پیش‌نویس:امام محمد تقی

محمدتقی؛ محمد بن‌علی بن‌موسی و امام نهم شیعیان دوازده‌امامی.

محمد بن علی بن موسی (۱۹۵–۲۲۰ قمری)، نهمین امام شیعیان، با القاب مشهوری همچون جواد و تقی و کنیه ابوجعفر ثانی شناخته می‌شود. او در سن هفت سالگی پس از پدرش، علی بن موسی الرضا، عهده‌دار امامت شد. آغاز امامت در خردسالی، پرسش‌هایی را در بستر جریان‌های فکری آن زمان به وجود آورد. رویکرد وی در این دوره، که با خلفای عباسی مأمون و معتصم همزمان بود، بر حُسن خُلق، دوری از تنش سیاسی مستقیم، تصحیح باورهای کلامی مستند به قرآن و سنت و برائت از افراط‌گرایی استوار بود. امام جواد از طریق مناظره با عالمان، به تبیین مبانی عقیدتی پرداخت. محمد بن‌علی در سال ۲۲۰ق در بغداد به شهادت رسید و در کنار امام موسی کاظم در قبرستان قریش(کاظمین) مدفون شد.

زندگی‌نامه

محمدتقی در سال ۱۹۵ق در شهر مدینه به دنیا آمد. اطلاعات مربوط به زندگی او، به‌دلیل شرایط سیاسی حکومت عباسی، سیاست تقیه و روش‌های پنهانی مبارزه و همچنین طول عمر کوتاه وی، در منابع تاریخی محدود است. دربارهٔ روز و ماه تولد محمد بن‌علی اختلاف نظر وجود دارد؛ بر اساس نظر مشهور، ۱۰ رجب است، اما برخی منابع آن را در ۱۹ رمضان ذکر می‌کنند. پدر امام جواد، علی بن موسی، ملقب به امام رضا و مادرش، سَبیکه نوبیه، از اهالی نَوْبه (واقع در حبشه آفریقا) است که از کنیزان پدرش به‌شمار می‌رفت. در منابع مختلف، از وی با نام‌های گوناگونی از جمله دُرّه، ریحانه و مرّیسه نام برده شده‌ است. امام رضا نیز او را خیزران نامیده است. برخی منابع نسب مادر او را به خاندان ماریه قبطیه، همسر پیامبر اسلام، نسبت داده‌اند.

نسب، کنیه و القاب

امام محمدتقی از نوادگان پیامبر اسلام، با شش واسطه از نسل علی بن ابی‌طالب امام اول شیعیان و از قبیله بنی‌هاشم بود. نام، محمد و کنیه‌های وی نیز ابوعبدالله، ابوعلی و اباجعفر ثانی است. در کتب روایی برای جلوگیری از اشتباه با محمد باقر پنجمین امام شعیان که ابوجعفر اول نامیده می‌شود، از امام جواد با عنوان اباجعفر ثانی یاد می‌کنند. القاب مشهور وی، جواد، تقی و ابن‌الرضا است. در دعای توسل نیز، با لقب جواد مورد خطاب قرار گرفته است. در برخی منابع لقب جوادالائمه به‌عنوان صفت ممتاز وی به کار رفته است. القاب دیگری از جمله زَکی، مُتّقی، رضی، قانع، مختار، مرتضی، مُنتَجَب، متوکل، صابر، صادق، غَیظُ المُلْحِدین، قُرّةُ عَینِ المُؤمنین، قانع، نجیب و هادی نیز برای محمد تقی ذکر شده است.

همسر و فرزندان

محمدتقی با امّ‌فضل، دختر مأمون عباسی، در سال ۲۰۲ق یا ۲۱۵ق به درخواست مأمون ازدواج کرد. مواردی چون کنترل محمد تقی، جلب رضایت فرزندان امام علی، آگاهی به فضایل علمی و اخلاقی محمد تقی، علت و دلیل این ازدواج ذکر شده است. برخی درباریان عباسی با این ازدواج مخالفت کردند؛ زیرا احتمال انتقال خلافت عباسیان به فرزندان امام علی وجود داشت. محمدتقی مهریه را 500 درهم معادل مهریه فاطمه زهرا، تعیین کرد و از این ازدواج فرزندی نداشت. نام همسر دیگر محمد تقی، سمانه مغربیه است. علی و موسی مُبَرقَع، فاطمه، امامه، حکیمه، خدیجه و امّ‌کلثوم در منابع تاریخی به‌عنوان فرزندان محمد تقی از سمانه مغربیه ثبت شده است.

امامت

امامت امام جواد در سال ۲۰۳ق آغاز و ۱۷ سال به طول انجامید که همزمان با خلافت مأمون و معتصم عباسی بود. دوران امامت امام جواد با چالش‌ها و شبهات از سوی چند گروه روبه‌رو شد:

• واقفیه: این گروه که پس از شهادت امام کاظم بر امامت ایشان توقف کرده بودند، امامت امام رضا و به تبع آن امامت امام جواد را نپذیرفتند.
• تعدادی از اصحاب امام رضا: برخی از یاران امام پیشین، به دلیل کم‌سالی امام جواد در هنگام آغاز امامت، درباره مشروعیت امامت وی دچار تردید شدند.
• مخالفان سیاسی (بنی‌امیه و بنی‌عباس): حاکمان وقت که مشروعیت را از خاندان پیامبر سلب می‌کردند، امامت امام جواد را انکار کردند.

بر اساس منابع شیعه، امام رضا در دوران امامت خود، در موقعیت‌ها و مکان‌های مختلف از جمله در مدینه و طوس با استفاده از بشارت‌ها، نص‌های صریح و غیرصریح، فرزندش محمدتقی را به‌عنوان امام پس از خود معرفی کرد. در برابر مخالفان و منکران به‌ویژه جریان واقفیه از روش‌هایی چون قیافه‌شناسی، لعن و اعلام کفر استفاده نمود. همچنین در امور دینی و اجتماعی، شیعیان را به محمدتقی ارجاع می‌داد و برای پاسخ به شبهات دربارهٔ امامت وی، از دلایل قرآنی و عقلی بهره می‌گرفت.

اوضاع سیاسی

در دوران امام جواد، اوضاع سیاسی در خلافت عباسی با چالش‌های متعددی همراه بود. خلفای عباسی به‌ویژه برای کنترل گروه‌های مختلف، از جمله فرزندان امام علی و پیروان ائمه، سیاست‌های سخت‌گیرانه‌ای را اتخاذ کردند. این سیاست‌ها شامل نظارت دقیق، دستگیری، زندانی شدن و شهادت برخی امامان بود.

مأمون عباسی از طریق دخترش، تلاش کرد تا بر امام جواد نظارت کند. در سال ۲۱۵ق، پس از لشکرکشی مأمون به سرزمین روم، امام جواد از مدینه به بغداد سفر کرد. در موسم حج همراه ام‌ّفضل ابتدا به مکه و سپس به مدینه بازگشتند. در ۲۸ محرم سال ۲۲۰ق والی مدینه به دستور معتصم عباسی امام جواد را مجددا به بغداد برگرداند. پس از ناکام ماندن معتصم در تخریب شخصیت امام جواد از طریق برگزاری مناظرات، ترویج شایعات و تحریک افکار عمومی، در نهایت تصمیم گرفت که وی را به قتل برساند.

امام جواد برای تقویت موقعیت سیاسی شیعه اقداماتی چون تشکیل و تقویت کانون‌های شیعی، احیای شبکه وکالت در سرزمین‌های اسلامی، تأکید بر امامت دوازده‌گانه و اندیشه مهدویت جهت زمینه‌سازی برای غیبت امام دوزدهم انجام داد.

اوضاع فکری-فرهنگی

در دوران امام جواد، جریان‌های شیعی به فرقه‌های زیدیه، اسماعیلیه، واقفیه و غُلات تجزیه شده بود. اهل‌سنت به دو جریان‌های فقهی و کلامی (خوارج، جبریه، قدریه، معتزله و ظاهریه) تقسیم می‌شد. امام جواد در حالی که کمتر از ده سال داشت، به تبیین مبانی عقیدتی شیعه چون جبر و اختیار، قضا و قدر، خلق قرآن، حقانیت و عدم تحریف قرآن و توحید می‌پرداخت. به‌ویژه بر نقد گروه جبر و تفویض، تأکید داشتند. برخورد امام جواد با یهودیت، مسیحیت و مجوس با قاطعیت، سعه صدر، هدایت‌گرانه و به دور از خشونت بود. از میان جریان‌های غیردینی زنادقه و دهریه فعال بودند که افکار مغایر با اصول دین را ترویج می‌کردند.

امام جواد برای مدیریت چالش‌های دوران امامت خود، از راهبردهای زیر استفاده نموده است:

• ایجاد اعتماد و ارتباط: با شناخت مخاطبان و برقراری تعامل اجتماعی، پایه‌ای برای پذیرش رهبری خود فراهم کرد.
• تبلیغ و تبیین عقاید: با استناد به آیات قرآن و منابع دینی، به تصحیح باورها و آموزش پرداخت و در مناظره‌ها با عالمان فرقه‌های دیگر، از علوم کلام، فقه، تفسیر و حدیث بهره گرفت.
• مدیریت اطلاعات و مقابله با شایعات: با استفاده از ابزارهای ارتباطی و نیروهای توانمند، به مقابله با شایعه‌سازی و انتشار اطلاعات نادرست اقدام کرد.
• موضع‌گیری و عملیات روانی: در برابر مخالفت‌های مستقیم و فرقه‌های انحرافی، موضعی قاطع گرفت و از عملیات روانی برای تغییر نگرش‌ها و بازداشتن مخالفان از اقداماتشان استفاده نمود.

مناظرات

محمد تقی مناظرات زیادی با بزرگان اهل‌سنت در موضوعاتی مانند توحید، نبوت، امامت، قرآن و احکام فقهی انجام داد. وی در این مناظرات، از آیات قرآن، سیره پیامبر اسلام، منابع روایی، استدلال‌های عقلی و گاهی از عقاید و باورهای مخالفان خود و گاه از روش‌های ترکیبی استفاده می‌کرد. برخی از این مناظرات عبارتند از:

• مناظره با یحیی بن اکثم، قاضی‌القضات بغداد در موضوعات چهارگانه: احکام صید در حرم، مسائل پیچیده طلاق و حلال‌شدن زن، مباحث توحید و نقد فضایل غلوآمیز نسبت به خلفا.
• مناظره با ابوهاشم جعفری دربارهٔ تفسیر واژه‌های «احد» و «لایدرکه الأبصار» و صفات و نام‌های الهی.
• مناظره با عبدالعظیم حسنی در مورد ویژگی‌ها و نشانه‌های امام مهدی.
• مناظره با احمد بن ابوداوود، قاضی‌القضات سامرا دربارهٔ مشروح حکم حد قطع دست دزد.

این مناظرات عموماً در پاسخ به درخواست یا توطئه‌ای از سوی حاکمان عباسی (مانند معتصم) برای آزمودن علمی، مباحث مربوط به توحید و فضایل غالیانه دربارهٔ ابوبکر و عمر و علائم امامت.

اخلاق اجتماعی

اندیشه‌های اخلاقی و اخلاق اجتماعی امام، شامل آیین برادری، لزوم حفظ اسرار، رابطه احسان و حسن خلق و احتیاج، ادب اجتماعی و آداب بندگی، تأثیر متقابل رابطه فرمان‌روا با زیردستان، توجه به حال پیروان و ملاطفت با آنان، تضاد امانت‌داری با سفاهت و خیر و سعادت بشر در قبال تفاوت‌های اجتماعی است.

سبک زندگی

محمد بن‌علی برای تبیین بُعد نظری سبک زندگی در امور معیشتی، بر شش محور تأکید می‌کرد: نگاه مثبت‌نگر به دنیا و بهره جستن از آن برای اهداف والا، تبیین سیرۀ انبیا و اولیای الهی در اهتمام به تأمین معاش، برحذر داشتن از سستی و کسالت، اصلاح معنای زهد در دیدگاه عمومی جامعه. یکی از معیارهای سبک زندگی محمدتقی، میزان مهریه کم است. در ایران، در ابتدای پیروزی انقلاب اسلامی مهریه‌ها سبک بود و سبک زندگی اسلامی حاکم بود.

همچنین در توصیف سبک زندگی امام جواد به موارد زیر اشاره شده است:

• معاشرت و رفتار خانوادگی: ایشان با خانواده همسر خود رفتاری محترمانه و مبتنی بر اصول اسلامی داشت.
• اخلاق و بی‌اعتنایی به امتیازات مادی: با وجود آنکه داماد خلیفه بود، هرگز از ارتباطات سیاسی برای تأمین رفاه شخصی استفاده نکرد و زندگی ساده‌ای را ترجیح داد.
• تسلط بر مسائل دینی روز: در مواجهه با شبهات و پرسش‌های مخالفان، از دانش عمیق دینی خود برای پاسخگویی قاطع بهره می‌برد.
• خدمت‌رسانی به مردم: به حل مشکلات و گرفتاری‌های اطرافیان، همسایگان و نیازمندان می‌پرداخت.
• روش تربیتی از طریق بازی: با فرزندان و کودکان همبازی می‌شد و از این فرصت برای آموزش غیرمستقیم مسائل دینی و اخلاقی استفاده می‌کرد.

برخی کارشناسان دینی معتقدند امامت امام جواد، نشان داد که جوانی نه مانع مسئولیت‌پذیری، بلکه فرصتی برای ظهور و تقویت تقوا، معنویت، شجاعت و شهامت، دانایی، صبر، شکیبایی و استقامت، بخشندگی، پرهیز از عجله همراه با مشورت عاقلانه و توکل بر خدا، خدمت به مردم، عدالت‌‌خواهی و مبارزه سیاسی و مستمر با استکبار در مسیر هدایت است.

کرامات

برخی از کراماتی که در منابع روایی شیعه و اهل‌سنت به امام جواد نسبت داده شده، عبارتند از: سخن گفتن در هنگام ولادت، طی‌الارض از مدینه به خراسان برای خاکسپاری پیکر امام رضا، پاسخ‌های دقیق به سؤالات مأمون در سن کودکی، بارور شدن درخت سدر، رهایی از زندان سامرا، شفای بیماران، استجابت دعا برای یاران، آگاهی از اسرار درونی افراد، خبر دادن از رویدادهای آینده و خبر از زمان وفات خویش.

زیارت

علاوه بر روایاتی که فضایل زیات معصومین را بیان کرده در خصوص زیارت امام جواد روایات خاص نیز وجود دارد. طبق روایت امام هادی، زیارت قبر امام جواد پاداش بسیاری دارد.

توسل

در میان شیعیان، توسل به امام جواد، با توجه به توصیه‌های بعضی عالمان شیعی در درخواست‌های مختلفی مانند حاجت‌های مادی، رفع گرفتاری، رزق و دفع بلا، مورد توجه قرار دارد و آدابی بین آنها رواج یافته است از جمله: نماز امام جواد، ذکر «یا جواد الائمه ادرکنی»، ذکر «یا وهاب» به‌تعداد ابجد جواد (۱۴ مرتبه) و حرز امام جواد شهرت یافته است. به نظر برخی کارشناسان دینی، شهرت امام محمدتقی به لقب باب الحوائج و باب المراد نیز به همین جهت است.

اصحاب

اصحاب امام جواد راویان، یاران و وکلای مورد اعتمادی بودند که در منابع رجالی و تاریخی شیعه نام برده شده‌اند. تعداد این یاران بنا بر فهرست‌های مختلف، بین ۱۱۳ تا ۲۷۶ نفر ذکر شده است که این تفاوت عمدتاً به دلیل تفاوت در تعریف اصحاب، گسترۀ زمانی مورد بررسی و اختلاف در احراز وثاقت افراد است. لازم است ذکر شود جمعی از این افراد، از اصحاب امام رضا تا امام هادی، هستند.

اصحاب ایرانی

براساس گزارش شیخ طوسی از میان شاگردان جوادالائمه، 37 نفر از آنان ایرانی بودند، اما به گزارش نجاشی، برقی و ابن‌داود تعداد آنان به ۷۰ نفر می‌رسد كه تنها 48 تن از آنان، آثار چشمگیر حدیثی و روایی پدید آوردند. این اصحاب در شهرهای گونا گون ایران مانند اهواز، ری، خراسان، كرمان، اصفهان، نهاوند و همدان و بیشترشان در قم زندگی می‌کردند.

آثار امام

از امام جواد آثاری مانند رساله و پاسخ‌نامه به مسائل دینی شیعیان از جمله رساله جبر و تفویض باقی مانده است. بر پایه برخی تحقیقات، روایات امام در تفسیر قرآن حدود ۴۵ تا ۵۲ مورد است که در شش گونۀ تبیین تفسیری، تطبیق بر مصداق، معنای لغوی، بیان حکمت احکام، استناد به قرآن و بیان علوم قرآنی تقسیم می‌شود. همچنین ۲۵۰ روایت از امام جواد رسیده که در موضوعات فقهی، عقیدتی، تفسیری دسته‌بندی شده است. روایات مرتبط با سیره امام محمد تقی به شکل زیر تنظیم شده است:

1. سیره معنوی و عبادی: محورهای مربوط به خداگرایی، دوستی و دشمنی برای خدا، دنیاگریزی، آخرت‌گرایی و توبه و استغفار، گناه‌گریزی، رضا، صبر، شکر و اهتمام به عبادت.
2. سیره فردی: موضوعاتی همچون خواب، بهداشت، آراستگی، زینت و آداب سفر، سحرخیزی و اقدامات پیشگیرانه بهداشتی و تندرستی.
3. سیره زیست‌محیطی: آبادانی طبیعت، تلاش برای احیا و حفظ محیط‌زیست و توجه به تغذیه حیوانات.
4. سیره خانوادگی: صله‌رحم، رعایت حقوق والدین، تأکید بر معیارهای همسرگزینی، تأکید بر اندک بودن مهریه و مطابقت آن با مهرالسنه و انتخاب نام نیک برای فرزندان.
5. سیره اجتماعی-فرهنگی: تأکید بر سخن گفتن از روی علم، تبیین معارف و اثبات انحراف عباسیان، گروه‌ها و جریان‌های انحرافی و تطبیق آیات قرآن بر آنها، تأکید بر سلامت اخلاقی و فکری معلم و استاد، تبیین حقایق مکتب از طریق ارتباط رودررو و بهره‌گیری از بیان شیوا و فصیح، مکاتبه، احتجاج و مناظره، تربیت شاگردان و استمرار بخشی به حرکت اجتماعی-فرهنگی شبکه وکالت.
6. سیره اجتماعی-معاشرتی: منظور از آن چگونگی رفتار امام با افراد جامعه است و شامل توجه به اصل امر به معروف و نهی از منکر، کرامت، وفاء به عهد، مواسات، انفاق، خوش‌خلقی، مهربانی، تواضع در روابط اجتماعی، صله‌رحم، میهمان‌نوازی، نهی از همنشینی با افراد بدذات، خیرخواهی و بیان و تذکر عیوب برادران دینی، تعزیت مصیبت‌دیده و برخورد مناسب با مخالفان است.
7. سیره اجتماعی-سیاسی: برخی محققان دینی، چهار دستۀ اصلی در روایات منقول از محمد بن‌علی در سیره اجتماعی-سیاسی بیان کرده‌اند: روایات بازخوانی امامت، روایات مهدویت، روایات روابط با خلفا و کارگزاران و روایات شایستگی‌های رفتارهای اجتماعی.

راویان احادیث

براساس کتب رجال، حدود ۱۰۴ صحابی راوی و ناقل احادیث امام جواد بوده‌اند که در میان آنان، نام پنج زن از جمله زهرا ام‌احمد بن‌الحسین، زینب دختر محمد بن‌یحیی، حکیمه دختر موسی بن‌جعفر، حکیمه دختر علی بن‌موسی و حکیمه دختر امام جواد وجود دارد.

شهادت

بر اساس نقلی که در منابع روایی و تاریخی آمده، امّ‌فضل، دختر مأمون، امام جواد را مسموم کرد و در ۲۹ ذی‌القعده یا ۵ ذی‌الحجه یا ۶ ذی‌الحجه سال ۲۲۰ق در سن 25 سالگی در بغداد از دنیا رفت شد. پیکر امام جواد در جانب غربی بغداد در قبرستان قریش پشت قبر جدش، امام موسی بن‌جعفر، به خاک سپرده شد.

حرم

حرم کاظمین در دوره‌های مختلف تاریخی، از نیمه قرن پنجم تا نیمه قرن هفتم هجری و پس از آن، مورد بازسازی و توسعه معماری قرار گرفته است. حکومت‌های مختلفی از جمله آل‌بویه، دورۀ سجوقیان تا پایان دوره بنی‌عباس، صفویه، قاجاریه و پس از پیروزی انقلاب اسلامی ایران طول تاریخ به مرمت و گسترش آن اهتمام داشته‌اند.

مناسبات امام جواد با ایرانیان

مناسبات جوادالائمه با شیعیان ساکن در منطقه جبال ایران، با وجود محدودیت‌های شدید سیاسی، در چارچوب سازمان وکالت در کانون‌های اصلی شیعی مانند قم، همدان، ری، قزوین، اصفهان، کاشان، آوه و دینور استمرار و گسترش یافت. این ارتباط در قالب دریافت و ارسال وجوه شرعی خمس، مکاتبات هدایت‌گر در امور دینی و اجتماعی و حمایت معنوی از جوامع محلی تجلی می‌یافت که نشان‌دهنده عمق نفوذ و مدیریت امام در دورترین نقاط ایران و تقویت شبکه یکپارچه شیعیان در آن عصر است.

جایگاه امام جواد در فرهنگ ایرانیان

ولادت و شهادت

سال‌روز ولادت امام جواد در قالب آیین‌های جمعی مانند آذین‌بندی و چراغانی کردن مساجد، تکایا، حسینیه‌ها، بقاع متبرکه و حرم‌ها، همراه با اجرای برنامه‌های شادِ ذکر مناقب و فضایل محمدتقی، شعرخوانی و مولودی‌خوانی، تهیه و توزیع شیرینی و شربت و نذورات مردمی برگزار می‌شود. برپایی پیوندهای اجتماعی و مراسمات عقد و ازدواج جوانان از دیگر برنامه‌های ایرانیان در جشن میلاد امام است.

در مشهد به مناسبت ولادت امام، اجرای برنامه‌های مردمی مانند توزیع غذا میان کارتن‌خواب‌ها، آزادی و کمک به زندانیان و جذب بیشتر جوانان و خانواده‌ها به این امر انجام می‌شود. همچنین امور مساجد از طریق ارسال پیامک به امامان جماعت، در مساجد همنام امام جواد در استان‌های خراسان جشن‌هایی با شعار «یا جواد ابن‌الرضا» برگزار می‌کنند. آستان قدس رضوی نیز برای این روز جشنی با حضور دو هزار نفر از پسران در حرم مطهر یا مکانی تحت مدیریت آستان قدس و مدارس برگزار می‌کند که در آن، سرود مشترکی اجرا خواهد شد.

ایرانیان در سال‌روز شهادت جوادالائمه نیز در مکان‌های مذهبی مانند حرم امام رضا، حرم فاطمه معصومه، حرم موسی مبرقع و سایر حرم‌ها دسته‌‌های عزاداری، سخنرانی‌های مذهبی، روضه‌خوانی و سینه‌زنی، مرثیه‌سرایی مداحان اهل‌بیت و توزیع نذورات را بر پا می‌کنند و به او متوسل می‌شوند.

نام‌گذاری فرزندان

نام‌گذاری فرزندان به نام‌ها و القاب امام جواد، یکی از ملموس‌ترین سنت‌هایی است که جایگاه احترام‌آمیز او را در فرهنگ خانواده‌های شیعی ایرانی نشان می‌دهد. برای نمونه در سال ۱۴۰۲ش، حدود ۷۰۷نفر نام جواد را برای فرزندان خود در خراسان جنوبی انتخاب کرده‌اند..

نام‌گذاری فضاهای شهری

نام‌گذاری فضاهای شهری به نام امامان شیعه، یکی از روش‌های تبلور آداب و رسوم در فرهنگ ایرانی و هویت‌مذهبی در بافت شهرها است. از نمونه‌های شاخص می‌توان به خیابان امام جواد در مشهد، بابُ‌الجواد یکی از ورودی‌های حرم امام رضا در مشهد، بازارچه و خیابان جوادالائمه در منطقه تاریخی ری تهران و بوستان جوادالائمه در محله ابن‌بابویه تهران و ۳۰ مسجد استان تهران به نام و القاب امام جواد اشاره کرد.

پویش‌های مردمی

بر پایه گزارش رسانه‌های مختلف هر ساله در ایام ولادت یا شهادت امام جواد، پویش‌های مردمی مختلفی با رویکرد فرهنگی ـ اجتماعی برگزار می‌شود‎‌؛ از جمله: پویش «یا جوادالائمه» در حرم رضوی در سال ۱۴۰۳ش، پویش اهدا جایزه به «هم‌نامان» امام جواد در اینترنت، پویش مولود با برکت، مسابقه راه روشن خدمت، طرح پسران آسمانی، طرح بین‌المللی سلام بر امام، راه‌اندازی شبکه ملی خدام الجواد(ع)، نذر نُهُم و گلباران نور، همچنین پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی».

کتاب‌شناسی

دربارهٔ امام جواد آثار فراوانی به زبان‌های مختلف، به‌ویژه فارسی و عربی نوشته شده است. در پژوهشی مربوط به سال ۱۳۹۵ش ۶۰۵ اثر در قالب کتاب (۳۲۴)، مقاله (۲۴۸) و پایان‌نامه (۳۳) معرفی شده است. از این تعداد، ۴۷۴ عنوان به زبان فارسی، ۱۲۲ عنوان به زبان عربی و ۹ عنوان به زبان‌های دیگر است.

اشعار درباره امام جواد

شعر آیینی معاصر فارسی، به‌ویژه پس از انقلاب اسلامی، شاخه‌ها و موضوعات متنوعی را دربرگرفته و تنها به شعر علوی،‌ عاشورایی و فاطمی محدود نمی‌شود. در این گستره، عشق و ارادت شاعران شیعه و فارسی‌زبان به امام رضا و تأکید بر صفت جود و بخشندگی ذاتی جوادالائمه، سبب شده تا شاعران به‌ویژه نسل جوان در آثار خود به توصیف شخصیت امام جواد بپردازند. سروده‌هایی در این زمینه نقل شده است؛ از جمله:

امامی که با سن اندک که داشت

درِ علم بر روی مردم گشاد

امامی که در مجلس واحدی

ز دانش جهانی ز علمش نهاد

همایش

در سال ۱۳۹۵ش، همایشی با عنوان «ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد» از طرف پژوهشگاه علوم و فرهنگ اسلامی در شهر قم برگزار و منجر به چاپ ۵۴ مقاله در موضوعات مرتبط با ابعاد زندگی و شیوه سیاسی و فرهنگی امام جواد شد.

پانویس

دیدگاه‌های ارزیابان

منابع

«آزادی زندانیان و اجرای برنامه‌های مردمی در سالروز ولادت امام جواد(ع) در مشهد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب: ۷ دی ۱۴۰۴ش.

• «آیین‌های جشن میلاد امام جواد(ع) برپا می‌شود»، وب‌سایت باشگاه خبرنگاران جوان، تاریخ درج مطلب: ۲۶ اسفند ۱۳۹۷ش.
• ابن‌اثیر، عزالدین، الکامل فی التاریخ، بیروت، دارصادر، ۱۳۸۵ق.
• ابن‌جوزی، یوسف بن‌قزاوغلی، تذکره الخواص من الأمّه فی ذکر خصائص الأئمه، قم، منشورات الشریف الرضی، ۱۴۱۸ق.
• ابن‌شهرآشوب، محمد بن‌علی، مناقب آل ابی‌طالب، بیروت، دارالاضواء، ۱۴۰۵ق.
• ابن‌کثیر دمشقی، اسماعیل بن‌عمر، البدایه و النهایه، تحقیق علی شیری، بیروت، دار احیاء التراث العربی، ۱۴۰۸ق.
• اخوان مقدم، زهره، «علل و گونه‌های تأکید امام رضا (ع) بر امامت جوادالائمه (ع)»، کلام تطبیقی شیعه، دوره۴، شماره۶، ۱۴۰۱ش.
• اشعری، سعد بن‌عبداللّه، المقالات و الفرق، ترجمه محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۰ش.
• «اشعار آیت‌الله صافی گلپایگانی در مدح امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۲ دی ۱۴۰۳ش.
• الویری، محسن؛ موسوی‌نیا، سیدمحمدمهدی، «سبک زندگی ائمه (ع) در امور معیشتی و بازتاب آن در زندگی اجتماعی شیعیان»، تاریخ اسلام، سال۱۵، شماره۵۸، ۱۳۹۳ش.
• «اهدا جایزه به هم نامان امام جواد(ع) در اینترنت»، وب‌سایت اطلاع‌رسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۱ تیر ۱۳۸۸ش.
• بارانی، محمرضا؛ معتمد لنگرودی، فاطمه، «سیر تطور مناظره‌های امام جواد (ع)»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• بارانی، محمدرضا؛ شعبان‌پور، هدی، «امام جواد علیه السلام و بهره گیری از فنون ارتباطات در مدیریت بحران فرقه های انحرافی»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
• «بچه‌های مسجد به نام امام جواد(ع) نذر نُهُم را اجرا و زندانیان را آزاد می‌کنند»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۱۰ دی ۱۴۰۴ش.
• «برپایی دسته عزای خادمان حرم حضرت معصومه در سالروز شهادت امام جواد»، وب‌سایت ایسنا، تاریخ درج مطلب:: ۶ تیر ۱۴۰۱ش.
• «برداشتی کوتاه از سبک زندگی امام جواد (ع)»، وب‌سایت راسخون، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۸ش.
• برگزاری پویش ملی «جوانترین امام» با احیاء سوگواری‌های «چهارپایه خوانی»»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲۰ تیر ۱۴۰۰ش.
• «برگزیدگان پویش یا جوادالائمه(ع)»، وب‌سایت هیئت و کانون فرهنگی جوادالائمه، تاریخ درج مطلب: ۹ بهمن ۱۴۰۳ش.
• «بوستان جواد الائمه»، مسیریاب بلد.
• بیرانوند، بهروز، «امام جواد، الگوی زندگی»، آفاق علوم انسانی، سال۸، شماره۸۹، ۱۴۰۳ش.
• پاکتچی، احمد، اهل‌سنت و جماعت در دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، زیر نظر کاظم موسوی بجنوردی، تهران: مرکز دایرةالمعارف بزرگ اسلامی، ۱۳۷۲ش.
• پیشوایی، مهدی، سیره پیشوایان، قم، مؤسسه امام صادق (ع)، ۱۳۷۹ش.
• تقی‌زاده داوری، محمود، تصویر امامان شیعه در دائرةالمعارف اسلام، قم، مؤسسه شیعه‌شناسی، ۱۳۸۵ش.
• «تغییر نام بخشی از بولوار طبرسی مشهد به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت ایسنا، ۱۱ دی ۱۴۰۲ش.
• جباری، محمدرضا، «سبک زندگی و سیره اخلاقی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• جعفریان، رسول، حیات فکری و سیاسی ائمه‏، قم، انصاریان، ۱۳۸۱ش.
• جلالی کندری، سهیلا؛ غلامی، مرجان، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفسیر قرآن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• حرانی، ابومحمد، تحف‌العقول عن آل‌الرسول، ترجمه صادق حسن‌زاده، قم، آل‌علی، ۱۳۸۵ش.
• حسینی، سیدعلی، «حرز امام جواد آثار و برکات زیادی دارد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• حسینی شیرازی، سیدمحمد، امهات المؤمنین. لبنان، دار الأولیاء للطباعه والنشر والتوزیع، ۱۴۲۵ق.
• خامه‌یار، حمد، «تاریخچه بارگاه امامین جوادین (ع) و روند تحولات معماری آن»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• خزعلی، ابوالقاسم، موسوعه الإمام الجواد (ع)، قم، مؤسسه ولی‌عصر (عج)، ۱۴۱۹ق.
• خنجی، فضل‌الله روزبهان، وسیلة الخادم إلی المخدوم در شرح صلوات چهارده معصوم علیهم السلام، قم، انصاریان، ۱۳۷۵ش.
• «خیابان جوادالائمه تهران»، نقشه و مسیریاب نشان.
• خواندمیر، غیاث‌الدین بن همام‌الدین، تاریخ حبیب‌السیر، تهران، خیام، ۱۳۸۰ش.
• «چرا به امام محمد تقی، جواد الائمه میگویند؟»، خبرگزاری برنا، تاریخ درج مطلب: ۲۵ دی ۱۴۰۴ش.
• رباط میلی، اکرم، «معجزه کودکی در مسند امامت/ نگاهی به زندگی امام جواد»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۱ دی ۱۴۰۳ش.
• ستوده‌نیا، محمدرضا؛ صافی‌اصفهانی، نرگس؛ سیدناری، طاهره‌سادات، «گونه‌شناسی روایات امام جواد در تفاسیر»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• «سروده‌هایی تقدیم به ساحت جواد‌الائمه(ع)»، وب‌سایت مشرق، تاریخ درج مطلب: ۱۴ مهر ۱۳۹۲ش.
• سلیمانی، زهرا؛ منتظرالقائم، اصغر؛ پیرمرادیان، مصطفی، «تبیین تاریخی مؤلفه‌های همگرایی از منظر امام جواد علیه‌السلام»، پژوهش‌های تاریخی، سال۱۳، شماره۱، ۱۴۰۰ش.
• «سیره امام جواد، الگویی زنده برای نسل جوان امروز است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۱۵ دی ۱۴۰۴ش.
• شریفی، محمود، «زیارت امام کاظم و امام جواد»، فرهنگ زیارت، شماره۹، ۱۳۹۰ش.
• «صحن جامع رضوی حرم مطهر امام رضا(ع) به نام پیامبر(ص) تغییر نام یافت»، وب‌سایت خبرگزاری جمهوری اسلامی، تاریخ درج مطلب: ۲۰ اسفند ۱۳۹۹ش.
• صدوق، محمد بن‌علی، عیون اخبار الرضا (ع)، تهران، جهان، ۱۳۷۸ق.
• صلواتی، اسماعیل، «دشمن به‌دنبال آشوب خیابانی و فروپاشی انسجام ملی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۵ دی ۱۴۰۴ش.
• صرامی، سیف‌الله، «درآمدی بر تقسیم و تحلیل روایات سیاسی- اجتماعی امام جواد»، سخن تاریخ، سال۹، شماره۲۲، ۱۳۹۴ش.
• طبرسی، فضل بن‌حسن، اعلام الوری باعلام الهدی، قم، مؤسسه آل‌البیت لاحیاء التراث، ۱۴۱۷ق.
• طبسی، محمدمحسن، «فضایل و کرامات امام جواد (ع) به روایت اهل‌سنت»، فرهنگ زیارت، سال۴، شماره۱۵، ۱۳۹۲ش.
• طوسی، محمد بن‌حسن، رجال طوسی، نجف، حیدریه، ۱۳۸۱ق.
• طوسی، محمد بن‌حسن، تهذیب الاحکام، تصحیح حسن موسوی خرسان، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• طوسی، محمد بن‌حسن، مصباح المتهجد، مصحح علی‌اصغر مروارید و ابوذر بیدار، بیروت، مؤسسه فقه الشیعه، ۱۴۱۱ق.
• عطاردی، عزیزالله، مسند الإمام الجواد (ع)، مشهد، آستان قدس رضوی، ۱۴۱۰ق.
• غفوری، «اخلاق اجتماعی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• فتال نیشابوری، محمد بن‌احمد، روضه الواعظین، قم، منشورات الشریف‌الرضی، ۱۳۷۵ق.
• فقیه بحرالعلوم، محمدمهدی؛ احمدی، علی، «سیر ساخت و نصب صندوق و ضریح بر مرقد امامین جوادین»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• قرشی، باقر شریف، حیاه الإمام محمد الجواد (ع)، بی‌جا، نشر مؤلف، ۱۴۱۸ق.
• قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، الخرائج و الجرائح، قم، مؤسسه امام‌مهدی (عج)، ۱۴۰۹ق.
• قطب‌الدین راوندی، سعید بن هبة‌الله، دعوات الراوندی، قم، منشورات مدرسة الامام المهدی، ۱۴۰۷ق.
• قمی، شیخ عباس، منتهی الآمال، قم، مؤسسه هجرت، ۱۳۸۶ش.
• قمی، عباس، مفاتیح الجنان، بیروت، دار الملاک، ۱۴۱۵ق.
• کلینی، محمد بن‌یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۴۰۷ق.
• مالکی، ابن‌صباغ، الفصول المهمه فی معرفه الأئمه، قم، دارالحدیث، ۱۴۲۲ق.
• مجلسی، محمدباقر، بحارالانوار، بیروت، داراحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
• مجلسی، محمدباقر، جلاء العیون، قم، سرور، ۱۳۸۲ش.
• «مجموعه اشعار توسل به امام جواد(ع)»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: 10 دی 1401.
• «مزین شدن نام ۶۸هزار نفر در خراسان جنوبی به علی(ع) و جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۲ یهمن ۱۴۰۲ش.
• مسعودی، علی بن‌حسین، اثبات الوصیه للامام علی بن ابی‌طالب علیه‌السلام، قم، مؤسسه أنصاریان، ۱۴۲۶ق.
• مسعودی، علی بن‌حسین، مروج‌الذهب و معادن‌الجوهر، ترجمه ابوالقاسم پاینده، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۷۴ش.
• مطهری، حمیدرضا، «روش‌شناسی مناظره‌های امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• مفید، محمد بن‌محمد، الارشاد فی معرفه حجج‌الله علی العباد، قم، کنگره جهانی شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مفید، محمد بن محمد، کتاب المزار-مناسک المزار، تصحیح محمدباقر ابطحی، قم، کنگره جهانی هزاره شیخ مفید، ۱۴۱۳ق.
• مقدسی، مطهر بن‌طاهر، البدأ و التاریخ (آفرینش و تاریخ)، ترجمه محمدرضا شفیعی کدکنی، تهران، آگه، ۱۳۷۴ش.
• منتظرالقائم، اصغر؛ چلونگر، محمدعلی؛ بوسعیدی، فرشته، «جایگاه اصحاب ایرانی امام جواد(ع) در علم حدیث با تأکید بر کتب اربعه شیعه»، سخن تاریخ، دوره۱۰، شماره۲۳، ۱۳۹۵ش.
• منتظرالقائم، اصغر، تاریخ امامت، قم، دفتر نشر معارف، ۱۳۹۶ش.
• موسوی‌فرد، سید محمدنبی، «عرصه رسانه و تبلیغات در شرایط کنونی کشور مهم ترین تقابل با دشمن است»، وب‌سایت خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۸ آذر ۱۴۰۴ش.
• مهرجویی، زهرا، «زنان راوی حدیث از امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• میرخواند، محمد بن‌خاوند شاه، روضه الصفا، تهران، دار الطباعه خاصه جدیده، ۱۲۳۳ش.
• نجاتی، محمدسعید، «بررسی ابعاد علمی و فرهنگی مبارزات امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد(ع)، ۱۳۹۵ش.
• نصراصفهانی، اباذر، «کتاب‌شناسی امام جواد»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• نعیبی، محمد بن‌طلحه، مطالب السؤول فی مناقب ال‌الرسول، محقق ماجد بن‌احمد عطیه، بیروت، مؤسسه ام‌القری للتحقیق و النشر، ۱۴۲۰ق.
• نوبختی، حسن بن‌موسی، فرق الشیعه، ترجمه و تعلیقات محمدجواد مشکور، تهران، علمی و فرهنگی، ۱۳۶۱ش.
• واحدی، علی، «تبارشناسی، پرا کندگی جغرافیایی و شغل اصحاب امام جواد علیه‌السلام»، قم، همایش ابن الرضا، سیره و زمانه حضرت امام جواد (ع)، ۱۳۹۵ش.
• «همایش ابن‌الرضا، سیره و زمانه امام جواد(ع) در قم برگزار شد»، وب‌سایت: خبرگزاری مهر، درج مطلب: ۳۰ فروردین ۱۳۹۵ش.
• «۳۰ مسجد استان تهران مزین به نام امام جواد(ع)»، وب‌سایت خبرگزاری شبستان، تاریخ درج مطلب: ۴ اسفند ۱۳۹۹ش.