پرش به محتوا

پاک‌دامنی: تفاوت میان نسخه‌ها

از ایران پدیا
→ تفاوت با ویرایش قدیمی‌ترتفاوت با ویرایش جدیدتر ←
دیداریویکی‌متن
بدون خلاصۀ ویرایش
بدون خلاصۀ ویرایش
خط ۱: خط ۱:
<big>'''پاک‌دامنی'''</big>؛ ویژگی جنسی، گفتاری و رفتاری مشترک میان زنان و مردان آزاده.
<big>'''پاک‌دامنی'''</big>؛ فضیلت اخلاقیِ حفظ عفت پرهیز از رفتارها و روابط جنسی نامشروع یا ناپسند.


پاک‌دامنی در ادبیات فارسی بیشتر یک فضیلت زنانه است که بر پرهیز از شهوت جنسی و دوری از مردان تمرکز دارد؛ اما پاک‌دامنی در آموزه‌های دینی به‌معنای عفت، هم فراجنسیتی است و تمام زنان و مردان را در بر می‌گیرد و هم فراتر از عفت جنسی و پرهیز از گناهان جنسی است.
پاک‌دامنی مفهومی اخلاقی کنایه از نجابت، عفاف و خودداری از رفتارها و روابط جنسی نامشروع یا ناپسند است. این مفهوم در آموزه‌های اسلامی و قرآن از ویژگی‌های مؤمنان دانسته شده و بر حفظ عفت و خودداری از روابط جنسی حرام تأکید دارد. پاک‌دامنی در ادبیات فارسی نیز به‌عنوان یکی از فضایل اخلاقی و از ویژگی‌های مطلوب انسان، به‌ویژه زنان، بازتاب یافته است.


==مفهوم‌شناسی==
== مفهوم‌شناسی ==
پاک‌دامنی در زبان فارسی کنایه از نجابت، پارسایی<ref>[https://vajehyab.com/amid/پاک-دامن?q=پاکدامن عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامن.]</span></ref> و [[عفاف]] است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/پاک-دامنی?q=پاکدامنی عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامنی.]</span></ref> در لغت‌نامه دهخدا، «عفیف الازار» و پاکدامن مترادف هستند.<ref>[https://vajehyab.com/motaradef/عفاف?q=عفاف دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عفاف.]<meta /></ref> مقصود از آزار، جامه‌ای است که قسمت پایین [[بدن]] را می‌پوشاند.<ref></span> [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=2&pageNumber=1970&viewType=pdf دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آزار.</span>]</ref> معادل انگلیسی پاکدامنی، Chastity به‌معنای «پاکی جنسی» است؛ یعنی فرد از هرگونه [[تنظیم روابط‌‌ جنسی|روابط جنسی]] خارج از ازدواج پرهیز می‌کند.<ref>«<meta /> chastity»، وب‌سایت مجموعه آموزشی بیامور.»،<meta /></ref>
پاک‌دامنی در زبان فارسی کنایه از [[نجابت]]، پارسایی<ref>[https://vajehyab.com/amid/پاک-دامن?q=پاکدامن عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامن.]<meta /></ref> و [[عفاف]] است.<ref>[https://vajehyab.com/amid/پاک-دامنی?q=پاکدامنی عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامنی.]<meta /></ref> در لغت‌نامهٔ دهخدا، پاکدامن و عفیف‌الازار مترادف دانسته شده‌اند.<ref>[https://vajehyab.com/motaradef/عفاف?q=عفاف دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عفاف.]<meta /></ref> ازار در این تعبیر به جامه‌ای گفته می‌شود که بخش پایین [[بدن]] را می‌پوشاند.<ref><meta /> [https://noorlib.ir/book/view/53064?volumeNumber=2&pageNumber=1970&viewType=pdf دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آزار.<meta />]</ref> معادل انگلیسی پاک‌دامنی، ''Chastity''، نیز به معنای پرهیز از [[تنظیم روابط‌‌ جنسی|روابط جنسی]] خارج از ازدواج است.<ref>«chastity»، وب‌سایت مجموعه آموزشی بیامور».</ref> در کاربرد عمومی، پاک‌دامنی مفهومی اخلاقی است که به خودداری از رفتارهای جنسی نامشروع یا ناپسند و حفظ عفت اشاره دارد.


==پاک‌دامنی در ادبیات فارسی==
== پاک‌دامنی در قرآن ==
در شعر و ادب فارسی پاکدامنی، یک فضیلت زنانه است که به‌عنوان مهم‌ترین و اساسی‌ترین ویژگی او تلقی می‌شود. علاوه بر این، زندگی خانوادگی ایرانیان همیشه به‌گونه‌ای بوده که زنان با مردان بیگانه در ارتباط نباشند؛ ازاین‌روی خانه‌ها به‌صورت بیرونی و اندرونی ساخته می‌شد.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46].</span></ref> زن شایسته نیز در شاهنامهٔ فردوسی زنی عفیف، با [[حیا]]، پوشیده و پاکدامن شناخته می‌شود.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش،ص48.]</span></ref>
در قرآن، پاک‌دامنی با مفاهیمی مانند حفظ عورت<ref>[https://lib.eshia.ir/41732/3/177 زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ، 1407ق، ج3، ص177.]<meta /></ref><ref>[https://lib.eshia.ir/12016/16/314 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ق، ج16، ص314.]<meta /></ref> و خودداری از [[رابطه نامشروع|روابط جنسی حرام]] بیان شده و از ویژگی‌های مؤمنان دانسته شده است.<ref>[https://books.rafed.net/view/3281/page/135 فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج16، ص135.]<meta /></ref><ref>[https://books.rafed.net/view/3283/page/308 فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج 18، ص308.]<meta /></ref> در آیات ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور، در کنار دستور به [[غض بصر|غضّ بصر]]، بر حفظ عورت تأکید شده است؛ [[سید محمدحسین طباطبایی]] این تعبیر را ناظر به پوشاندن عورت از نگاه نامحرمان دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/15/111 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 13190ق، ج15، ص111.]<meta /></ref> [[مرتضی مطهری]] معتقد است آن را می‌تواند به معنای حفظ دامن از اعمالی مانند زنا و [[فحشا]] نیز دانست.<ref>[https://lms.motahari.ir/book-page/80/مسئله%20حجاب?page=128 مطهری، مسئله حجاب، ص129، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری.]<meta /></ref> در سورهٔ مؤمنون<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_5_سوره_مؤمنون سوره مومنون، آیه 5]<meta />.</ref> و سورهٔ معارج<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_29_سوره_معارج سوره معارج، آیه 29].<meta /></ref> نیز حفظ پاک‌دامنی از ویژگی‌های مؤمنان بیان شده است.<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/14/197 مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان،‏ تفسیر نمونه، 1371ش‏، ج14، ص197.]<meta /></ref> همچنین آیهٔ ۳۳ سورهٔ نور بر تلاش برای حفظ عفاف تأکید دارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/41732/3/237 زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏، 1407ق‏، ج3، ص237.]<meta /></ref>


برخی معتقدند، ذکر نکردن حتی نام زنان –چه رسد به توصیف زیبایی‌های آنها- در غزل‌های عاشقانهٔ فارسی برای حفظ اخلاق عمومی و پاسداری از پاک‌دامنی تلقی شده و هرگونه تصویرپردازی از عشق میان زن و مرد، ضد اجتماعی و توهین به غیرت مردان خانواده محسوب می‌شده است. از این‌رو توصیف مِی نوشی و مستی به‌عنوان یکی از درون‌مایه‌های برجستهٔ شعر غنایی فارسی به‌کار رفته اما چنین امتیازی به توصیف زنان یا ابراز عشق به آنان تعلق نگرفته است.<ref></span>[https://www.iranicaonline.org/articles/gazal-2/ Yarshater, &quot;ḠAZAL ii. Characteristics And Conventions&quot;, 2006].</ref>
== در ادبیات فارسی ==
 
در شعر و ادب فارسی، پاک‌دامنی از فضایل اخلاقی و در بسیاری از متون، از ویژگی‌های مطلوب زنان دانسته شده است.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46.]<meta /></ref> علاوه‌بر این، زندگی خانوادگی ایرانیان همیشه به‌گونه‌ای بوده که زنان با مردان بیگانه در ارتباط نباشند؛ ازاین‌روی خانه‌ها به‌صورت بیرونی و اندرونی ساخته می‌شد.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46].<meta /></ref>زن شایسته در ''شاهنامه'' فردوسی نیز با ویژگی‌هایی مانند عفت، حیا، پوشیدگی و پاک‌دامنی توصیف شده است.<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش،ص48.]<meta /></ref> بااین‌حال، پاک‌دامنی در برخی متون فارسی فضیلتی عمومی و شایستهٔ همهٔ افراد تلقی شده است.<ref>[https://ganjoor.net/jamal/divan/tarkib/sh2 عبدالرزاق اصفهانی، «دیوان اشعار»، ترکیبات، شماره 2، وب‌سایت گنجور.]<meta /></ref> برخی معتقدند، ذکر نکردن نام زنان در غزل‌های عاشقانهٔ فارسی برای حفظ اخلاق عمومی و پاسداری از پاک‌دامنی تلقی شده و هرگونه تصویرپردازی از عشق میان زن و مرد، ضد اجتماعی و توهین به [[غیرت]] مردان خانواده محسوب می‌شده است. از این‌رو توصیف [[شراب|مِی]] نوشی و مستی به‌عنوان یکی از درون‌مایه‌های برجستهٔ شعر غنایی فارسی به‌کار رفته اما چنین امتیازی به توصیف زنان یا ابراز عشق به آنان تعلق نگرفته است.<ref><meta />[https://www.iranicaonline.org/articles/gazal-2/ Yarshater, &#x22;ḠAZAL ii. Characteristics And Conventions&#x22;, 2006].</ref>
==پاک‌دامنی در ضرب‌المثل‌ها==
پژوهش‌های انجام‌شده روی ۲۴۰ ضرب‌المثل فارسی که هفتاد درصد آن دربارهٔ مردان است، نشان می‌دهد که صفات نیکِ مردان عبارت است از: «عقل و دانایی»، «شجاعت»، «تلاش‌گری»، «هنرمندی»، «جنگاوری و نام‌آوری»، «دارای همت بالا»، «رازداری»، «آینده‌نگری» و «عاشقی». در حالی‌که زن نیک، زنی است که دارای ویژگی‌هایی چون «زیبایی»، «جوانی»، «پارسایی»، «فرمان‌برداری»، «اطاعت»، «پاکدامنی» و «کدبانوگری» باشد.<ref></span>[http://www.isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/378-گزارش-نشست-جامعه‌شناسی-زنان-و-جنسیت/1660-رویکرد-جنسیتی-ادبیات-فارسی حسینی، «رویکرد جنسیتی ادبیات فارسی»، انجمن جامعه‌شناسی ایران.</span>]</ref> همین امر موجب شده برخی پژوهشگران، زبان فارسی را نسبت به [[جنسیت]]، بی‌طرف ندانسته و آن را دارای خصلتی مردسالار و سلطه‌جو بدانند.<ref>[http://www.isa.org.ir/گزارش-نشست-ها/378-گزارش-نشست-جامعه‌شناسی-زنان-و-جنسیت/1660-رویکرد-جنسیتی-ادبیات-فارسی حسینی، «رویکرد جنسیتی ادبیات فارسی»، انجمن جامعه‌شناسی ایران.</span>]</ref>
 
==پاک‌دامنی و جنسیت==
با آن‌که در فرهنگ ایرانی و ادبیات فارسی، پاک‌دامنی فضیلتی نیکو برای زنان در نظر گرفته شده است؛<ref>[https://humanities.cfu.ac.ir/article_685.html یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46.]</span></ref> اما کسی را عفیف دانسته‌اند که چشم را از دیدن نامحرم، گوش را از شنیدن غیبت، دست را از تصرف در مال دیگران، زبان را از گفتار فاحش و نفس را از ناشایست دور نگه دارد.<ref>عبیدزاکانی، اخلاق الاشراف، 1374ش، ص94.</span></ref> بر همه خلق سرافراز بود هر که چو سرو پاکدامن بود و راست‌رو و کوته‌دست<ref>[https://ganjoor.net/jamal/divan/tarkib/sh2 عبدالرزاق اصفهانی، «دیوان اشعار»، ترکیبات، شماره 2، وب‌سایت گنجور.]</span></ref>
 
==انواع پاک‌دامنی==
در زبان فارسی «شهوت» و «غریزهٔ جنسی» یکسان تلقی می‌شود؛<ref>[https://www.noormags.ir/view/fa/articlepage/295271/عفت-و-پاکدامنی شب‌زنده‌دار، «عفت و پاکدامنی»، 1343ش، ص9.]</span></ref> اما پرهیز از شهوت جنسی، منحصر به حفظ عورت از حرام نیست؛ بلکه شامل عفت در نگاه، عفت در کلام، عفت در رفتار و عفت در پوشش نیز می‌شود.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/909444/حیا-عفت-و-عفاف-جزو-صفات-متعالی-انسانی-است مرادی، «حیا، عفت و عفاف جزو صفات متعالی انسانی است»، خبرگزاری حوزه.]</span></ref> بنابراین هر چیزی که موجب تحریک شهوات و برهم‌زدن عفاف و پاک‌دامنی شود، در دین ممنوع شده است.<ref>[https://lms.motahari.ir/book-page/80/مسئله%20حجاب?page=190 مطهری، مسئله حجاب، ص190، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری.]</span></ref> همچنین رسول خدا «شهوت شکم» را مستقل از «شهوت جنسی» ذکر کرده و هر دو را برای امت خویش خطرناک دانسته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/71860/10/368 مجلسی، بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، ۱۴۰۳ق، ج۱۰، ص۳۶۸، ح15.]</span></ref>
===حفظ عورت از حرام===
در آیهٔ ۳۵ سورهٔ احزاب<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_35_سوره_احزاب سوره احزاب، آیه 35.]</span></ref> مردان و زنان مؤمن موظف هستند در غیر آنچه خدا حلال کرده، عورت خود را به‌کار نگیرند<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/16/314 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ق، ج16، ص314.]</span></ref> و از روابط جنسی حرام مانند زنا، لواط، مساحقه، استمنا و موارد دیگر پرهیز کنند.<ref>[https://books.rafed.net/view/3283/page/308 فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج 18، ص308.]</span></ref> در سورهٔ مومنون<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_5_سوره_مؤمنون سوره مومنون، آیه 5]</span>.</ref> و سورهٔ معارج<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_29_سوره_معارج سوره معارج، آیه 29].</span></ref> یکی از ویژگی‌های افراد باایمان و بهشتی، مسئلهٔ پاک‌دامنی و عفت به‌طور کامل و پرهیز از هرگونه آلودگی جنسی بیان شده است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/50082/14/197 مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان،‏ تفسیر نمونه، 1371ش‏، ج14، ص197.]</span></ref> به‌گونه‌ای که آن‌ها در هر شرایطی باید از عورت خود محافظت کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/41732/3/177 زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ، 1407ق، ج3، ص177.]</span></ref> بنابراین، [[رابطه جنسی]] به روابط زناشویی و داشتن کنیز که قوانین گذشته بر اساس دلایلی، انجام آن را مجاز می‌دانسته، محدود شده است.<ref>[https://books.rafed.net/view/3281/page/135 فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج16، ص135.]</span></ref>
 
نظر علامه طباطبایی دربارهٔ آیات ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور این است که در کنار هم آمدنِ دستورِ [[غض بصر|غضِّ بصر]] (چشم‌پوشی) و حفظ عورت، این معنا را می‌رساند که مقصود از حفظ عورت، پوشاندن آن از نگاه نامحرمان است، همان‌طور که امام صادق نیز همین معنا را مدنظر داشته است.<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/15/111 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 13190ق، ج15، ص111.]</span></ref> شهید مطهری می‌گوید ممکن است که مقصود پاک‌دامنی باشد؛ یعنی مؤمنان دامن خود را از هر عمل ناروایی مانند زنا و فحشا و امور زشتی از این مقوله، نگهداری کنند.<ref>[https://lms.motahari.ir/book-page/80/مسئله%20حجاب?page=128 مطهری، مسئله حجاب، ص129، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری.]</span></ref>
 
===پرهیز از زنا===
عبارت «وَ لْیَسْتَعْفِفِ»<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_33_سوره_نور سوره نور، آیه 33].</span></ref> یعنی تلاش در راه عفت و دوری‌کردن از امور پست؛ بنابراین کسی که خواهان پاک‌دامنی است، باید عفاف را از خودش طلب کرده و آن را بر خویش تحمیل کند.<ref>[https://lib.eshia.ir/41732/3/237 زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏، 1407ق‏، ج3، ص237.]</span></ref> عبارت «وَ لْیَسْتَعْفِفِ الَّذینَ لا یَجِدُونَ نِکاحاً» به افرادی اشاره دارد که به‌دلیل ناتوانی در پرداخت [[مهریه]] و [[نفقه]]، نمی‌توانند ازدواج کنند؛ پس باید مسیر عفت در پیش گیرند و به‌سمت [[فحشای جنسی|فحشا]] نرفته<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/7/220 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، 1372ش‏، ج7، ص220.]</span></ref> و از زنا پرهیز کنند.<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/15/113 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن‏،1390ق‏، ج15، ص113.]</span></ref>
 
===حفظ پوشش بیشتر===
بنا بر نظر مفسران عبارت «وَ أَنْ یَسْتَعْفِفْنَ خَیْرٌ لَهُنَ‏» در آیهٔ ۶۰ سورهٔ نور<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_60_سوره_نور سوره نور، آیه 60].</span></ref> کنایه از خودپوشی است؛<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/15/164 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن‏، 1390ق‏، ج15، ص164].</span></ref> یعنی اگر زن سالخورده خود را بپوشاند بهتر است از این‌که پوشش را کم کند و لباسش را درآورد.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/7/243 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، 1372ش‏، ج7، ص243]؛ [https://lib.eshia.ir/10514/14/180 ابوالفتوح‌رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، 1408ق‏، ج14، ص180-181.]</span></ref>
 
===پرهیز از درخواست===
آیهٔ ۲۷۳ سورهٔ بقره<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_273_سوره_بقره سوره بقره، آیه 273].</span></ref> به گروه خاصی از افراد فقیر اشاره دارد که از درخواست‌کردن از دیگران با اصرار و پافشاری خودداری کرده و فقر و وضعیت بد خود را با پوشیدن لباس‌های آراسته مخفی می‌کنند؛ چراکه به‌دنبال رضایت خداوند بوده و امید به پاداش فراوان او دارند.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/2/666 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، 1372ش‏، ج2، ص666.]</span></ref> در واقع وجود فضیلت بلندهمتی در این گروه از فقرا است که سبب می‌شود آنها حوائج خود را از غیرخداوند مسئلت نکنند و البته این علوّ همت، کار عظیمی است که از عهدهٔ هر کسی برنمی‌آید.<ref>[https://lib.eshia.ir/10514/4/87 ابوالفتوح‌رازی، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن، 1408ق، ج4، ص87.]</span></ref>
 
===پرهیز از مال یتیم===
پرهیز از ربا، خوردن مال یتیم و دزدی نیز از جمله مصادیق عفت شکمی است و رعایت این موارد همراه با عفت جنسی است که جامعه را عفیف می‌کند.<ref>[https://www.hawzahnews.com/news/909444/حیا-عفت-و-عفاف-جزو-صفات-متعالی-انسانی-است مرادی، «حیا، عفت و عفاف جزو صفات متعالی انسانی است»، خبرگزاری حوزه.]</span></ref> مقصود از عبارت «فَلْیَسْتَعْفِفْ»<ref>[https://wiki.ahlolbait.com/آیه_6_سوره_نساء سوره نساء، آیه 6].</span></ref> امتناع از چیزی و ترک آن است؛ بنابراین عبارت «وَ مَنْ کانَ غَنِیًّا فَلْیَسْتَعْفِفْ‏» یعنی هر سرپرستی که غنی و بی‌نیاز است، مالش را پاک نگه دارد از این‌که مال یتیم بخورد و نه کم و نه زیاد چیزی از آن برای خودش برندارد.<ref>[https://lib.eshia.ir/86854/3/17 طبرسی، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، 1372ش‏، ج3، ص17.]</span></ref> از این رو «فَلْیَسْتَعْفِفْ» یعنی در پیش گرفتن مسیر عفت با اخذ نکردن چیزی از مال یتیم.<ref>[https://lib.eshia.ir/12016/4/173 طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن‏، 1390ق‏، ج4، ص173.]</span></ref>


==پانویس==
==پانویس==

نسخهٔ ۱۲ شهریور ۱۴۰۵، ساعت ۱۴:۴۲

پاک‌دامنی؛ فضیلت اخلاقیِ حفظ عفت پرهیز از رفتارها و روابط جنسی نامشروع یا ناپسند.

پاک‌دامنی مفهومی اخلاقی کنایه از نجابت، عفاف و خودداری از رفتارها و روابط جنسی نامشروع یا ناپسند است. این مفهوم در آموزه‌های اسلامی و قرآن از ویژگی‌های مؤمنان دانسته شده و بر حفظ عفت و خودداری از روابط جنسی حرام تأکید دارد. پاک‌دامنی در ادبیات فارسی نیز به‌عنوان یکی از فضایل اخلاقی و از ویژگی‌های مطلوب انسان، به‌ویژه زنان، بازتاب یافته است.

مفهوم‌شناسی

پاک‌دامنی در زبان فارسی کنایه از نجابت، پارسایی[۱] و عفاف است.[۲] در لغت‌نامهٔ دهخدا، پاکدامن و عفیف‌الازار مترادف دانسته شده‌اند.[۳] ازار در این تعبیر به جامه‌ای گفته می‌شود که بخش پایین بدن را می‌پوشاند.[۴] معادل انگلیسی پاک‌دامنی، Chastity، نیز به معنای پرهیز از روابط جنسی خارج از ازدواج است.[۵] در کاربرد عمومی، پاک‌دامنی مفهومی اخلاقی است که به خودداری از رفتارهای جنسی نامشروع یا ناپسند و حفظ عفت اشاره دارد.

پاک‌دامنی در قرآن

در قرآن، پاک‌دامنی با مفاهیمی مانند حفظ عورت[۶][۷] و خودداری از روابط جنسی حرام بیان شده و از ویژگی‌های مؤمنان دانسته شده است.[۸][۹] در آیات ۳۰ و ۳۱ سورهٔ نور، در کنار دستور به غضّ بصر، بر حفظ عورت تأکید شده است؛ سید محمدحسین طباطبایی این تعبیر را ناظر به پوشاندن عورت از نگاه نامحرمان دانسته است.[۱۰] مرتضی مطهری معتقد است آن را می‌تواند به معنای حفظ دامن از اعمالی مانند زنا و فحشا نیز دانست.[۱۱] در سورهٔ مؤمنون[۱۲] و سورهٔ معارج[۱۳] نیز حفظ پاک‌دامنی از ویژگی‌های مؤمنان بیان شده است.[۱۴] همچنین آیهٔ ۳۳ سورهٔ نور بر تلاش برای حفظ عفاف تأکید دارد.[۱۵]

در ادبیات فارسی

در شعر و ادب فارسی، پاک‌دامنی از فضایل اخلاقی و در بسیاری از متون، از ویژگی‌های مطلوب زنان دانسته شده است.[۱۶] علاوه‌بر این، زندگی خانوادگی ایرانیان همیشه به‌گونه‌ای بوده که زنان با مردان بیگانه در ارتباط نباشند؛ ازاین‌روی خانه‌ها به‌صورت بیرونی و اندرونی ساخته می‌شد.[۱۷]زن شایسته در شاهنامه فردوسی نیز با ویژگی‌هایی مانند عفت، حیا، پوشیدگی و پاک‌دامنی توصیف شده است.[۱۸] بااین‌حال، پاک‌دامنی در برخی متون فارسی فضیلتی عمومی و شایستهٔ همهٔ افراد تلقی شده است.[۱۹] برخی معتقدند، ذکر نکردن نام زنان در غزل‌های عاشقانهٔ فارسی برای حفظ اخلاق عمومی و پاسداری از پاک‌دامنی تلقی شده و هرگونه تصویرپردازی از عشق میان زن و مرد، ضد اجتماعی و توهین به غیرت مردان خانواده محسوب می‌شده است. از این‌رو توصیف مِی نوشی و مستی به‌عنوان یکی از درون‌مایه‌های برجستهٔ شعر غنایی فارسی به‌کار رفته اما چنین امتیازی به توصیف زنان یا ابراز عشق به آنان تعلق نگرفته است.[۲۰]

پانویس

  1. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامن.<meta />
  2. ↑ عمید، فرهنگ فارسی عمید، ذیل واژه پاکدامنی.<meta />
  3. ↑ دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه عفاف.<meta />
  4. ↑ <meta /> دهخدا، لغت‌نامه، ذیل واژه آزار.<meta />
  5. ↑ «chastity»، وب‌سایت مجموعه آموزشی بیامور».
  6. ↑ زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل ، 1407ق، ج3، ص177.<meta />
  7. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 1390ق، ج16، ص314.<meta />
  8. ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج16، ص135.<meta />
  9. ↑ فضل‌الله، من وحی القرآن، 1419ق، ج 18، ص308.<meta />
  10. ↑ طباطبایی، المیزان فی تفسیر القرآن، 13190ق، ج15، ص111.<meta />
  11. ↑ مطهری، مسئله حجاب، ص129، بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری.<meta />
  12. ↑ سوره مومنون، آیه 5<meta />.
  13. ↑ سوره معارج، آیه 29.<meta />
  14. ↑ مکارم شیرازی و جمعی از نویسندگان،‏ تفسیر نمونه، 1371ش‏، ج14، ص197.<meta />
  15. ↑ زمخشری، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏، 1407ق‏، ج3، ص237.<meta />
  16. ↑ یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46.<meta />
  17. ↑ یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش، ص46.<meta />
  18. ↑ یعقوبی، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، 1396ش،ص48.<meta />
  19. ↑ عبدالرزاق اصفهانی، «دیوان اشعار»، ترکیبات، شماره 2، وب‌سایت گنجور.<meta />
  20. ↑ <meta />Yarshater, "ḠAZAL ii. Characteristics And Conventions", 2006.

منابع

  • قرآن کریم
  • ابوالفتوح‌رازی، حسین بن علی‏، روض الجنان و روح الجنان فی تفسیر القرآن‏، مصحح: محمدمهدی ناصح، مشهد، آستان قدس رضوی، بنیاد پژوهش‌های اسلامی‏، ۱۴۰۸ق.
  • حسینی، مریم، «رویکرد جنسیتی ادبیات فارسی»، انجمن جامعه‌شناسی ایران، تاریخ درج مطلب: ۱۰ اسفند ۱۳۹۴ش.
  • دهخدا، علی‌اکبر، لغت‌نامه، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • زمخشری، محمود بن عمر، الکشاف عن حقائق غوامض التنزیل و عیون الأقاویل فی وجوه التأویل‏، مصحح: مصطفی حسین احمد، بیروت، دارالکتاب العربی‏، چاپ سوم، ۱۴۰۷ق.
  • شب‌زنده‌دار، حسین، «عفت و پاکدامنی»، معارف جعفری، شماره ۳، اسفند ۱۳۴۳ش.
  • طباطبایی، محمدحسین‏، المیزان فی تفسیر القرآن‏، بیروت، مؤسسة الأعلمی للمطبوعات‏، ۱۳۹۰ق.
  • طبرسی، فضل بن حسن‏، مجمع البیان فی تفسیر القرآن‏، مصحح: فضل‌الله یزدی طباطبایی و هاشم رسولی، ‏تهران، ناصر خسرو، ۱۳۷۲ش.
  • عبدالرزاق اصفهانی، جمال‌الدین، «دیوان اشعار»، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۱۰ مرداد ۱۴۰۴ش.
  • عبیدزاکانی، نظام‌الدین، اخلاق الاشراف، وب‌سایت گنجور، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • عمید، حسن، فرهنگ فارسی عمید، وب‌سایت واژه‌یاب، تاریخ بازدید: ۳ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • فضل‌الله، محمدحسین‏، من وحی القرآن، بیروت، دارالملاک‏، ۱۴۱۹ق.
  • مجلسی، محمدباقر، بحارالأنوار: الجامعة لدرر أخبار الأئمة الأطهار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی، ۱۴۰۳ق.
  • مرادی، نفیسه، «حیا، عفت و عفاف جزو صفات متعالی انسانی است»، خبرگزاری حوزه، تاریخ درج مطلب: ۲۴ تیر ۱۳۹۹ش.
  • مصطفوی، حسن‏، التحقیق فی کلمات القرآن الکریم‏، تهران، وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامی‏، ۱۳۶۸ش.
  • مطهری، مرتضی، مسئله حجاب، وب‌سایت بنیاد علمی و فرهنگی استاد شهید مطهری، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • مکارم شیرازی، ناصر و جمعی از نویسندگان، تفسیر نمونه، نویسنده، ‏ تهران، دارالکتب الإسلامیة، ۱۳۷۱ش‏.
  • وفا، جعفر، «پاکدامنی و پاکدستی»، حصون، شماره ۲۴، خرداد و تیر ۱۳۸۹ش.
  • یعقوبی، حسن، «پاکدامنی و پوشیدگی زن در جلوه‌گاه شعر پارسی»، پویش در آموزش علوم انسانی، سال سوم، شماره ۹، زمستان ۱۳۹۶ش.
  • Chastity»، وب‌سایت مجموعه آموزشی بیامور»، تاریخ بازدید: ۴ شهریور ۱۴۰۴ش.
  • Yarshater, Ehsan, "ḠAZAL ii. Characteristics And Conventions", Iranica, November 15, 2006.
برگرفته از «https://iranpedia.net/w/index.php?title=پاک‌دامنی&oldid=84627»