زرتشتی‌دوزی: تفاوت میان نسخه‌ها

{{جعبه اطلاعات مفهوم

| تصویر             = زرتشتی‌دوزی.jpg

| زیرنویس تصویر     = نمونه‌ای از زرتشتی‌دوزی  

| image_alt        =

| فایل پادکست       =

| حجم فایلپادکست    =

| تاریخ پادکست     =

| زیرنویس عنوان     =

 

| عنوان اصلی        =  

| عنوان انگلیسی    =  

| عنوان عربی        =  

| عنوان علمی        =  

| شاخه علمی        =  

| نوع مفهوم         =  

| معنای اصطلاحی      =  

| حوزه کاربرد      =  

| گستره جغرافیایی  =  

| منشأ تاریخی      =  

 

| نخستین کاربرد    =  

| ریشه واژه         =  

| مرتبط با          =  

| اهمیت            =  

| مبدع             =  

| مروج              =  

| مقدس برای         =  

| مورد احترام      =  

| آثار مرتبط        =  

زرتشتی‌دوزی یکی از هنرهای اصیل و [[سوزن‌دوزی|سوزن‌دوزی‌های]] سنتی ایران با نقوش نمادین است که ریشه در [[فرهنگ]] [[زرتشت|زرتشتیان]] داشته و پیوند ساختاری عمیقی با [[پته‌دوزی]] [[کرمان]] و دیگر سوزن‌دوزی‌های اصیل ایرانی دارد. زرتشتی‌دوزی اغلب روی لباس‌های محلی، [[لباس عروس]]، [[عرقچین]] و بخش‌هایی از لباس داماد کاربرد دارد. این هنر در [[اسفند]] ۱۳۹۹ش به ثبت ملی رسیده است.

!انواع نقوش

!شاخص

!انواع

!مفاهیم و نمادها

| rowspan="3" |جانوری

|پرنده

|طاووس با پرهای باز و بسته، خروس، مرغ، جوجه، هدهد و سایر پرندگان.

|طاووس مرغ ایزدبانوی ناهید بوده و در آیین زرتشتیان از آن به‌عنوان مرغ مقدس یاد می‌شود. خروس نیز نماد خورشید مقدس است.<ref name=":022">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=24}}</ref>

|ماهی

|انواع نقوش ماهی و طرح‌های موسوم به حوض و ماهی.

|ماهی نماد باروری و حاصلخیزی<ref>{{پک|هال|1380|ک=فرهنگ نگاره‌ای نمادها در هنر شرق و غرب|ص=100}}</ref> و یادآور ایزدبانوی مادر است.<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=342}}</ref>

|حیوانات شاخ‌دار

|پروانه، گربه، قوچ، آهو، بز، نقشی شبیه به شتر، مار و جانوران خیالی و انتزاعی.

|حیوانات شاخ‌دار نماد باروری و قدرت هستند.<ref>{{پک|وارنر|1386|ک=دانشنامهٔ اساطیر جهان|ص=536}}</ref>

|گیاهی

|درخت

|[[سرو]] یا سرو آزاد، سرو خمیده یا بته‌جقه، درخت زندگی.

|درخت نماد زندگی و باروری است و ساحتی زنانه دارد.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=29}}</ref> درخت [[سرو]] نماد آزادی و آزادگی است و با ناهید ارتباط دارد.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=460}}</ref>

|گل

|شیلونه، گل چندپر، نقشی شبیه گل انار یا گلناری، گل و گلدان، آفتاب‌گردان یا میخک، بوتهٔ گل همراه برگ.<ref name=":02">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>

|گل شیلونه نماد چرخ [[زندگی]]، گل آفتاب‌گردان نماد [[برکت]] و خوش‌یمنی<ref>{{پک|کوپر|1386|ک=فرهنگ مصور نمادهای سنتی|ص=8}}</ref> و گل‌های هشت‌پر و چهارپر نماد مهر و ناهید هستند.<ref>{{پک|یاحقی|1386|ک=فرهنگ اساطیر و داستان‌واره‌ها در ادبیات فارسی|ص=840}}</ref>

!انواع نقوش

!شاخص

!انواع

!مفاهیم و نمادها

|نقوش هندسی

|نقوش هندسی

|دایره، لوزی، مثلث، مربع، خطوط مورب، نقوش موجی‌شکل.<ref name=":023">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=19}}</ref>

|دایره نماد وحدت و شکفتگی و کمال<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ک=رمزهای زنده جان|ص=77}}</ref> و لوزی نماد زنانه به مثابهٔ الههٔ مادر است. مثلث نیز برگرفته از سه عدد است و عدد سه در ارتباط با ایزدبانوان بوده است.<ref>{{پک|شوالیه|گربران|1387|ک=فرهنگ نمادها: اساطیر، رؤیاها، رسوم، ایمائ و اشاره، اشکال و قوالب، چهره‌ها، رنگها، اعداد|ص=31|ج=5}}</ref>

!انواع نقوش

!شاخص

!انواع

!مفاهیم و نمادها

|نقوش مفهومی

|نقوش برگرفته از محیط

|خورشید، نقش خورشید خانم، نقشی شبیه برسم‌دان.<ref name=":024">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>

|خورشید نماد حیات و سرچشمهٔ نیروی انسانی است.<ref>{{پک|دوبوکور|1373|ص=78|ک=رمزهای زنده جان}}</ref> برسم‌دان نماد شکرگزاری از برکت‌های رویشی و گیاهانی است که منبع تغذیهٔ انسان‌ها و حیوانات هستند.<ref name=":025">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref>

|نقوش ترکیبی

|نقش دو حیوان در طرفین درخت، نقشی موسوم‌به حوض و ماهی و نقش دو انسان نشسته روبه‌روی هم.

|خورشید خانم نیز از ترکیب دو عنصر خورشید و مادینه به‌وجود آمده<ref>{{پک|بختورتاش|1380|ک=نشان رازآمیز|ص=244}}</ref> و از آن برای دفع چشم بد روی دیوار خانه‌ها آویزان می‌کنند.<ref>{{پک|گلاک|گلاک|1355|ک=سیری در صنایع دستی ایران|ص=235}}</ref>

زرتشتی‌دوزی بیشتر روی لباس بانوان محلی با پارچه‌ای از جنس [[ابریشم]] اجرا می‌شود. این نوع لباس‌ها در مناسبت‌ها توسط زنان پوشیده می‌شود.<ref name=":027">{{پک|عزیزی|طباطبایی جبلی|۱۳۹۹|ک=نشریهٔ علمی باغ‌نظر|ف=مطالعهٔ نقوش زرتشتی‌دوزی با رویکرد انسان‌شناسی هنر|ص=21}}</ref> زرتشتی‌دوزی روی [[لباس‌ عروس|لباس‌های عروس]]، قسمت‌هایی از لباس‌های داماد، عرقچین، مکنا (شال بزرگ و پهن)، تیروسیخ (پیراهن بلند از جنس ابریشم)، دولوگ (کیسهٔ کوچک ابریشمی جهت نگهداری اقلام مختلف)،<ref>{{پک/بن|هفت‌دست|ک=وب‌سایت خانهٔ هفت دست|ف=تاریخ زرتشتی‌دوزی در ایران}}</ref> تزیین مانتوهای رسمی و کلاسیک، کیف‌های دستی، پارچهٔ مبل و رومیزی به‌کار می‌رود.<ref>{{پک/بن|بیتوته|ک=وب‌سایت بیتوته|ف=آشنایی با هنر زرتشتی‌دوزی}}</ref>