خانه‌داری: تفاوت میان نسخه‌ها

خانه‌داری مجموعه‌ای از مهارت‌ها و مسئولیت‌های تعریف شده است که مدیریت امور خانه را شامل می‌شود و با نقش‌های همسری، [[مادری]] پیوند خورده است. در گذشته این مسئولیت عمدتاً بر عهده زنان بود، اما تحولات صنعتی و اجتماعی موجب پررنگ‌تر شدن نقش مردان در این حوزه شده و در برخی جوامع اقداماتی برای به رسمیت شناختن اجتماعی و اقتصادی این نقش صورت گرفته است. از دیدگاه [[اسلام]]، کار خانگی به‌عنوان بخشی از خانه‌داری فعالیتی ارزشمند و مبتنی بر انتخاب است که می‌تواند برای آن دستمزد ([[اجرت‌المثل]]) در نظر گرفته شود و همچنین تقسیم مسئولیت‌های خانگی میان زن و مرد مورد تأکید است. اهمیت این نقش در حفظ [[آرامش خانواده]]، تربیت نسل آینده، انتقال فرهنگ و کاهش آ[[سیب‌های اجتماعی]]، آن را به یکی از پایه‌های اساسی زندگی تبدیل کرده است.

خانه‌داری در لغت به معنای میانه‌روی، درست خرجی، تدبیر امور منزل و نگه‌داری زن از کارهای خانه می‌باشد.<ref>[https://www.vajehyab.com/dehkhoda/%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87+%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری، وب‌سایت واژه‌یاب.]</ref> اصطلاح خانه‌داری در زمان گذشته، به تمام اشتغالات و فعالیت‌هایی اشاره داشت که به [[مدیریت خانه]] و امور [[خانواده]] مرتبط بودند.<ref>صادقی فسایی و میرحسینی، «فهم خانه‌داری در بستر نقش‌های جنسیتی: مطالعه کیفی در شهر تهران»، ۱۳۹۵ش، ص۱۳.</ref> در واقع، دامنۀ آن بسیار گسترده بود و کلیه امور معیشتی و مراقبتی داخل خانه را در برمی‌گرفت. این نقش، زمینه‌ساز ایفای مسئولیت‌هایی مانند مادری و همسری،<ref>کریمی و میرزادارائی، چند لقمه حرف حلال برای خانواده، ۱۳۹۷ش، ص۸۶.</ref> نیز بوده و دارای ابعاد مدیریتی، عاطفی و تربیتی است.<ref>[https://www.isna.ir/news/99081308575/%D9%85%D8%B5%D8%A7%D8%A6%D8%A8-%D9%BE%D9%86%D9%87%D8%A7%D9%86-%D8%AE%D8%A7%D9%86%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D8%B1%DB%8C «مصائب پنهان خانه‌داری»، وب‌سایت ایسنا.]</ref> مدیریت امور داخلی منزل و مهارت‌های اداره خانه یا مجموعه دانش‌های مرتبط با آن مانند [[آشپزی]] و [[خیاطی]] را شامل می‌شد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانه‌داری.</ref> امروزه خانه‌داری خانه‌داری یک الگوی مدیریت خانواده و یک نقش اجتماعی است<ref>[https://allarchive.ir/khane-dari-honar-e-masouliyat/ «خانه‌داری؛ هنری با مسئولیت‌های بزرگ در بنای خانواده و جامعه»، وب‌سایت آرشیو کامل.]</ref> که عمدتاْ به‌عنوان رفتار، کردار یا وظیفه‌ای که مرتبط با خانواده صورت می‌گیرد، شناخته می‌شود.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۳.</ref>  

خانه‌داری، یک [[نقش اجتماعی|نقش اجتماعیِ]] شامل وظایف و مسيولیت‌های مشترک بین زن و مرد تعریف شده است. نسبت خانه‌داری با کار خانگی، مادری و همسری را می‌توان این‌گونه تبیین کرد؛ کار خانگی به مجموعه فعالیت‌های عملی و روزمره اشاره دارد که جزیی از ایفای این نقش محسوب می‌شود، در حالیکه مادری و همسری، خود نقش‌های جامع‌تری هستند که در چارچوب و بستر خانه‌داری معنا می‌یابند.<ref>بدري‌منش و صادقي‌فسايي، «مطالعه تفسیری نقش خانه‌داری»، ۱۳۹۴ش، ص۸۲؛ غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۳-۳۰.</ref>  

هرچند، در اکثر جوامع از جمله [[ایران]]، سهم زنان در انجام این وظایف همچنان پررنگ‌تر است و در [[فرهنگ ایرانی]]، از [[زنان خانه‌دار]] با واژه [[کدبانو]] نام برده می‌شود. بر این اساس، خانه‌داری را می‌توان پیش از هر چیز یک وظیفه خانوادگی و نقش اجتماعی چندبُعدی دانست که لزوماً در چهارچوب تعریف متعارف شغل با دستمزد مشخص و قرارداد رسمی قرار نمی‌گیرد.<ref>آزاد ارمکی، جامعه‌شناسی خانواده ایرانی، 1390ش، ص101.</ref>

ارزش اقتصادی فعالیت‌های کار خانگی بدون مزد، که عمدتاً بر عهده زنان است، مطابق برآوردهای سازمان ملل متحد در سال ۲۰۲۱م بالغ بر ۱۱ تریلیون دلار برآورد شده است. این آمار، صرفاً به جنبه‌های مالی فعالیت‌های عملی خانه مانند نظافت و آشپزی اشاره دارد و تمامیت مفهومی خانه‌داری را در برنمی‌گیرد.<ref>[https://qjsd.atu.ac.ir/article_13147.html حسین‌پور، «فهم خانه‌داری به عنوان یک شغل و چالش‌های آن از منظر زنان خانه‌دار شهر قم»، ۱۴۰۰ش، ص۹۶.]</ref>

با توجه به تعریف خانه‌داری به‌عنوان یک نقش اجتماعی، آمارهای رسمی در ایران وسعت این نقش را نشان می‌دهند بر اساس گزارش مرکز پژوهش‌های مجلس شورای اسلامی در سال ۱۴۰۱ش، حدود ۲۱ میلیون زن خانه‌دار در کشور وجود دارد که حدود ۶۲٪ از کل جمعیت زنان و ۸۰٪ از زنان متأهل را تشکیل می‌دهند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref> پیش‌تر و بر اساس سرشماری سال ۱۳۹۰ش، بیش از ۱۴میلیون زن در گروه‌های سنی مختلف در وضعیت خانه‌داری قرار داشتند، در حالی که تنها حدود ۲.۱میلیون زن معادل ۱۱٪ از نیروی کار رسمی، شاغل محسوب می‌شدند.<ref>[https://payeshjournal.ir/article-1-490-fa.html ساروی و همکاران، «مقایسه کیفیت زندگی وابسته به‌سلامت زنان شاغل و خانه‌دار»، ۱۳۹۰ش، ص۱۰۰.]</ref> تمرکز جمعیتی زنان خانه‌دار در گروه سنی ۳۰ تا ۳۴ سال بیشترین است و نزدیک به ۶٪ از آنان هرگز ازدواج نکرده‌اند.<ref>[https://www.rahyaftjournal.ir/article_224838.html سنجری‌مقدم و همکاران، «بررسی جایگاه اشتغال زنان به خانه‏داری در سیاستگذاری‏های جمهوری اسلامی ایران»، ۱۴۰۴ش، ص۷۴.]</ref>

در گذشته، هویت اصلی زنان در چارچوب نقش خانه‌داری تعریف می‌شد.<ref>[https://pubs.jz.ac.ir/article_86175.html غمامی و علوی، «الگوی اسلامی امنیت اقتصادی زنان خانه‌دار»، ۱۳۹۷ش، ص۳۰.]</ref> محتوای عینی این نقش در شرایط پیشاصنعتی، تا حد زیادی متأثر از کار خانگیِ طاقت‌فرسا و ضروری برای بقا بود. پیش از گسترش [[شهرنشینی|شهرنشینی و فناوری]]، نبود امکانات اولیه، انجام وظایف عملی مانند حمل [[آب]]، گرم کردن آب، آشپزی با اجاق‌های هیزمی و نگهداری از وسایل گرمایشی زغالی را بسیار سخت می‌کرد. با این حال، نقش خانه‌داری منحصر به این کارهای فیزیکی نبود و شامل مدیریت منابع، مراقبت عاطفی و تربیت نیز می‌شد.<ref name=":0">امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان پیرامون منزلت نقش خانه داری»، ۱۳۹۳ش، ص۱۲۷.</ref>  

انقلاب صنعتی با تفکیک کار از خانه، خروج تدریجی زنان به عرصه عمومی و تشدید این روند توسط جنبش‌های فمینیستی را به دنبال داشت.<ref>لگیت، زنان در روزگارشان: تاریخ فمینیسم در غرب، ۱۳۹۴ش، ص۲۱۲-۲۰۹.</ref> با این حال، اشتغال به کاهش مسئولیت‌های نقش خانه‌داری منجر نشد و پدیده «بار دوگانه» را ایجاد کرد.<ref name=":1">آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref> [[تکنولوژی]] و صنعتی‌شدن، منجر به توسعه محصولات و خدمات جدیدی شد که تأثیر عمیقی بر محتوا و دشواری کار خانگی داشت. بسیاری از فعالیت‌های پیشین کار خانگی مانند تهیه مستقیم مواد غذایی از چرخه وظایف داخل خانه خارج و به عرصه عمومی تولید منتقل شد. از حدود سال ۱۸۷۰م، تحولاتی نظیر استفاده از اجاق چدنی، تخصصی شدن قصابی و تولید موادغذایی کنسروشده، بار کار خانگی را سبک‌تر کرد، اما هسته مرکزی نقش خانه‌داری شامل مدیریت کلی خانه، نظافت، شست‌وشو و به‌ویژه مراقبت عاطفی و روزمره از کودکان، همچنان به‌عنوان وظیفه‌ای اجتماعی بر عهده زنان باقی ماند. این تداوم، نشان می‌دهد که خانه‌داری بسیار فراتر از مجموع کارهای خانگی است.<ref name=":0" />

این تجربه در برخی جوامع، به بازنگری درباره ارزش این نقش و تقویت تمایل به مدیریت خانواده انجامید. در واکنش، برخی کشورها با به رسمیت شناختن ارزش اجتماعی و اقتصادی نقش خانه‌داری، حمایت‌هایی مانند بیمه، تأمین اجتماعی و تسهیلات مراقبت از کودک را برای ایفاکنندگان این نقش فراهم کردند.<ref>[https://www.jwss.ir/article_135057.html حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶-۱۵۷.]</ref>

=== شهرنشینی ===

=== آموزش ===

گسترش آموزش، زمینه ارتقای کیفی نقش خانه‌داری را فراهم می‌سازد. همانگونه که برای تصدی مشاغل، آموزش‌های تخصصی ضروری است، ارائه آموزش‌های هدفمند اعم از اولیه و ضمن خدمت توسط بخش دولتی و غیردولتی در قالب رشته‌های مناسب با هدف تربیت علمی زنان خانه‌دار  ضروری است. چنین رویکردی، ضمن به رسمیت شناختن اهمیت این نقش در جهت تربیت نسل آینده و استحکام نهاد خانواده می‌تواند صلاحیت اجتماعی افراد را برای ایفای مؤثرتر این مسئولیت خانوادگی و اجتماعی افزایش دهد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۶.</ref>

=== بازار کار ===

ورود زنان به بازار کار رسمی، در کنار ایجاد پدیده بار دوگانه، نقش خانه‌داری را در کانون توجهات اجتماعی و مطالبات عدالت‌خواهانه قرار داده است.<ref>آبوت و والاس، جامعه‌شناسی زنان، 1393ش، ص288.</ref> این تغییر، لزوم تقسیم عادلانه‌تر مسئولیت‌های خانگی و طراحی سیاست‌های حمایتی مانند مرخصی والدین و بیمه برای تسهیل ایفای این نقش را به یک ضرورت تبدیل کرده است.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۵۱-۱۵۰.</ref> همزمان، توسعه کسب‌وکارهای خانگی نشان می‌دهد که چگونه فضای خانه می‌تواند همزمان، هم کانون ایفای نقش مراقبتی و هم بستری برای خلاقیت و خلق ارزش اقتصادی باشد، بی‌آنکه ماهیت اصلی آن به عنوان یک مسئولیت خانوادگی تحت‌الشعاع قرار گیرد.<ref>مژدکانلو و سیلاخوری، «تاثیر بررسی کسب و کارهای خانگی بر رضایت زنان خانه‌دار»، ۱۴۰۲ش، ص۷.</ref>

=='''اقسام خانه‌داری'''==

الگوهای غالب در ایفای نقش خانه‌داری  در مطالعات مرتبط با خانواده و جنسیت، به سه شکل اصلی دسته‌بندی می‌شود.

* '''الگو با محوریت زن:''' مسئولیت اصلی اداره و مدیریت امور خانه به‌عنوان وظیفه‌ای خانوادگی را بر عهده دارد.

* '''الگو با محوریت مرد:''' ایفای نقش خانه‌داری به‌عنوان مسئولیت و پیشه اصلی وی است.

* '''الگوی مشارکتی:''' الگویی که در آن وظایف عملی خانه و کار خانگی و مسئولیت‌های مدیریتی بین زن و مرد براساس توافق، علاقه یا وقت تقسیم می‌شود.<ref>گلشن فومنی، روان‌شناسی اجتماعی، 1391ش، ص49.</ref> از نظر حقوقی و شرعی، وظایف زوجین به دو دسته تقسیم می‌شود: وظایف مشترک میان زوجین و وظایف مختص هر یک. انجام کارهای داخل خانه و کار خانگی شرعاً جزو وظایف الزامی زن نیست.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref>

در اندیشه اسلامی، خانواده واحد اصلی برای تحقق آرامش است.<ref>امین‌فر، «بررسی نگرش زنان جوان»، ۱۳۹۳ش، ص۱۳۰.</ref> در [[فقه|فقه اسلامی]]، کارهای مشخص خانه تکلیف واجب زن نیست، بلکه فعالیتی مبتنی بر توافق و معاضدت است. برای برخی از این فعالیت‌های عملی مانند پخت‌وپز یا شست‌وشو در شرایط خاص، امکان دریافت اجرت‌المثل وجود دارد.<ref>بجنوردی، القواعد الفقهیه، ۱۴۱۹ق، ص۱۶۷-۱۶۶.</ref> این حکم، ناظر به خود نقش‌های همسری و مادری نیست، بلکه به فعالیت‌های عینی و قابل تقویم مرتبط با آنها محدود می‌شود و فعالیت‌هایی مانند آشپزی و فرزندپروری در شمار امور قابل توافق محسوب می‌شوند.<ref>احمدیه، «حق اجرت‌المثل و نحله در یک بررسی حقوقی»، 1383ش، ص۲۹۸.</ref> برخلاف رویکرد فمینیستی که بر محاسبه مادی تأکید دارد، اسلام ضمن به رسمیت شناختن امکان ارزش‌گذاری اقتصادی برای کار خانگیِ مشخص، بر انتخاب آزادانه، روحیه تعاون و مرکزیت محبت در کانون خانواده تأکید می‌ورزد.<ref>شریفی و همکاران، «عدالت‏سنجی شغل خانه‌‏داری»، ۱۳۹۶ش، ص۱۶۶.</ref>

در این بستر، خانه کانون اصلی جامعه‌پذیری، انتقال ارزش‌های فرهنگی و هنجاری و تربیت نسل است. مدیریت مؤثر نهاد خانه‌داری به‌عنوان نقش مدیریتی و تربیتی در خانواده، علاوه بر تأثیر مستقیم بر سلامت روانی و انسجام عاطفی خانواده، به‌عنوان یک سرمایه اجتماعی قوی عمل می‌کند که در مقیاس کلان به حفظ هویت جمعی، کاهش ناهنجاری‌ها و تقویت پیوندهای اجتماعی منجر می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/525797/ دولت‌خواه و همکاران، «رهیافتی برشغل خانه‌داری و تأثیرگذاری تربیتی آن در دین اسلام»، ۱۴۰۱ش، ص۱۷-۱۶.]</ref>

 

 

 

 

 

 

 

 

 

نگاه صرفاً اقتصادی به خانه‌داری با این محدودیت بنیادین روبروست که ابعاد غیرقابل‌تقویم به پول این نقش، مانند ایجاد آرامش عاطفی، تربیت نسل و انتقال فرهنگ را نادیده می‌گیرد و آن را صرفاً به مجموعه‌ای از خدمات قابل مبادله تقلیل می‌دهد.<ref>حسینی اکبرنژاد، «ارزش‌گذاری کار خانگی زنان در اسلام و رویه نهادهای بین‌المللی»، ۱۳۹۹ش، ص۱۶۸-۱۶۷.</ref>

=== راهکارهای حمایت از خانه‌داری ===

راه‌کارهای پیشنهادی برای حمایت از خانه‌داری در ۶ محور خلاصه می‌شود:

# ایجاد مراکز مهارت‌افزایی و توانمندسازی.