مرو: تفاوت میان نسخه‌ها

کاوش‌های باستان‌شناسی نشان می‌دهد که مرو از دوران مفرغ زیستگاه انسانی بوده و آثار زیادی از دوران آهن در آن باقی مانده است. هخامنشیان با بنیادگذاری «ارک‌قلعه» در نیمه‌های هزارۀ اول ق.م، مرو را به یکی از بخش‌های مهم قلمرو خود تبدیل کردند.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص13-14.</ref>  مرو در سدۀ چهارم ق.م، توسط اسکندر اشغال شد و پس از مرگ او سواحل رودخانۀ مرغاب به دولت سوریای سلوکیان تعلق گرفت.<ref> [https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/905583/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D9%88 شفایی، «تاریخچه‌ی مرو»، 1376ش، ص32.]</ref>  در خلال حکومت پارتیان (اشکانیان) شهر مرو گسترش بیشتر پیدا کرد و به یکی از ایستگاه‌های مهم راه ابریشم تبدیل شد.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص13-14.</ref>  مرو برای مدتی تحت حاکمیت کوشانیان قرار گرفت.<ref>[https://www.google.com/url?sa=t&source=web&rct=j&opi=89978449&url=https://zamaaneh.com/rohani/2010/08/post_332.html&ved=2ahUKEwiPhNz93YqJAxVbgP0HHRtBEB0QFnoECBUQAQ&usg=AOvVaw3tU2UK6mqHpxaFumTDTTjQ روحانی، «تکثر آیینی در مرو باستان»، وب‌سایت رادیوزمانه.]</ref>  مرو در سدۀ سوم میلادی زیر سلطۀ ساسانیان قرار گرفت و در اطراف آن کوشک‌ها و قلعه‌های زیادی ساخته شد.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/905583/%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE%DA%86%D9%87-%DB%8C-%D9%85%D8%B1%D9%88 شفایی، «تاریخچه‌ی مرو»، 1376ش، ص32.]</ref>  از سدۀ پنجم میلادی، فروپاشی تدریجی گبرقلعه آغاز شد و کم‌کم شهر مرو به منطقۀ سلطان‌قلعه گسترش پیدا کرد.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص13-14.</ref>  مرو در دورۀ ساسانیان مرکز نظامی و محل ارتباط شرق و غرب آسیا بود<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»، 1389ش، ص20.]</ref>  و به اوج شکوفایی رسید.<ref>[https://www.irna.ir/news/81635863/%DA%AF%D8%B2%D8%A7%D8%B1%D8%B4-%D9%86%D8%B4%D8%B1%DB%8C%D9%87-%DA%98%D8%A7%D9%BE%D9%86%DB%8C-%D8%A7%D8%B2-%D8%B8%D9%87%D9%88%D8%B1-%D9%88-%D8%B3%D9%82%D9%88%D8%B7-%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%AF%D9%86-% «گزارش نشریه ژاپنی از ظهور و سقوط مرو در تمدن ایران»، خبرگزاری جمهوری اسلامی.]</ref>  

مردم مرو در برابر سپاهیان مسلمان مقاومت نکردند و این شهر با کمترین خسارت تسلیم شد. با فروکش کردن آشوب‌ها در خراسان،<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص13-14 و 172.</ref>  مرو در مرکز توجه خلفا قرار گرفت و شکوفاتر از گذشته، همسان بغداد و قاهره از مهم‌ترین شهرهای تمدن اسلامی شد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»، 1389ش، ص21-22.]</ref>  با تشکیل نخستین هستۀ مقاومت علیه بنی‌امیه با رهبری ابومسلم خراسانی، مرو نقش مهمی در انتقال خلافت به عباسیان داشت.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص172-173.</ref>  در دورۀ مامون عباسی، مرو برای مدتی مرکز خلافت اسلامی شد.<ref>  [http://ensani.ir/fa/article/428254/%D9%82%D9%84%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AD%DA%A9%D9%88%D9%85%D8%AA-%D8%B7%D8%A7%D9%87%D8%B1%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A7%D9%87%D9%85%DB%8C%D8%AA-%D8%B4%D9%87%D8%B1%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B9%D9%87-%D8%AE%D8 اکبری، «قلمرو حکومت طاهریان و اهمیت شهرهای اربعۀ خراسان»، 1389ش، ص21-22.]</ref>  یکی از رویدادهای مهم این دوره، اقامت دوسالۀ امام رضا در شهر مرو است.<ref>[https://fa.shafaqna.com/news/967081/ «مکان زندگانی امام رضا در مرو»، خبرگزاری شفقنا.]</ref>  در دورۀ طاهریان، با انتقال مرکزیت حکومت به نیشابور، مرو اهمیت خود را از دست داد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/9306/%D9%85%D8%B1%D9%88-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%A7%D8%B1%DB%8C%D8%AE-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 طولابی، «مرو در تاریخ ایران»، 1387ش، ص71.]</ref>  از نظر کارشناسان سده‌های نهم تا یازدهم میلادی درخشان‌ترین دورۀ تاریخی این شهر در دورۀ اسلامی بوده است. در این دوره مرو بین گروه‌های نژادی و سلسله‌های طاهریان، صفاریان، سامانیان، غزنویان، سلجوقیان و خوارزم‌شاهیان دست‌به‌دست می‌شد.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص171-175.</ref>  مرو مرکز امپراتوری سلجوقیان بود و در دورۀ سلطان احمد سلجوقی (485-464ق) به اوج شکوفایی رسید.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137962_7cb574959822e44fbd9972d6fa7174c3.pdf آنامرادنژاد، «ماهیت دگرگونی شهری در شهر تاریخی مرو»، 1399ش، ص78.]</ref>  با حملۀ مغولان مرو به‌طور کامل نابود شد و کوشش‌های بعدی شاهرخ تیموری برای احیای مرو فایده‌ای نداشت.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص175-178.</ref>  در دورۀ صفویان مرو دوباره تا حدوی رونق پیدا کرد و در دورۀ شاه عباس اول، مرو در امنیت به‌سر می‌برد. نادر شاه نیز برای آبادی مرو همت گماشت تا محل تدارکات نظامی، اسلحه‌سازی و ستاد فرماندهی قشون ایران شود.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20120614193653-7100-37.pdf همایون، «نگاهی به مرو از حمله مغول تا پایان دولت نادری»، 1371، ص2-7.]</ref>  در 1200ق، شاه‌مراد حاکم ازبک‌تبار بخارا، شهر مرو را اشغال کرد و با ویران کردن سد مرو و تغییر مسیر رودخانه، مرو را به یک بیابان خشک تبدیل کرد. در دورۀ سلسلۀ قاجاریه، جنگ با روسیه فرصت مداخله در مرو را از حکومت ایران گرفت<ref>[https://en.civilica.com/doc/1858514/ بوشاسب گوشه، «مرو در نخستین دهه‌های حکومت قاجار»، 1386ش، ص26 و 42.]</ref>  تا اینکه در 1299ق، به وسیلۀ عهدنامۀ آخال، بخش شمالی خراسان به‌شمول مرو جزء خاک روسیه شد.<ref>[https://jgk.imamreza.ac.ir/article_137848_d2467d28255e9c90e3c1ebe8a51c0b19.pdf رحیم‌پور، «تاریخ و فرهنگ خراسان بزرگ»، 1389ش، ص42-47.]</ref>  امروزه از شهر باستانی مرو جز خرابه چیزی باقی نمانده و جای آن را شهرکی به نام «بایرام‌علی» در استان ماری که پس از دورۀ تیموریان ساخته شده، گرفته است.<ref>سجادی، مرو، 1383ش،  ص339.</ref>