تأدیب: تفاوت میان نسخهها
بدون خلاصۀ ویرایش |
|||
| خط ۱: | خط ۱: | ||
{{درشت|'''تأدیب؛'''}} فرایند قاعدهمندکردن رفتار انسان بر اساس آموزههای دینی. | {{درشت|'''تأدیب؛'''}} فرایند قاعدهمندکردن رفتار انسان بر اساس آموزههای دینی. | ||
تأدیب در | تأدیب در لغت بهمعنای ادبآموختن و در اصطلاح، فرآیند پیراستن رفتار و خودسازی درونی است که در متون دینی با تربیت و تزکیه نفس پیوند دارد و هدف آن ایجاد خصلتهای نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان است. این مفهوم با واژههای مرتبطی چون ادب، ادبآموزی، تعزیر، تنبیه و تربیت نسبتهایی دارد؛ بهگونهای که تأدیب وسیلهای برای رسیدن به ادب و زیرمجموعهای از تربیت عام محسوب میشود و در عین حال با تعزیر (مجازات) و تنبیه (واکنش منفی) تفاوت ماهوی دارد. | ||
== مفهومشناسی == | == مفهومشناسی == | ||
| خط ۱۱: | خط ۱۱: | ||
* '''نسبت با ادب:''' تأدیب وسیلۀ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش آداب و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینهسازی ادب را در فرد فراهم میآورد.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref> | * '''نسبت با ادب:''' تأدیب وسیلۀ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش آداب و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینهسازی ادب را در فرد فراهم میآورد.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.]</ref> | ||
* '''نسبت با ادبآموزی:''' تأدیب و ادبآموزی دو مفهوم مرتبطاند که در آنها تأدیب بهعنوان فرآیند فعال ادبآموختن، وسیلهای برای ایجاد و نهادینهسازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته میشود و ادبآموزی بهعنوان پیامد آن محقق میشود. | * '''نسبت با ادبآموزی:''' تأدیب و ادبآموزی دو مفهوم مرتبطاند که در آنها تأدیب بهعنوان فرآیند فعال ادبآموختن، وسیلهای برای ایجاد و نهادینهسازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته میشود و ادبآموزی بهعنوان پیامد آن محقق میشود. | ||
* '''نسبت با تعزیر:''' تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛ یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود. | * '''نسبت با تعزیر:''' تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref><ref>دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ تأدیب، وبسایت واژهیاب.</ref> یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود. | ||
* '''نسبت با تنبیه:''' تنبیه رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد.<ref | * '''نسبت با تنبیه:''' تنبیه رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد.<ref>{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref> اما در برخی از منابع تأدیب بهمعنای تنبیه نیز به کار رفته است.<ref>مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۱-۱۶۰. </ref> | ||
* '''نسبت با تربیت:''' تربیت مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است. به باور برخی محققان، تربیت مفهومی عام است که شامل تأدیب و ادب میشود و به سه معنای جسمی، روحی و اخلاقی به کار میرود. در این میان، تأدیب با ادبآموزی و اخلاقآموزی در بعضی متون در یک معنا به کار رفته است و از نظر برخی محققان، تربیت و تأدیب نزدیکترین واژهها به همدیگر محسوب میشوند.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref name=":0">{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.</ref> | * '''نسبت با تربیت:''' تربیت مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است. به باور برخی محققان، تربیت مفهومی عام است که شامل تأدیب و ادب میشود و به سه معنای جسمی، روحی و اخلاقی به کار میرود. در این میان، تأدیب با ادبآموزی و اخلاقآموزی در بعضی متون در یک معنا به کار رفته است و از نظر برخی محققان، تربیت و تأدیب نزدیکترین واژهها به همدیگر محسوب میشوند.<ref>[https://sid.ir/paper/509671/fa امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.]</ref><ref name=":0">{{پک|صانعی|۱۳۹۸|ک=مطالعات فقه و حقوق اسلامی|ف=بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک|ص=۹۷-۹۸}}</ref><ref>باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.</ref> | ||
| خط ۲۰: | خط ۲۰: | ||
== منابع == | == منابع == | ||
{{آغاز منابع}} | {{آغاز منابع}} | ||
* امامیراد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش. | * امامیراد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش. | ||
* باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1389ش. | * باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1389ش. | ||
| خط ۲۹: | خط ۲۶: | ||
* حسینزاده، علی، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش. | * حسینزاده، علی، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش. | ||
* خمینی، سید روحالله، صحیفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش. | * خمینی، سید روحالله، صحیفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش. | ||
*دهخدا، علیاکبر، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ تأدیب، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش. | |||
* دیلمی، حسن بن ابیالحسن، اعلامالدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۸ق. | * دیلمی، حسن بن ابیالحسن، اعلامالدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۸ق. | ||
* رضایی، سجاد و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»، مجلهٔ خردنامهٔ قرآن و حدیث، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. | * رضایی، سجاد و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»، مجلهٔ خردنامهٔ قرآن و حدیث، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش. | ||
نسخهٔ ۹ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۰۷:۱۵
تأدیب؛ فرایند قاعدهمندکردن رفتار انسان بر اساس آموزههای دینی.
تأدیب در لغت بهمعنای ادبآموختن و در اصطلاح، فرآیند پیراستن رفتار و خودسازی درونی است که در متون دینی با تربیت و تزکیه نفس پیوند دارد و هدف آن ایجاد خصلتهای نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان است. این مفهوم با واژههای مرتبطی چون ادب، ادبآموزی، تعزیر، تنبیه و تربیت نسبتهایی دارد؛ بهگونهای که تأدیب وسیلهای برای رسیدن به ادب و زیرمجموعهای از تربیت عام محسوب میشود و در عین حال با تعزیر (مجازات) و تنبیه (واکنش منفی) تفاوت ماهوی دارد.
مفهومشناسی
تأدیب در لغت از ماده «ادب» مشتق شده و بهمعنای ادبآموختن و ادبدادن است. در معنای اصطلاحی و در متون دینی، تأدیب بهعنوان فرآیند پیراستن رفتار و خودسازی درونی تعریف میشود و پیوندی نزدیک با مفاهیم تربیت و تزکیه نفس دارد. برخی پژوهشگران آن را فرآیندی برای ایجاد خصلتهای نیکو و دگرگونی مثبت در وجود انسان دانستهاند.[۱][۲] در دانش فقه نیز این واژه کاربرد دوگانهای یافته است؛ گاه بهمعنای پرورش کودک همراه با اعمال تنبیه که بر عهده والدین و معلمان است و گاه در معنایی همسان با تعزیر و به مفهوم مجازات به کار میرود.[۳][۴] ادب در لغت بهمعنای دعوت به صرف غذا است و در معنای اصطلاحی، در فرهنگ اسلامی به مجموعهای از آداب، رسوم و رفتارهای پسندیده اطلاق میشود که زمینهساز تربیت اخلاقی و قاعدهمند کردن رفتار فرد در حوزههای شناختی، عاطفی و رفتاری است. ادب بهعنوان حالت و منش درونی در فرد شکل میگیرد و نتیجه نهایی فرآیند تربیت است.[۵]
نسبت با مفاهیم مرتبط
تأدیب در آثار پژوهشگران با چند اصطلاح دیگر ارتباط و نسبتهایی دارد:
- نسبت با ادب: تأدیب وسیلۀ رسیدن به ادب و ادب نتیجه تأدیب است؛ تأدیب از طریق آموزش آداب و اصلاح رفتار، زمینه ایجاد و نهادینهسازی ادب را در فرد فراهم میآورد.[۶]
- نسبت با ادبآموزی: تأدیب و ادبآموزی دو مفهوم مرتبطاند که در آنها تأدیب بهعنوان فرآیند فعال ادبآموختن، وسیلهای برای ایجاد و نهادینهسازی ادب در فرد است؛ یعنی از طریق تأدیب، ادب به فرد آموخته میشود و ادبآموزی بهعنوان پیامد آن محقق میشود.
- نسبت با تعزیر: تعزیر و تأدیب دو مفهوم مرتبط اما متمایزند. تعزیر مجازاتی است که نوع و میزان آن در شرع تعیین نشده و به صلاحدید حاکم واگذار شده و هدف آن مجازات و بازداشتن خطاکار است. رابطه این دو از نوع عموم و خصوص است؛[۷][۸] یعنی هر تعزیری ممکن است جنبه تأدیبی داشته باشد، اما هر تأدیبی لزوماً تعزیر نیست، چرا که تأدیب میتواند صرفاً از طریق پند و موعظه و بدون مجازات رسمی محقق شود.
- نسبت با تنبیه: تنبیه رویکردی واکنشی و مبتنی بر اعمال پیامدهای منفی است که هدف آن ایجاد درد یا محرومیت برای توقف موقت رفتار نامطلوب است و بهطور معمول با ترس و فشار همراه است، در حالی که تأدیب از روشهای ملایمتر مانند گفتگو و تعیین مرزهای روشن برای اصلاح رفتار بهره میگیرد.[۹] اما در برخی از منابع تأدیب بهمعنای تنبیه نیز به کار رفته است.[۱۰]
- نسبت با تربیت: تربیت مفهومی عام و گسترده است که شامل آموزش علوم، تربیت اجتماعی، تهذیب اخلاق و فراگیری رسوم و رفتارهای پسندیده میشود. تأدیب بهعنوان یکی از راهکارهای تربیت اخلاقی در نظر گرفته میشود که جنبه ایجابی دارد و ناظر به قاعدهمندکردن رفتارها و حالات درونی، طبق قواعدی معین است. به باور برخی محققان، تربیت مفهومی عام است که شامل تأدیب و ادب میشود و به سه معنای جسمی، روحی و اخلاقی به کار میرود. در این میان، تأدیب با ادبآموزی و اخلاقآموزی در بعضی متون در یک معنا به کار رفته است و از نظر برخی محققان، تربیت و تأدیب نزدیکترین واژهها به همدیگر محسوب میشوند.[۱۱][۱۲][۱۳]
پانویس
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
- ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.
- ↑ طباطبایی، العروه الوثقی، 1409ق، ص310.
- ↑ طباطبایی، ریاض المسائل فی تحقیق االحکام بالدالئل، 1423ق، ج10؛ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، 1397ش، ص38.
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۵.
- ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷-۹۸.
- ↑ دهخدا، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ تأدیب، وبسایت واژهیاب.
- ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷-۹۸.
- ↑ مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، ۱۳۸۳ش، ص۱۴۱-۱۶۰.
- ↑ امامیراد و محامی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، 1393ش، ص۴۱-۴۲.
- ↑ صانعی، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تادیب کودک»، مطالعات فقه و حقوق اسلامی، ۹۷-۹۸.
- ↑ باقری، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، ۱۳۸۹ش، ج۱، ص۱۰۶-۱۰۹.
منابع
- امامیراد، احمد و محامی، مصطفی، «بررسی مفهوم ادب و تأدیب و نسبت آنها با تربیت و واژههای مرتبط دیگر»، مجلهٔ مطالعات فقه تربیتی، دورهٔ ۱، شمارهٔ ۲، ۱۳۹۳ش.
- باقری، خسرو، درآمدی بر فلسفه تعلیم و تربیت جمهوری اسلامی ایران، تهران، شرکت انتشارات علمی و فرهنگی، 1389ش.
- بغدادی، احمد بن علی، تاریخ بغداد، بیروت، دار الکتب العلمیة، ۱۴۱۷ق.
- حر عاملی، محمد بن حسن، وسائل الشیعه، بیروت، دار احیاءالتراثالعربی، ۱۴۱۲ق.
- حسینزاده، علی، سبک زندگی: زمینههای پذیرش آداب، قم، مؤسسه آموزشی و پژوهشی امام خمینی، ۱۳۹۳ش.
- خمینی، سید روحالله، صحیفه امام خمینی، تهران، مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینی، ۱۳۷۸ش.
- دهخدا، علیاکبر، فرهنگ فارسی دهخدا، ذیل واژۀ تأدیب، وبسایت واژهیاب، تاریخ بازدید: ۹ شهریور ۱۴۰۵ش.
- دیلمی، حسن بن ابیالحسن، اعلامالدین فی صفات المؤمنین، قم، مؤسسة آلالبیت لاحیاءالتراث، ۱۴۰۸ق.
- رضایی، سجاد و دیگران، «عقل در قرآن از منظر تفسیر المیزان با رویکرد فلسفی»، مجلهٔ خردنامهٔ قرآن و حدیث، دورهٔ اول، شمارهٔ ۱، پاییز و زمستان ۱۴۰۲ش.
- صانعی، ابوذر، «بررسی فقهی قلمرو اجرای تعزیر و تأدیب کودک»، مجلهٔ مطالعات فقه و حقوق اسلامی، سال ۱۱، شمارهٔ ۲، بهار و تابستان ۱۳۹۷ش.
- طباطبایی، سید علی، ریاض المسائل فی تحقیق الاحکام بالدلائل، قم، مکتب العالم الاسلامی، ۱۴۲۳ق.
- طباطبایی یزدی، سید محمدکاظم، العروهالوثقی، بیروت، مؤسسه االعلمی، ۱۴۰۹ق.
- «قرائتی از یک حدیث نبوی پیرامون مراحل و دورههای تربیتی؛ راهنمای تربیت»، پایگاه اطلاعرسانی حوزه، تاریخ درج مطلب: ۸ آبان ۱۳۹۰ش.
- قمی، علی بن ابراهیم، تفسیر قمی، قم، دارالکتاب، ۱۴۰۴ق.
- کلینی، محمد بن یعقوب، الکافی، تهران، دارالکتب الاسلامیه، ۱۳۶۵ش.
- متقی هندی، علاءالدین علی، کنزالعمال فی سنن الاقوال و الافعال، بیروت، الرساله، ۱۹۸۹م.
- مصباح یزدی، محمدتقی، جامعه و تاریخ از دیدگاه قرآن، تهران، بینالملل، ۱۳۹۱ش.
- مکارم شیرازی، ناصر، تعزیر و گستره آن، قم، انتشارات امام علی بن ابی طالب، ۱۳۸۳ش.
- مولانا، مثنوی معنوی، وبسایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۳ش.
- ندیمی شاهوردی، هادی، «نقش مدارس در پرورش اخلاق و ادب دانشآموزان»، مجلهٔ روانشناسی و علوم رفتاری ایران، شمارهٔ ۱۲، زمستان ۱۳۹۶ش.
- ورام، ابن ابیفراس، مجموعه ورام، قم، مکتبة الفقیه، بیتا.
- یوسفیان، نعمتالله، مدیریت در خانه و خانواده، تهران، مرکز تحقیقات اسلامی، ۱۳۷۸ش.