲۲۶.</ref> بیشتر کوچی‌های افغانستان از چندین طایفهٔ «غلزایی» (خَرُوتِی، احمدزی و اندر) از قوم پشتون تشیکل شده است.<ref>[https://www.etilaatroz.com/6251/نگاهی-به-طرح-اشرف-غنی-احمدزی-پیرامون-مس/ سرفراز، «نگاهی به طرح اشرف غنی احمدزی پیرامون مسئلۀ کوچی‌ها»، خبرگزاری اطلاعات روز.]</ref> در زمان سلطنت شیرعلی (۱۸۶۳–۱۸۸۰م)، کوچ‌نشینی اندک و مقررات خاصی بر آنها حاکم بوده است. با روی‌کار آمدن عبدالرحمن و سربازگیری از کوچی‌ها و دادن امتیازات حکومتی به آنان، کوچی‌گری نوعی امتیاز به حساب آمد و گسترش یافت. در زمان حکومت داوود خان، مسئولیت امنیت مناطقی از هزاره‌جات به کوچی‌ها سپرده شد.<ref>انوری، «رسم و رواج عروسی کوچی‌ها»، وب‌سایت نجلا مایار.</ref>

کوچی‌ها در تمام افغانستان پراکنده‌اند.<ref>«اقوام ساکن در افغانستان»، شبکهٔ اطلاع‌رسانی افغانستان.</ref> بر اساس سرشماری ۱۳۵۸ش، از مجموع ۱۶ میلیون نفوس افغانستان، حدود ۲٫۵ میلیون آنها کوچی بوده است.<ref>اسکندری، «نگاهی به ساختار قومی و احصائیه‌گیری کوچیهای افغانستان»، وب‌سایت خراسان زمین.</ref> در حال‌حاضر تخمین زده شده است که مجموع جمعیت کوچی‌ها در افغانستان ۱٫۵ میلیون نفر هستند.<ref>«سالنامهٔ احصائیوی سال 1399»، ادارهٔ ملی احصائیه و معلومات افغانستان، فروردین 1400ش، ص أ.</ref> تعداد قابل توجهی از کوچی‌های افغانستان چوپان گله‌داران بزرگ آن سوی مرز دیورند هستند که در قبال دستمزد یا به صورت مضاربه از گوسفندان آنان در داخل افغانستان مراقبت می‌کنند.<ref>«کوچیان؛ زندگی عجیب کوچی‌ها»، وب‌سایت یوتیوب هرات پارادیس.</ref>

اقتصاد کوچی‌های افغانستان مبتنی بر دامداری است. شتر، بز، [[گوسفند]] و [[الاغ]] چهار دام اصلی آنها را تشکیل می‌دهند؛ در کنار آنها، [[اسب]] نیز برای انتقال افراد کوچی نقش عمده دارد. [[لبنیات]]، روغن، [[پشم]] و [[گلیم]] از کالاهای عمدهٔ کوچی‌ها برای ایفای نقش در اقتصاد کوچی است. امروزه وضعیت اقتصادی کوچی‌ها بهبود یافته است و آنها در برخی مناطق مرکزی به‌جای اسب و الاغ، از تراکتور برای جابجایی استفاده می‌کنند.<ref>عظیمی، «بهاری که با لشکر کوچی یکجا می‌آید»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref> کوچی‌ها به‌دلیل تربیت مواشی فراوان و بدون هزینه، از گروه‌های به‌نسبت ثروتمند در [[افغانستان]] محسوب می‌شوند. آنها علاوه‌بر فروش مواشی و تأمین گوشت بازارهای هدف، از لبنیات، پشم و گلیم نیز درآمد قابل توجهی به دست می‌آورند.<ref>«دیدار از زندگی کوچی‌ها یکی از ثروتمندترین اقوام افغانستان»، وب‌سایت یوتیوب وطن من.</ref>

کوچی‌های افغانستان به‌صورت تقریبی در تمامی ادوار از حمایت حکومت‌ها برخوردار بوده‌اند. در [[قانون اساسی|قانون اساسی جمهوری اسلامی افغانستان]]، دو کرسی برای کوچی‌ها در مشرانوجرگه (مجلس سنا) و ۱۰ کرسی در ولسی‌جرگه (مجلس نمایندگان) در نظر گرفته شده بود.<ref>«قانون اساسی افغانستان»، مصوب 1381ش.</ref> با تسلط دوبارهٔ طالبان بر افغانستان، بخش قابل توجهی از طالبان را کوچی‌ها تشکیل می‌دهند. در طول بیست سال جنگ میان جمهوری اسلام افغانستان و [[طالبان]]، برخی از کوچی‌های طالب نیز کشته شده‌اند. سربازگیری از کوچی‌ها و بهره‌مندی سیاسی طالبان از آنان، زمینهٔ همکاری را برای دو طرف به ارمغان آورده است.<ref>عظیمی، «بهاری که با لشکر کوچی یکجا می‌آید»، خبرگزاری اطلاعات روز.</ref>