اسفناج: تفاوت میان نسخه‌ها

گونه‌ای از اسفناج، که در ایران کشت می‌شود، گیاهی یک ساله، دارای ساقه‌های سبزرنگ و نازک،<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اسفناج معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اسفناج، سایت واژه‌یاب.]</ref> برگ‌های پهن و گوشتی و گل‌هایی ریز است که رنگ سبز مایل به زرد دارند. از رنگ سبزِ برگ‌های اسفناج، برای رنگ کردن پشم نیز استفاده می‌کنند.<ref>Mozaffarian, A Dictionary of Iranian Plant Names, 2007, P520-521.{{سخ}}

سلطانی، دایرةالمعارف طب سنتی، ج2، ۱۳۸۴ش، ص184؛{{سخ}}

بهرامی، فرهنگ روستایی، ۱۳۱۶–۱۳۱۷ش، ص۱۸۳–۱۸۴.</ref>

اسفناج را در ایران، با نام‌های دیگری همچون اسفاناج، اسپاناخ، اسپناخ، اسپناچ، اسپنانج و سپاناخ نیز می‌شناسند.<ref>[https://www.vajehyab.com/moein/اسفناج معین، فرهنگ فارسی، ذیل واژه اسفناج، سایت واژه‌یاب؛]{{سخ}}

برهان قاطع، محمدحسین بن خلف تبریزی، ۱۳۴۲ش، ذیل واژه اسپنانج؛{{سخ}}

قدامه، قاموس الغذاء و التداوی بالنبات، ۱۴۰۵ق، ص۲۵؛{{سخ}}

حسنین، قاموس الفارسیة، ۱۴۰۲ق، ص۶۸.</ref>

گیاه امروزی اسفناج، محصول یکی از انواع وحشی آن است که در ایران می‌روید.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص223.</ref> هرچند، در برخی از منابع کهن یونانی، به گیاهانی اشاره شده که ظاهری شبیه به‌همین اسفناج امروزی دارند. برخی، اعتقاد به خاصیت تصفیه‌کنندگی خون توسط اسفناج را نوعی باور رومی می‌دانند. گروهی دیگر، بر این باورند که این گیاه، برای رومی‌ها و یونانی‌ها ناشناخته بوده و از طریق اسپانیا، در سده ۱۰ق، به سرزمین‌های غربی معرفی می‌شود. در اسپانیا، این گیاه را به‌صورت «اسپاناچا» و «اسپیناسیا» تلفظ می‌کنند که ریشه در اسفناج عربی و برگرفته شده از «اسپناچ» فارسی است.<ref>Candolle, Origin of Cultivated Plants, 1885, P98.</ref>

Jorét, Les Plantes dans l’antiquité et au moyen âge, 1904, P100.</ref>

در [[طب سنتی ایران|طب سنتی ایرانی]]، اسفناج و خواص طبی آن مورد توجه است.<ref>ابن‌ربن، فردوس الحکمة، ۱۹۲۸م، ص۳۷۹–۳۸۰.</ref> طبع این گیاه، سرد و تر است؛ دیرهضم است و برای سرفه<ref>فاضل هروی، ارشاد الزراعه، ۱۳۴۶ش، ص۱۳۶.</ref> و رویش مو<ref>بیرجندی، معرفت فلاحت، ۱۳۸۷ش، ص۱۳۷.</ref> مفید است. همچنین، این گیاه را برای افرادی که مزاج صفراوی دارند، مفید می‌دانند.<ref>اسحاق بن سلیمان، الاغذیة و الادویة، ۱۴۱۲ق، ص399.</ref> رازی، [[مصرف]] این گیاه را در زمان بروز بیماری وبا، ممنوع دانسته است.<ref>رازی، الجدری و الحصبه، ۱۳۴۴ش، ص52.</ref> ابن‌سینا، بر خاصیت مُلیّن بودن و شویندگی اسفناج تأکید کرده است.<ref>ابن‌سینا، قانون، ج2، ۱۳۷۰ش، ص79.</ref>

رضایی، شهر من فسا، ۱۳۸۷ش، ص۳۹۶–۳۹۷.</ref>

مردم ایران، اسفناج پخته‌شده را برای رفع سرفه‌های خشک، آسم، گرفتگی صدا، یبوست، رماتیسم و نقرس مفید می‌دانند. درصورتی‌که فردی با کمبود ویتامین‌های بدن مواجه باشد، باید از شیرهٔ تازهٔ اسفناج استفاده کند، زیرا از اسفناج پخته‌شده مؤثرتر است.<ref>زرگری، گیاهان دارویی، ج4، ۱۳۶۹ش، ص223-224.</ref>

در [[شاهرود]]، برگ اسفناج له‌شده را در سوراخ گوش می‌گذارند تا درد گوش تسکین یابد.<ref>شریعت‌زاده، فرهنگ مردم شاهرود، ج2، ۱۳۷۱ش، ص258.</ref> در دَوان نیز، از غذاهای حاوی اسفناج برای درمان تب‌های شدید استفاده می‌کنند.<ref>لهسایی‌زاده، تاریخ و فرهنگ مردم دَوان، ۱۳۷۰ش، ص۳۲۷.</ref> در برخی دیگر از نقاط ایران، شوربایی از اسفناج تهیه می‌شود که آن را برای درمان انواع بیماری‌ها مؤثر می‌دانند.<ref>رنجبر، سرزمین و فرهنگ مردم ایزدخواست، ۱۳۷۳ش، ص۵۲۱.</ref>

اسفناج، در برخی آیین‌های ایرانیان نیز حضور دارد. برای مثال، در [[اصفهان]]، در شب [[چهارشنبه‌سوری]]، آشی را از اسفناج، عدس و رشته، تهیه می‌کنند تا [[خانواده]] و افراد از [[چشم‌زخم]] و بلا دور بمانند.<ref>ماسه، معتقدات و آداب ایرانی، ۱۳۸۷ش، ص۲۴۶–۲۴۷.</ref> [[گیلان|گیلانی‌ها]] نیز در شب چهارشنبهٔ آخر سال، برای شام، خورشتی از سبزی‌ها مانند اسفناج، [[شوید]]، تره، نعناع و سیر تهیه کرده و در کنار ماهی میل می‌کنند.<ref>پاینده، آیین‌ها و باورداشت‌های گیل و دیلم، ۱۳۵۵ش، ص۱۱۷.</ref> در مراسم آش‌پزان دوره ناصرالدین شاه قاجار نیز، اسفناج یکی از مواد اصلی این آش بوده است.<ref>مستوفی، شرح زندگانی من، ج1، ۱۳۸۶ش، ص422.</ref>

اسفناج، از جمله گیاهانی است که در ادبیات ایرانیان نیز وارد شده است. در برخی از [[ضرب‌المثل]]‌ها، به این واژه و معانی مرتبط با آن اشاره کرده‌اند؛ برای مثال، «بابای تو چارده شتر داشت *** نی می‌زد و اسفناج می‌کاشت»؛ بدعلفی نیست اسفناج؛ کف کلهٔ آدم اسفناج سبز کردن.<ref>شاملو، کتاب کوچه، حرف الف، دفتر دوم، ۱۳۶۱ش، ص۴۷۳–۴۷۴؛{{سخ}}

ذوالفقاری، فرهنگ بزرگ ضرب‌المثل‌های فارسی، ج1، ۱۳۸۸ش، ص336.</ref>

{{پانویس}}

{{آغاز منابع}}

* ابن‌ربن، علی، فردوس الحکمة، به‌تحقیق محمدزبیر صدیقی، برلین، چاپخانه آفتاب، ۱۹۲۸م.

*Mozaffarian, V., A Dictionary of Iranian Plant Names, Tehran, 2007.

{{پایان منابع}}