تعدد زوجات در قوم بلوچ: تفاوت میان نسخه‌ها

چندهمسری در [[قوم بلوچ]]، ریشه در فرهنگ سنتی این مردم دارد. تصمیم [[چندهمسری مرد|چندهمسری]] میان مردم بلوچ به‌طور معمول یک‌طرفه است و این تصمیم تحت تأثیر عوامل مختلف صورت می‌گیرد. چندهمسری یکی از مشترکات فرهنگی مردم بلوچ است که به‌صورت عموم آن را حفظ کرده‌اند.

در طول تاریخ، اصطلاح چندهمسری به [[ازدواج]] یک مرد با بیش از یک زن اشاره داشته است.<ref> [https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص96.]</ref> چندهمسری در قوم بلوچ نیز به‌معنای آن است که یک مرد بلوچ به‌طور هم‌زمان بیشتر از یک زن داشته باشد.<ref>[https://www.isna.ir/news/98110503049/%D8%B1%D9%86%D8%AC-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رنج‌های چندهمسری در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>

پدیدهٔ [[چندهمسری]]، ریشه در فرهنگ مردسالارانهٔ مردم بلوچ دارد که در فرهنگ عمومی آنها پذیرفته‌شده و اختصاص به طایفه، منطقه، طبقهٔ اجتماعی و حتی زمان خاص ندارد. این رسم میان بلوچ‌های اهل‌سنت، مورد تشویق علمای مذهبی قرار می‌گیرد.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص96.]</ref> برخی چندهمسری را نشان [[غرور]] تلقی می‌کنند و آن را در قدرت اجتماعی و سیاسی خود مؤثر می‌دانند. این پدیدهٔ اجتماعی، ارتباطی به سن و حتی درآمد مردان ندارد.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1608978241-10344-99-95.pdf اسمعیلی و دیگران، «کاوشی کیفی از علل و زمینه‌های شکل‌گیری چندهمسری مردان»، 1398ش، ص65-66.]</ref>

بر اساس آمارهای اطلس وضعیت زنان و [[خانواده]] که مربوط به سال ۱۳۹۵ش است، بالاترین نرخ چندهمسری (شوهرانی با بیش از یک همسر) در [[ایران]] به استان [[سیستان]] و بلوچستان تعلق دارد. در این استان، ۱۴٫۹درصد زنان دارای شوهری با همسر دوم یا بیشتر هستند.<ref>[https://www.rokna.net/%D8%A8%D8%AE%D8%B4-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-95/519872-%D8%A2%D9%85%D8%A7%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D9%85%D8%AE%D8%AA%D9%84%D9%81-%DA%A9%D8%B4%D9%88%D8%B1-%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%87%D9%85%D9%87-%D8%AC%D8%A7-%D9%85%D8%AD%D8%A8%D9%88%D8%A8-%D8%AA%D8%B1-%D8%A7%D8%B3%D8%AA «آمار چندهمسری در استان‌های مختلف کشور/ چندهمسری در سیستان از همه جا محبوب‌تر است!»، وب‌سایت رکنا.]</ref>

#'''جمعیت بالای دختران مجرد'''؛ تحقیقات نشان می‌دهد که تا دو دهه قبل، سن ازدواج میان مردم بلوچ بسیار پایین بوده است؛ اما گسترش [[شهرنشینی]] و آموزش دختران سبب شده است که [[سن ازدواج]] میان این مردم بالا برود. از این جهت گزینهٔ ازدواج دختران کم شده و تعداد زیادی از آنها مجبور به ازدواج با مردان متأهل می‌شوند.

#'''کاهش فساد اخلاقی'''؛ مردم بلوچ معتقدند که وفور زنان مجرد در جامعه، سبب طغیان گرایش‌های جنسی جوانان می‌شود؛ بنابراین پدیدهٔ چندهمسری برای کنترل تعداد زنان مجرد به کار گرفته می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص102-108.]</ref>

#'''مذهب و پیروی از سنت پیامبر'''؛ مردان بلوچ، چندهمسری خود را با آیات [[قرآن]] و نیز چندهمسری [[حضرت محمد|پیامبر اکرم]]، توجیه می‌کنند. مولوی‌ها نیز روی این موضوع در خطبه‌ها تأکید دارند و خود آنها نیز زنان متعدد دارند. <ref>[https://balochistan1.blogsky.com/1391/06/20/post-1697/ بلوچی، «چندهمسری در بلوچستان و مشکلات آن»، وبلاگ سرزمین بلوچستان.]</ref>

#'''افزایش قدرت و نفوذ سیاسی'''؛ در جامعهٔ بلوچ، کاهش اختلافات و اتحاد در برابر قبایل رقیب، همواره دارای اهمیت بوده است. امروزه نیز افزایش هواداران برای شرکت در [[مشارکت در انتخابات|انتخابات]]، اهمیت زیادی دارد. سران بلوچ با گرفتن چندهمسر از قبایل مختلف، این اتحاد را ایجاد می‌کند و در پی بازتولید این سنت در میان جوانان هستند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص101-102.]</ref>

#'''مرگ‌ومیر مردان'''؛ به‌دلیل نزاع‌های قبیله‌ای و نیز اقتصاد مبتنی بر قاچاق، مرگ‌ومیر مردان در جامعهٔ بلوچ، به‌مراتب بیشتر از زنان است. فقر و درماندگی، زنان بیوه را وادار به [[ازدواج]] با مردان متأهل به‌ویژه نزدیکان شوهر قبلی، می‌کند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/63346/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8 ناستی‌زایی، «عوامل مؤثر در تعدد زوجات از دیدگاه دانشجویان بلوچ»، 1385ش، ص70.]</ref>

#'''حمایت از زنان بی‌سرپرست'''؛ بسیار از مردان بلوچ در ردهٔ سنی بالا، با زنان بیوه و بی‌سرپرست، به‌منظور حمایت از آنان، ازدواج می‌کنند.

#'''تنوع‌طلبی مردان'''؛ از نظر زنان بلوچ، [[فرزندآوری]] زیاد، تناسب میل و نیازهای جنسی زنان را کاهش می‌دهد و مردان را به ازدواج مجدد وامی‌دارد. البته مردان علت تنوع‌طلبی را پایین بودن امکانات بهداشتی، عدم رسیدگی به شوهر و گذراندن بیشتر وقت با فرزندان از سوی زنان، می‌دانند. مردان همچنین با وجود رضایت قلبی از همسر اول، ازدواج دوم را مایهٔ شادابی و طراوت می‌دانند.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/1608978241-10344-99-95.pdf اسمعیلی و دیگران، «کاوشی کیفی از علل و زمینه‌های شکل‌گیری چندهمسری مردان»، 1398ش، ص70-71.]</ref>

#'''مشکلات جسمانی و رفتاری زنان'''؛ مشکلات [[نازایی]]، نقص حرکتی، بیماری‌های صعب‌العلاج و بداخلاقی زن، عامل تمایل مردان به ازدواج مجدد می‌شود.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص103.]</ref>

#'''علاقه به پسر و فرزندآوری بیشتر'''؛ از نظر مردان بلوچ فرزند بیشتر، یک ارزش حیثیت‌آفرین است و باعث قدرت طایفه و تیرهٔ آنها می‌شود؛ اما فررند دختر که در سنین کم ازدواج کرده از خانهٔ پدری می‌رود، ارزش فرزند پسر را ندارد. زنی که نتواند این خواستهٔ شوهر را برآورده کند، با ازدواج دوم شوهر، روبه‌رو می‌شود.<ref>[http://www.ensafnews.com/304037/%D9%81%D8%B1%D8%B2%D9%86%D8%AF%D8%A2%D9%88%D8%B1%DB%8C-%D8%A8%D8%A7%D9%84%D8%A7-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86%D8%8C-%D9%85/ «فرزندآوری بالا در سیستان و بلوچستان مسئلۀ فرهنگی یا مکانیسم دفاعی»، پایگاه خبری و تحلیلی انصاف.]</ref>

#'''ثروت‌مندی مردان'''؛ در فرهنگ بلوچ، تعدد زوجات در ارتقای اجتماعی مرد نقش دارد و مردان ثروت‌مند با آسودگی بیشتری از این فرصت بهره می‌گیرند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/63346/%D8%B9%D9%88%D8%A7%D9%85%D9%84-%D9%85%D9%88%D8%AB%D8%B1-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B9%D8%AF%D8%AF-%D8%B2%D9%88%D8%AC%D8%A7%D8%AA-%D8%A7%D8%B2-%D8%AF%DB%8C%D8%AF%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%AF%D8%A7%D9%86%D8%B4%D8%AC%D9%88%DB%8C%D8 ناستی‌زایی، «عوامل مؤثر در تعدد زوجات از دیدگاه دانشجویان بلوچ»، 1385ش، ص69-70.]</ref>

در مرحلهٔ اول، زنان تلاش می‌کنند که شوهر خود را از [[چندهمسری مرد|چندهمسری]] منصرف کنند که در مواردی به موفقیت‌های کوتاه‌مدت دست می‌یابند. زنان در صورت ناکامی، خواستار مسکن و مراودات جداگانه می‌شوند و از شوهر، اصل عدالت را بین زنان طلب می‌کنند. تحقیقات نشان می‌دهد که جایگاه اجتماعی زن دوم، پایین‌تر از زن اول است؛ زیرا خانواده‌های مرفه قبول نمی‌کنند که دختر آنها زن دوم باشد. در شرایط عادی زن اول از لحاظ اجتماعی زن اصلی باقی می‌ماند. در گذشته که تمام زنان و فرزندان در یک [[خانه]] زندگی می‌کردند، زن اول، سرپرست زنان تلقی می‌شد. گاهی ممکن است واکنش در قالب جبران باشد. در این قالب زن اول تلاش می‌کند با [[فرزندآوری]]، [[تمکین زن|تمکین]] بیشتر و ظاهرآرایی، وضعیت خود را در نزد شوهر و [[خانواده]] بهبود بخشد؛ اما گاهی واکنش در قالب انتقام است؛ این واکنش در قالب [[غیبت]] و بدگویی، دعانویسی، جادو و جنی‌کردن، یافتن زن دیگر برای شوهر و تحریک فرزندان علیه [[پدر]] انجام می‌شود. گاهی [[زن بلوچ|زنان بلوچ]] در خانوادهٔ چندهمسری شرایط مذهبی آن را که عدالت بین زنان باشد، زیر سؤال می‌برند. امروزه زنان بلوچ در خانوادهٔ چندهمسری، با توجه به تجربهٔ خود، تلاش می‌کنند که دختران آنها با دست‌یابی به توانایی‌ها فردی از جمله تحصیل، جایگاه اجتماعی بهتری کسب کنند تا سرنوشتی بهتر از مادران خود داشته باشند.<ref>[https://ensani.ir/fa/article/522834/%D9%81%D9%87%D9%85-%D9%BE%D8%AF%DB%8C%D8%AF%D8%A7%D8%B1%D8%B4%D9%86%D8%A7%D8%AE%D8%AA%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D9%85%DB%8C%D8%A7%D9%86-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86-%D9%87%D8%A7%DB علی‌نقیان و روستاخیز، «فهم پدیدارشناختی چندهمسری در میان بلوچ‌های ساکن در شهرستان چابهار»، 1397ش، ص109-112.]</ref>

چندهمسری، پیامدهای منفی گسترده‌ای بر سلامت خانواده و جامعه به همراه دارد. مطالعات نشان می‌دهد که در خانواده‌های چندهمسری، بروز [[خشونت خانگی]]، گسستگی روابط خانوادگی، تنش‌های بین‌فردی، [[حسد|حسادت]]، رقابت میان همسران و فرزندان و غیبت عاطفی یا فیزیکی به‌مراتب بیشتر از خانواده‌های [[تک‌همسری]] است. همچنین، شیوع اختلالات روان‌پزشکی و تجربه سوءرفتارهای فیزیکی، کلامی و هیجانی در این خانواده‌ها به‌ویژه برای زنان، به‌طور چشمگیری بالاتر است.<ref>[https://balochistan1.blogsky.com/1391/06/20/post-1697/ بلوچی، «چندهمسری در بلوچستان و مشکلات آن (1)»، وبلاگ سرزمین بلوچستان.]</ref> پیامدهای چندهمسری برای این زنان، فراتر از مشکلات جسمانی و تنش‌های اولیه، به طرد اجتماعی، فقر،<ref>[https://shoaresal.ir/fa/news/257390/%DA%86%D9%86%D8%AF-%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88-%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D8%A7%D8%B2-%D9%86%DA%AF%D8%A7%D9%87-%D8%A8%DA%86%D9%87%E2%80% «چندهمسری در سیستان و بلوچستان از نگاه بچه‌های این خانواده‌ها»، وب‌سایت خبری تحلیلی شعار سال.]</ref> مشکلات روانی مانند [[افسردگی]]، ترک تحصیل و [[ازدواج]] زودهنگام فرزندان به‌ویژه دختران، گسترش ناهنجاری‌های اخلاقی و اجتماعی و سوءتربیت فرزندان می‌انجامد. شایان ذکر است که بسیاری از این ازدواج‌ها به‌صورت رسمی ثبت نمی‌شود و همین امر، موجب محرومیت فرزندان از حمایت‌های قانونی نظیر صدور شناسنامه می‌شود.<ref>[https://www.isna.ir/news/98110503049/%D8%B1%D9%86%D8%AC-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%DA%86%D9%86%D8%AF%D9%87%D9%85%D8%B3%D8%B1%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%B3%DB%8C%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86-%D9%88%D8%A8%D9%84%D9%88%DA%86%D8%B3%D8%AA%D8%A7%D9%86 «رنج‌های چندهمسری در سیستان و بلوچستان»، خبرگزاری دانشجویان ایران ایسنا.]</ref>

*اسمعیلی، قاسم و دیگران، «کاوشی کیفی از علل و زمینه‌های شکل‌گیری چندهمسری مردان»، فصلنامهٔ پژوهش‌های روان‌شناسی اجتماعی، شمارهٔ ۳۴، تابستان ۱۳۹۸ش.