پیش‌نویس:بتی فریدان

بتی فریدان؛ نویسنده، فعال اجتماعی، فمینیست و از پایه‌گذاران موج دوم جنبش زنان در آمریکا.

کتاب رمز و راز زنانه بتی فریدان در سال ۱۹۶۳ از نخستین کتاب‌هایی است که مسایل زندگی شخصی زنان را از حوزه خصوصی به حوزه عمومی وارد کرده و به موضوعی سیاسی تبدیل کرد. این کتاب از متون کلاسیک فمینیسم محسوب می‌شود.

چاپ این کتاب موجب تشکیل انجمن ملی زنان آمریکا (NOW) شد که با داشتن فریدان در رأس آن بزرگترین سازمان زنان در آمریکا شد. فعالیت این سازمان در راستای برابری حقوقی زنان در آموزش، خانواده، و در برابر قانون است. فریدان فمینیست لیبرال شمرده می‌شود که معتقد به آزادی مطلق در حوزه خصوصی بویژه همجنسگرایی است . فریدان لیبرال فمینیسم را فمینیسم غالب می‌نامد.

زندگی‌نامه

بتی فریدان با نام بتی نائومی گلدستین در ۱۹۲۱م در ایلینوی در یک خانوادۀ یهودی با تبار روسی و مجارستانی متولد شد. مادرش، میریام هورویتز، پیش از ازدواج روزنامه‌نگار بود و پس از تشکیل خانواده شغل خود را ترک کرد، اقدامی که همواره از آن ابراز نارضایتی می‌نمود. این تجربه نخستین تأثیرات را بر نگرش فریدان نسبت به نقش‌های جنسیتی باقی گذاشت.

او در جوانی در حلقه‌های روشنفکری مارکسیستی و یهودی فعال بود و نسبت به بی‌عدالتی‌های اجتماعی حساسیت داشت. فریدان در ۱۹۳۸م وارد کالج اسمیت و در ۱۹۴۲م با مدرک روانشناسی فارغ‌التحصیل شد. وی برای یک سال در دانشگاه کالیفرنیا در برکلی به تحصیل در مقطع فوق‌لیسانس پرداخت، اما آن را ناتمام گذاشت.

فریدان در ۱۹۴۷م با کارل فریدان، یک مدیر تبلیغاتی، ازدواج کرد که سه فرزند بود. او در این دوران به‌عنوان روزنامه‌نگار آزاد برای نشریات کارگری و زنانه فعالیت می‌کرد. تجربه شخصی او از زندگی در حومۀ شهر به‌عنوان یک زن خانه‌دار تحصیل‌کرده، همراه با تعارضات زندگی خانوادگی و شغلی، بذرهای اصلی اندیشه‌های بعدی‌اش را کاشت. این زوج در ۱۹۶۹م از یکدیگر جدا شدند.

نقطه عطف فکری فریدان زمانی رقم خورد که در ۱۹۵۷م به‌مناسبت گردهمایی همکلاسی‌های سابق خود در کالج اسمیت، اقدام به انجام یک نظرسنجی کرد. نتایج نشان می‌داد که بسیاری از این زنان تحصیل‌کرده، علی‌رغم زندگی مرفه در حومۀ شهر، از زندگی خود عمیقاً ناراضی و دچار نوعی بی‌هویتی و افسردگی هستند. این پژوهش مبنای کتاب انقلابی او، «رازورزی زنانه» (The Feminine Mystique) بود که در ۱۹۶۳م منتشر شد و به یکی از محرک‌های اصلی موج دوم فمینیسم در آمریکا تبدیل شد.

دیدگاه‌

همجنس‌گرایی 

فریدان در نوشته‌های خود اشاره کرده که در دوران کودکی با مسئله همجنس‌گرایی دشواری داشته است. به باور او، جنبش زنان ارتباطی به جنبش همجنس‌گرایان ندارد. به گفته جودیت استیسی، فریدان معتقد بود الگوهای زندگی نامتعارف ـ که بر سیالیت، انعطاف و حساسیت بین‌فردی تأکید دارند ـ به تدریج بر الگوهای سنتی مردانه غربی ـ که مبتنی بر رهبری سلسله‌مراتبی، وظیفه‌مداری آمرانه و عقلانیت ابزاری است ـ غلبه خواهند کرد.[۱]

سقط جنین

فریدان از حق انتخاب زنان در زمینه سقط جنین دفاع می‌کرد. او سازمان «نارال» را در دور‌ای تأسیس کرد که «سازمان والدشدن برنامه‌ریزی‌شده» از سقط جنین حمایت نمی‌نمود. وی به دلیل مواضعش در این زمینه بارها تهدید به مرگ شد و سخنرانی‌های او در چندین دانشگاه لغو گردید.

پورنوگرافی

او معتقد بود جنبش زنان نباید مانع آزادی بیان در تولید آثار پورنوگرافی شود. اگرچه صنعت پورن را ضد زن می‌دانست، اما دلیلی برای ممنوع‌سازی آن قائل نبود.

هویت‌یابی از طریق اشتغال خارج از خانه

فریدان باور داشت تصور رضایت زنان صرفاً در نقش‌های سنتی همسری و مادری، به ویژه در میان زنان خانه‌دار طبقه متوسط سفیدپوست شهری، به احساس پوچی و درماندگی منجر شده است. به نظر او، راه درمان این وضعیت، اشتغال زنان در بیرون از خانه است.[۲]

تحول دیدگاه در کتاب «مرحله دوم» 

فریدان در کتاب «مرحله دوم» (منتشرشده بیست‌وپنج سال پس از «آیین زنانه») به دشواری‌های تلفیق کار خانگی با اشتغال خارج از خانه پرداخت. او اعلام کرد اگر زنان در دهه ۱۹۶۰ قربانی «آیین زنانه» بودند، در دهه ۱۹۸۰ به قربانیان «آیین فمینیستی» تبدیل شده‌اند. در این کتاب، او نگرانی خود را از وضعیت زنانی بیان می‌کند که موفقیت شغلی را بر تشکیل خانواده ترجیح داده‌اند، زنان مطلقه فقیر و مادران مجرد با آینده‌ای نامعلوم. فریدان در این مرحله، خواستار رها شدن از «آیین فمینیستی» و به رسمیت شناخته شدن تفاوت‌های جنسیتی شد، در حالی که پیش‌تر قوانین بی‌طرف جنسیتی را ضامن برابری می‌دانست.[۳]

نقد دیدگاه‌

بر اساس دیدگاه منتقدان، اگر مبانی فکری بتی فریدان را بپذیریم، لیبرالیسم با انکار تفاوت‌های میان زنان و مردان و تأکید بر قوانین بی‌طرف جنسیتی، مسیر نادرستی را طی کرده است. به باور آنان، وظیفه فمینیست‌های لیبرال تعریف چارچوبی برای آزادی و برابری است که نه برای افراد انتزاعی، بلکه برای زنان و مردان واقعی طراحی شده باشد. این امر چالشی پیچیده است؛ چرا که به قول روزالیند رزنبرگ، «اگر به زنان مزایای ویژه‌ای اعطا شود، آنان در معرض اتهام کم‌ارزش‌تر بودن قرار می‌گیرند، و اگر تفاوت‌ها نادیده گرفته شود، محرومیت‌های واقعی زنان ناپیدا می‌ماند.»[۱]  

این پرسش مطرح است که آیا می‌توان با زنان به‌گونه‌ای متفاوت اما برابر رفتار کرد، بدون آنکه به الگوی «جدا اما برابر» —که پیش از دهه ۱۹۶۰ در تبعیض نژادی آمریکا رواج داشت— بازگشت؟ آیا فمینیست‌های لیبرال باید برای تحقق برابری، تفاوت‌ها را حذف کنند؟ و در این صورت، آیا زنان باید مانند مردان شوند، یا مردان مانند زنان، یا هر دو به موجوداتی دوجنسیتی تبدیل گردند؟ فریدان به این پرسش‌ها پاسخی صریح نداده است.[۲]

در نقد مفهوم آزادی از دیدگاه فریدان، برخی محققان اشاره می‌کنند که در منظومه فکری او، آزادی به مثابه ارزشی مطلق تلقی می‌شود. در حالی که از منظر ارزش‌شناسی دینی، آزادی انسان هرچند ذاتی است، اما مطلق نیست و محدود به حقوق دیگران، ارزش‌های اخلاقی و قواعد دینی است. در این چارچوب، رعایت این محدودیت‌ها نه تنها سلب آزادی نیست، بلکه مسیر دستیابی به سعادت واقعی را هموار می‌سازد.[۳]

یکی از پیامدهای فردگرایی لیبرال فمینیستی در اندیشه فریدان، تضعیف نهاد خانواده ارزیابی شده است. در این نگاه، اصالت فرد و خواسته‌های شخصی تا حدی اهمیت می‌یابد که حتی نهاد خانواده نمی‌تواند محدودیتی برای آن ایجاد کند. این رویکرد به ارائه الگوهای جدیدی از زندگی خانوادگی انجامیده که بیشتر بر قرارداد و منفعت استوارند تا بر عاطفه و مسئولیت‌پذیری. به اعتقاد منتقدان، این امر در بلندمدت به فروپاشی کانون خانواده و واگذاری وظایف طبیعی آن به نهادهای خارجی می‌انجامد.[۴]

همچنین، تأکید فریدان بر اشتغال بیرون از خانه به عنوان راهکار اصلی هویت‌یابی زنان، با چالش‌هایی عملی همراه است. از جمله اینکه زنان اغلب با مشاغلی مواجه می‌شوند که با شرایط زیستی و روانی آنان سازگاری کامل ندارد، یا مجبور به تحمل فشار مضاعف ناشی از تلفیق مسئولیت‌های خانگی و شغلی می‌گردند. این وضعیت به ویژه بر سلامت روانی زنان و دختران تأثیر منفی گذاشته است.[۵]

آثار بتی فریدان

• The Feminine Mystique (۱۹۶۳) آیین زنانه

• It Changed My Life (۱۹۷۶)

• The Second Stage (۱۹۸۱) مرحله‌ی دوم

• The Fountain of Age (۱۹۹۳)

• Beyond Gender (۱۹۹۷)

• Life So Far (۲۰۰۰)

منابع

• تانگ، رزماری، «نقد و نظر: درآمدی جامع بر نظریه های فمینیستی»، مترجم: منیژه نجم عراقی،نشر نی، تهران، 1387ش
• حسینی زاده، سیدعلی، «جنسیت و تربیت از منظر اسلام و فمینیسم لیبرال»، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، چاپ اول‌، قم، 1393ش
• زیبایی نژاد، محمدرضا، «ملاحظات بر مقاله فمینیسم از سوزان جیمز»، مترجم: عباس یزدانی، در: مجموعه مقالات فمینیسم و دانش‌های فمینیستی، دفتر مطالعات و تحقیقات زنان، چاپ دوم،قم، 1388ش
• مهرى سوئیزى، «کنوانسیون رفع کلیه اشکال ظلم علیه زنان، یک ضرورت»، فصلنامه کتاب زنان، ش 31، بهار 1385ش
• فرهمند، مریم، بختیاری، آمنه، «واگردهاى فمینیستى در ازدواج»، فصلنامه کتاب زنان، ش 31، بهار 1385ش
• هاجری، عبدالرسول، «فمينيسم جهانى و چالش‌هاى پيش رو»، بوستان کتاب، چاپ اول، قم، 1393ش
• «Betty_Friedan»، در ویکی پدیای انگلیسی، بازدید 26 بهمن 1401ش
• «بتی فریدان»، در ویکی پدیا، بازدید 25 بهمن 1401ش
• «نگاهی به زندگی و مرگ بتی فریدان، مدافع حقوق زنان در غرب»، درمجله ویستا، بازدید 26 بهمن 1401ش