خانواده در اسلام: تفاوت میان نسخه‌ها

[[خانواده]] از ابتدای تاریخ بشر تاکنون به‌عنوان اصلی‌ترین نهاد اجتماعی، زیربنای جوامع و خاستگاه فرهنگ‌ها، تمدن‌ها و تاریخ بشر بوده است. نهاد خانواده را باید اولین نهاد اجتماعی نامید که انسان به آن پایبندی نشان داده است و عقل و شرع بر آن صحه گذارده‌اند. اسلام توجه خاصی به مقام والای خانواده دارد و هدف از تشکیل خانواده را امنیت، کمال و بقای نسل بشری می‌داند. اصالت، [[ایمان]]، آگاهی، مدیریت، شیوه صحیح زندگی و تربیت نسل صالح از ویژگی‌های خانواده در اسلام است. از دیدگاه قرآنی، حیات و کمال انسان، در محیط خانواده سامان می‌یابد و انسان به‌تنهایی نمی‌تواند از ظرفیت‌های وجودی خود بهره‌برداری کند.

خانواده در لغت به معنای اهل خانه، خاندان و دودمان است<ref>معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه خانواده.</ref> و در اصطلاح، به گروهی از افراد گفته می‌شود که از طریق پیوندهای سببی (خویشاوندی از طریق [[ازدواج]])، نسبی (خویشاوندی خونی) یا فرزندخواندگی به هم مرتبط بوده و زیر یک سقف زندگی می‌کنند.<ref name=":0">سید مصطفی محقق داماد و دیگران، مرکز دائره المعارف بزرگ اسلامی، درج: 18 دی 1398ش.</ref> خانواده کوچک‌ترین<ref>عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه خانواده.</ref> و درعین‌حال پایدارترین و همگانی‌ترین نهاد اجتماعی در تاریخ بشر محسوب می‌شود.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.</ref> براساس باورهای اسلامی، قدمت تشکیل خانواده به اندازهٔ خلقت انسان و زمان آفرینش آدم و حوا بازمی‌گردد.<ref>«تاریخچه تشکیل خانواده»، مجله ویستا، بازدید: 23 آذر 11401ش.</ref> در طول تاریخ، خانواده به اشکال گوناگونی ظاهر شده است که ازجملهٔ آنها می‌توان به گروه‌های مختلط، خانواده‌های پدرسالار با چند زن، نظام مادرسالاری و خانوادهٔ متشکل از پدر، مادر و فرزندان اشاره کرد.<ref>دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه خانواده.</ref>

|[[خانواده هسته‌ای|خانوادهٔ هسته‌ای]]

|[[خانواده گسترده|خانوادهٔ گسترده]]

در نگاه اسلام، خانواده باوجود جمعیت محدود، از چنان اهمیتی برخوردار است که سلامت آن برای سالم‌سازی جوامع بزرگ‌تر انسانی ضروری شمرده می‌شود. بنای خانواده محبوب‌ترین بناها در پیشگاه خداوند معرفی شده و روابط آن بر پایهٔ مودت و رحمت استوار است.<ref>سوره روم، آیه 21</ref> این نهاد از منظر اسلامی، دارای حیات و قداستی ویژه است که با هیچ نهاد اجتماعی دیگری قابل مقایسه نیست.<ref>[http://amiralmvmnyyn.blogfa.com/post/14 کمساری، « نظام خانواده در اسلام »، شماره 158، 1433ق]</ref> [[پیامبر اسلام]] نیز خانواده را محبوب‌ترین بنای اجتماعی نزد خداوند دانسته است.<ref>مجلسی، بحار الانوار، 1403ق، ج100، ص222.</ref> اسلام به‌عنوان دینی انسان‌ساز، بیشترین توجه را به عزت و رفعت خانواده دارد و این نهاد را کانون تربیت و بستر اصلی رشد انسان می‌شمرد. سعادت یا نگون‌بختی جامعهٔ انسانی را به صلاح یا تباهی خانواده وابسته می‌داند.<ref>[https://farsi.khamenei.ir/speech-content?id=21429 خامنه‌ای، «کانون گرم خانواده»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای.]</ref>

از منظر اسلام، تشکیل خانواده ریشه در گرایشی فطری دارد و هدف غایی آن دستیابی به آرامش روانی و معنوی است که این مهم از مسیر ازدواج محقق می‌شود. ازدواج به‌عنوان سنت پیامبر اسلام، افزون بر جنبه‌های عبادی و اخلاقی، کارکردهای فردی متعددی را به همراه دارد که از جمله می‌توان به ارضای سالم غریزهٔ جنسی، تأمین نیاز طبیعی زوج‌خواهی، ایجاد آرامش و سکون روانی، خوش‌خلقی و پرورش فضایل اخلاقی مانند جوان‌مردی اشاره کرد. همچنین این نهاد مقدس بستری برای دوری از لغزش‌ها و گناهان، جلب یاری و رحمت الهی و در نهایت، زمینه‌سازی برای رشد و تعالی انسان و دستیابی به کمال معنوی را فراهم می‌آورد. در کنار این کارکردهای فردی، ازدواج و تشکیل خانواده از منظر اسلام دارای اهداف و برکات اجتماعی نیز هست که از آن جمله می‌توان به افزایش جمعیت و پویایی جامعه، سازندگی و اصلاح ساختارهای اجتماعی، جلوگیری از فساد و ناهنجاری‌های اخلاقی، و انتقال فرهنگ و تمدن اصیل از طریق [[تربیت فرزند|تربیت صحیح و اصولی فرزندان]] اشاره کرد. بدین ترتیب، خانواده در اسلام نه‌تنها پاسخ‌گوی نیازهای فطری و فردی انسان است، بلکه نقش‌آفرینی مؤثری در سلامت، تعالی و استمرار تمدن اسلامی دارد.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص222.</ref>

اسلام می‌خواهد نظام خاصی در اجتماع به‌وجود آورد که تمام قوای انسان‌ها با تفاوتی که دارند، در راه ترقی و تعالی اجتماع به‌کار افتد و هر یک وظائف محول خود را به نحو احسن انجام دهند و هماهنگی خاصی در قوای فعال آن پدیدآورد، به‌طوری‌که نه تنها بر ضد همدیگر به‌کار نروند، بلکه تشریک مساعی کرده، زمینه نیل به هدف نهائی را تسهیل کنند.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/267134/حقوق-خانواده-در-اسلام-66-حقوق-خانواده-در-اسلام- حقانی زنجانی، «حقوق خانواده در اسلام»، 1346ش، ص563]</ref>

پیامدهای مثبت تشکیل خانواده آثار مطلوب و مفید آن بر جامعه انسانی است. خانواده در حفظ و گسترش قدرت ملی و از یک سو در انحطاط و تباهی ملت‌ها نقش اساسی دارد. اسلام آئینی مقدس است که برای خانواده اهمیت فراوان قائل شده است و آن را سنگ بنای مهم حیات اجتماعی می‌شناسد. البته اجتماعی که در آن هم فردگرایی مهم است هم جمع‌گرایی. اسلام وحدت جامعه را نشأت گرفته از وحدت زوجین و وحدت اعضای خانواده می‌شناسد و علائق انسانی موجود در خانواده را قابل گسترش و نشر در جامعه به‌شمار می‌آورد. برای جامعه‌ای تحت ضابطه در آینده، لازم است ابتدا خانواده‌ها تحت ضابطه درآیند و بعد دامنه سازندگی و گسترش به جامعه کشانده شود و حیات اجتماعی نیز تحت ضابطه درآید.<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/1059863/نقش-تربیتی-خانواده-در-اسلام- حاجی بابایی، «نقش تربیتی خانواده دراسلام»، 1389ش، ص59]</ref>

 

اهمیت خانواده به دلیل اهمیت هدفی است که برای آن در نظر گرفته شده است، یعنی بتواند نقش بقای نسل و تربیتی خود را ایفا نماید. یکی از عمده تأکیدات اسلام بر تشکیل خانواده، بقای نسل انسان است. پسر و دختری که تشکیل خانواده می‌دهند، طالب این هستند که با مشاهده ثمره وجود خویش، خود را بر مسند پرافتخار مادری و پدری بنگرند و در حقیقت فرزند، جلوه وحدت ثمره پدر و مادر است. نسبت زنان به جامعه انسانی، نسبت کشت‌زار به انسان کشت‌کار است. همان‌گونه که بذرها به تنهایی ارزشی ندارند و وجود کشت‌زار برای بقای بذر، لازم است.<ref>سوره بقره، آیه 223</ref> این آیه در مقام بیان مسئله زناشویی و تولید نسل برای بقای نوع انسان است و مرد را مانند کشاورز بذرافشان و زن را چون کشت‌زاری می‌داند که نطفه مرد در رحم او رشد می‌کند و زن با تولید فرزند، مایهٔ بقای نسل آدمی است. برای تأکید بر حفظ نسل که هدف اصیل عمل زناشویی می‌باشد واژه «[[آیه حرث|حرث]]» در آیه تکرار شده است. هدف از آمیزش جنسی که می‌تواند هروقت و به هرگونه و در هرجا باشد، تنها لذاید جنسی نیست؛ بلکه لذت جنسی، مُزدی نقد برای تحمل زحمات طاقت‌فرسای تولید فرزند و پرورش او است. خداوند برای ترغیب به هدف‌دار کردن آمیزش جنسی می‌فرماید که از رهگذر مباشرت با زنان‌تان فرزندان شایسته‌ای برای آخرت خود بفرستید. پس تولید مثل و بقای نسل امری بسیار مهم است.<ref>کمساری، «نظام خانواده در اسلام»، 1433ق، صفحه 83</ref>

اولین ویژگی خانواده برتر در اسلام اصالت خانوادگی و اصل و نسب پاکیزه است. اصلاب ارزشمند پدران و دامن‌های پاک و مطهر مادران، که به هیچ‌گونه پلیدی آلوده نشده‌اند. تأثیر دودمان و خانواده بر نسل‌های بعدی با گسترش علوم تربیتی به‌ویژه بحث گسترده وراثت یا عوامل ژنتیکی. امروزه غیرقابل انکار است که انسان وارث خصوصیات اخلاقی و روحی و جسمی نیاکان خویش است. وراثت به یک معنا همانندی فرع با اصل خویش در ویژگی‌ها و خصوصیات ظاهری و هوشمندی است و این عظمت و نقش خانواده را در سرنوشت انسان نشان می‌دهد.<ref>حسینی کوهساری، «پژوهشی قرآنی در خصوص جایگاه خانواده در اسلام»، 1384ش، ص147</ref>

ارکان تشکیل دهنده خانواده برتر از لحاظ علم و آگاهی ثروتمند هستند. در این خانواده، زن افزون بر آگاهی‌های مذهبی، به عنوان '''[[همسر]]'''، مادر، مدیر و کدبانوی خانه، از آگاهی‌های لازم زندگی برخوردار است و راه و رسم شوهرداری و خانه‌داری را به خوبی می‌داند. مرد چنین خانواده‌ای نیز افزون بر اطلاعات دینی به عنوان مدیر و سرپرست خانواده، شوهر و پدر از آگاهی‌های لازم برخوردار است و با وظایفی که اسلام بر عهده‌اش نهاده، به خوبی آشناست.<ref>یوسفیان، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص109</ref> خانواده برتر از نظر اسلام خانوده‌ای است که به [[نماز]]، [[روزه]] و سایر واجبات به عنوان نمادهای [[معنویت]] اهتمام ورزد، اندیشه و افکار خود را متوجه ملکوت کند و غل و زنجیرهای دنیایی او را زمین‌گیر نسازد.<ref>یوسفیان، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، 1386ش، ص 111</ref>

در اسلام مسئولیت زندگی مربوط به بیرون از خانواده بر عهده مردان است، از آن بابت که حضور مرد در جامعه اسلامی چشمگیرتر از حضور زن است. مسئولیت مربوط به داخل خانه و قوام‌بخشی آن مربوط به زنان است و این امر با ظرافت‌ها و خوی زنانه سازگارتر است. در مسئولیت مشترک هم تصمیم‌گیری مشترک است. البته در اموری که از جانب خدا واجب خوانده می‌شود، مرد یا زن استقلال کامل دارند و کسی نمی‌تواند بر حکم خدا پیشی گیرد.<ref>[http://ensani.ir/fa/article/104613/بنیاد-خانواده-در-اسلام-و-غرب- قایمی، «بنیاد خانواده در اسلام و غرب»، 1378 ش، ص 508]</ref>

زن عنصر اصلی خانه، امانت الهی، مظهر زیبایی، محبوبیت و ظرافت و برای اعضای خانواده تکیه‌گاه روحی و معنوی است؛ مرد مظهر اعتماد، نقطه اتکا و سرپرست امور خانواده است.<ref>تقوی و دیگران، «الگوی جامع خانواده تراز در اندیشه اسلامی»، 1396ش، ص999.</ref> ارضای نیازهای جنسی همسر و حفظ همسر از انحرافات جنسی،<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> [[تربیت فرزند|تربیت فرزندان]] و حسن معاشرت از تکالیف مشترک زوجین؛ تأمین امنیت و نیازهای مالی از وظایف اختصاصی مرد و اطاعت از همسر از وظایف اختصاصی زن است.<ref>جعفری، «وظایف زوجین نسبت به یکدیگر»، 1390ش، ص102–114.</ref>

مهم‌ترین عوامل مؤثر در تحکیم خانواده عبارت‌اند از: رضایت‌مندی زوجین و خانواده‌های‌شان از ازدواجی که صورت می‌گیرد؛ آشنایی اعضای خانواده با حقوق و وظایف خود؛ درک متقابل یکدیگر؛ حفظ حرمت و شخصیت افراد؛ تقویت روحیهٔ [[صبر]]، عفو، [[صداقت]]، رازداری، [[وفاداری همسر|وفاداری]]، مهرورزی و [[قناعت]]؛<ref>بهرامی و نمازی، «عوامل تحکیم بنیان خانواده از دیدگاه اسلام»، 1395ش.</ref> برقراری رابطة مطلوب با والدین همسر.<ref>بازیار اصفهانی و دیگران، «مدیریت ارتباط با خانواده اصلی و خانواده همسر از دید مشاور»، 1398ش، ص26.</ref>

* خامنه‌ای، سیدعلی، «کانون گرم خانواده»، وب‌سایت دفتر حفظ و نشر آثار آیت‌الله خامنه‌ای، تاریخ سخنرانی: ۱۹ آبان ۱۳۸۶ش.

* یوسفیان، نعمت‌الله، «ویژگی‌های خانواده برتر در اسلام»، فصلنامه پیام، شماره ۸۵، ۱۳۸۶ ش {{پایان منابع}}