پیش‌نویس:فیلترینگ: تفاوت میان نسخه‌ها

'''<big>فیلترینگ</big>'''؛ سازوکاری فنی و حقوقی برای محدودسازی دسترسی به محتوای ناهنجار در فضای مجازی.        

فیلترینگ اینترنت مجموعه اقدامات فنی و حقوقی برای محدودسازی دسترسی به محتوای نامناسب است که در [[ایران]] با هدف پیشگیری از وقوع [[جرم]]، صیانت از ارزش‌های فرهنگی و حفظ امنیت عمومی تحت نظارت [[شورای عالی فضای مجازی]] اجرا می‌شود. با وجود این، اجرای این سیاست‌ها با چالش‌هایی نظیر آسیب به [[اقتصاد دیجیتال]]، کاهش امنیت کاربران به‌دلیل رواج [[فیلترشکن‌|فیلترشکن‌ها]] و ایجاد شکاف در دسترسی آزاد به اطلاعات روبه‌رو است. در سطح بین‌المللی نیز اگرچه قوانینی برای حفاظت از [[سلامت روان]] کودکان و نوجوانان وضع شده، اما تحلیل‌گران به تناقضی در سیاست‌های رسانه‌ای فرامرزی اشاره دارند که در آن پلتفرم‌های بدون محدودیت به‌عنوان ابزاری برای تغییر نگرش‌های فرهنگی در جوامع هدف به‌کار گرفته می‌شوند.

== '''مفهوم‌شناسی''' ==

فیلترینگ [[اینترنت]] به‌معنای ایجاد محدودیت در دسترسی کاربران به محتوا یا وب‌سایت‌هایی است که بر اساس قوانین، مقررات یا معیارهای اخلاقی و سیاسی، نامناسب تشخیص داده می‌شوند.<ref>[https://civilica.com/note/1002/ صنعتی، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، 1403ش.]</ref> این فرایند از نظر حقوقی نوعی پیشگیری وضعی از جرم محسوب می‌شود که با سلب ابزار و فرصت از مجرمان بالقوه، از وقوع جرایم در [[فضای مجازی]] جلوگیری می‌کند.<ref>[https://journal.refah.ac.ir/article_726111_fed2e56ee0eb3583b3faff485afec490.pdf نصرالهی، «ماهیت و مسائل حقوقی پالایش فضای مجازی»، 1403ش، ص7.]</ref> فیلترینگ به روش‌های فنی مختلفی از جمله دستکاری در سیستم نام دامنه (DNS)، مسدود‌سازی آدرس‌های IP و بازرسی عمیق بسته‌ها (DPI) انجام می‌گیرد.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی کشور»، 1403ش، ص59.]</ref> در سال‌های اخیر، مفهوم [[فیلترینگ هوشمند]] نیز مطرح شده است که به‌جای مسدود کردن کامل یک دامنه یا پلتفرم، تنها بخش‌های حاوی [[محتوای مجرمانه]] را از دسترس خارج کرده و اجازۀ دسترسی به سایر بخش‌ها را به کاربران می‌دهد.<ref>[https://www.chaponashr.ir/core/media/contents/1614157902.pdf احمدی دستجردی، تحلیل فقهی-حقوقی فیلترینگ، 1399ش، ص28.]</ref>  

== '''وضعیت فیلترینگ در جهان''' ==

در بسیاری از کشورهای جهان، اشکال مختلفی از فیلترینگ یا محدودسازی دسترسی به اینترنت به‌دلایلی مانند حفظ [[امنیت ملی]]، تنظیم‌گری فضای مجازی یا حفاظت از گروه‌های آسیب‌پذیر اعمال می‌شود. در سال‌های اخیر، به‌ویژه از سال ۲۰۲۵م، موج تازه‌ای از قوانین در برخی کشورهای غربی برای محدودسازی دسترسی [[کودکان]] و [[نوجوانان]] به [[شبکه‌های اجتماعی]] آغاز شده است؛ از جمله [[سوئیس]]، [[بریتانیا]] و [[فرانسه]] محدودیت‌های سنی برای استفاده از پلتفرم‌های اجتماعی وضع کرده‌اند. در [[آمریکا|ایالات متحده]] نیز برخی ایالت‌ها مانند فلوریدا و یوتا قوانینی در زمینۀ تعیین حداقل سن دسترسی به شبکه‌های اجتماعی تصویب کرده‌اند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref>

در کنار این رویکردها، نمونه‌هایی از محدودسازی یا مسدودسازی پلتفرم‌های مشخص نیز در کشورهای مختلف مشاهده می‌شود؛ برای مثال، دسترسی به برخی خدمات ارتباطی مانند [[واتس‌اپ]] در [[امارات متحده عربی]] با محدودیت‌هایی همراه بوده است.<ref>[https://mail.asriran.com/fa/news/710764/%D9%85%D8%AD%D8%AF%D9%88%D8%AF%DB%8C%D8%AA%E2%80%8C%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA%DB%8C-%D8%A7%D9%85%D8%A7%D8%B1%D8%A7%D8%AA-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B3-%D8%B5%D9%88%D8%AA%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D9%85%D8%AC%D8%A8%D9%88%D8%B1-%D8%A8%D9%87-%D8%A7%D8%B3%D8%AA%D9%81%D8%A7%D8%AF%D9%87-%D8%A7%D8%B2-vpn-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «محدودیت‌های اینترنتی امارات در تماس صوتی/ کاربران مجبور به استفاده از vpn هستند»، وب‌سایت خبری عصر ایران.]</ref> همچنین در ایالات متحده، پلتفرم [[تیک‌تاک]] در مقاطع مختلف با محدودیت یا ممنوعیت استفاده در دستگاه‌های دولتی و بحث‌هایی دربارۀ مسدودسازی سراسری مواجه شده است.<ref>[https://www.isna.ir/news/1403103021417/%D8%AA%DB%8C%DA%A9-%D8%AA%D8%A7%DA%A9-%D8%A8%D9%87-%D8%B1%D9%88%DB%8C-%DA%A9%D8%A7%D8%B1%D8%A8%D8%B1%D8%A7%D9%86-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF «تیک‌تاک به روی کاربران در آمریکا بسته شد»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> در [[ترکیه]] نیز مسدودسازی موقت یا محدودسازی دسترسی به پلتفرم‌هایی مانند [[فیسبوک]] و [[توییتر]] در شرایط خاص امنیتی سابقه داشته است<ref>[https://www5.isna.ir/news/95040114268/%D9%82%D8%B7%D8%B9-%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D9%87%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%D8%AC%D8%AA%D9%85%D8%A7%D8%B9%DB%8C-%D8%AF%D8%B1-%D8%AA%D8%B1%DA%A9%DB%8C%D9%87 «قطع شبکه‌های اجتماعی در ترکیه»، خبرگزاری دانشجویان ایران.]</ref> که برای حفظ [[هویت ملی]] و مقابله با نفوذ بیگانگان اعمال شده است.<ref>[https://ensani.ir/file/download/article/20170201143003-10103-20.pdf بابازاده مقدم، «پالایش(فیلترینگ) اینترنت در اروپا»، 1395ش، ص146.]</ref>

=== '''تناقض سیاست‌های رسانه‌ای غرب در حوزه فیلترینگ''' ===

بر اساس گزارش‌های تحلیل‌گران، در حالی که کشورهای غربی قوانین سخت‌گیرانه‌ای را برای حفاظت از کودکان خود در فضای مجازی وضع می‌کنند، رویکردی کاملاً معکوس را در قبال [[ایران]] در پیش گرفته‌اند. دولت‌های غربی با بودجه‌های کلان از [[شبکه‌های ماهواره‌ای فارسی‌زبان|شبکه‌های ماهواره‌ای]] و رسانه‌های اجتماعی فارسی‌زبان حمایت می‌کنند که بدون محدودیت سنی، سبک زندگی ناسازگار با فرهنگ اصیل ایرانی را ترویج می‌دهند.<ref>[https://farsnews.ir/Fatemehkavand/1766673069665578796/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%D8%AF%D8%B1-%D8%A2%D9%85%D8%B1%DB%8C%DA%A9%D8%A7-%D9%88-%D8%A7%D8%B1%D9%88%D9%BE%D8%A7-%D9%86%D8%B3%D8%AE%D9%87-%D8%A7%DB%8C%D9%86%D8%AA%D8%B1%D9%86%D8%AA-%D8%A2%D8%B2%D8%A7%D8%AF-%D8%A8%D8%B1%D8%A7%DB%8C-%D8%A7%DB%8C%D8%B1%D8%A7%D9%86 کاوند، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه «اینترنت آزاد» برای ایران»، خبرگزاری فارس.]</ref> در برخی [[کشورهای اروپایی]]، محدودیت‌ها یا نظارت‌هایی بر فعالیت رسانه‌های خارجی اعمال شده است؛ ازجمله [[فرانسه]] در مقاطعی، پخش یا فعالیت برخی رسانه‌های وابسته به دولت‌های غیرهمسو را محدود یا تعلیق کرده است.<ref>[https://khabarjoo24.com/53287/news/world/%D8%B4%D8%A8%DA%A9%D9%87-%D8%AA%D9%84%D9%88%DB%8C%D8%B2%DB%8C%D9%88%D9%86%DB%8C-%D8%B1%D9%88%D8%B3%DB%8C%D9%87-%D8%AF%D8%B1-%D9%81%D8%B1%D8%A7%D9%86%D8%B3%D9%87-%D8%A8%D8%B3%D8%AA%D9%87-%D8%B4%D8%AF/ «شبکه تلویزیونی روسیه در فرانسه بسته شد»، وب‌سایت خبرجو24.]</ref>  

== '''وضعیت فیلترینگ در ایران''' ==

در ایران، فرایند پالایش و محدودسازی فضای مجازی از اوایل دهۀ 1380ش و در ابتدا با مسدودسازی دسترسی به وب‌سایت‌ها آغاز شد. این روند با مصوبات [[شورای عالی انقلاب فرهنگی]] و سپس با تصویب [[قانون جرایم رایانه‌ای]] در سال 1388ش، چارچوب قانونی مشخص‌تری یافت.<ref>[https://journal.refah.ac.ir/article_725475_7b0808f2ecaa709e65444140a5e910f4.pdf نصراللهی، «تحلیل تاریخی ـ حقوقی تنظیم مقررات پالایش فضای مجازی در ایران»، 1402ش، ص80.]</ref> در این دوره، دسترسی به طیف گسترده‌ای از وب‌سایت‌ها، از جمله برخی پایگاه‌های خبری و رسانه‌های برون‌مرزی، محدود یا مسدود شد. با گسترش شبکه‌های اجتماعی و پیام‌رسان‌ها، سیاست‌های فیلترینگ به‌تدریج به سرویس‌ها و پلتفرم‌هایی مانند [[تلگرام]]، [[اینستاگرام]] و [[واتس‌اپ]] نیز تسری یافت و این پلتفرم‌ها در مقاطع مختلف به‌دلایل امنیتی یا سیاسی با محدودیت یا مسدودسازی مواجه شدند.<ref>[https://journal.refah.ac.ir/article_725475_7b0808f2ecaa709e65444140a5e910f4.pdf نصراللهی، «تحلیل تاریخی ـ حقوقی تنظیم مقررات پالایش فضای مجازی در ایران»، 1402ش، ص80.]</ref>

=== '''تبعات و چالش‌های فیلترینگ''' ===

اعمال سیاست‌های فیلترینگ پیامدهایی برای [[کسب‌وکارهای اینترنتی]] به‌همراه داشته است. بر اساس گزارش‌ها، برخی کسب‌وکارهای فعال در حوزۀ فروش آنلاین، تولید محتوا و خدمات مبتنی بر [[شبکه‌های اجتماعی]]، پس از محدودسازی دسترسی به پلتفرم‌هایی مانند اینستاگرام و واتس‌اپ، با کاهش مخاطب، افت درآمد و اختلال در ارتباط با مشتریان مواجه شده‌اند. همچنین برخی برآوردها از زیان‌های مالی روزانه در بخش‌هایی از اقتصاد دیجیتال کشور خبر داده‌اند.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی) فروش انلاین (کسب و کارهای اینترنتی کشور»، 1403ش، ص214.]</ref>

از سوی دیگر، رواج استفاده از ابزارهای دور زدن فیلترینگ (VPN) به‌عنوان یکی از پیامدهای سیاست‌های محدودسازی اینترنت مطرح شده است. بر اساس برخی گزارش‌ها، بخشی از کاربران به‌ویژه فعالان کسب‌وکارهای آنلاین و دورکاران، برای دسترسی به خدمات مورد نیاز خود ناچار به استفاده از [[فیلترشکن]] شده‌اند که این امر مستلزم پرداخت هزینه‌های ماهانه‌ای از سوی خانوارها بوده و در عین حال، اثربخشی کلی نظام پالایش را نیز تحت تأثیر قرار داده است.<ref>[https://civilica.com/note/1002/ صنعتی، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، 1403ش.]</ref> همچنین، بحث‌هایی پیرامون [[اینترنت طبقاتی]] مطرح شده که می‌تواند منجر به ایجاد شکاف در [[دسترسی آزاد به اطلاعات]] بر اساس جایگاه اجتماعی افراد شود.<ref>[https://iccima.ir/wp-content/uploads/2024/11/%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF.pdf احمدی، «اثر فیلترینگ اینترنت بر تجارت داخلی و خارجی) فروش انلاین (کسب و کارهای اینترنتی کشور»، 1403ش، ص86.]</ref>

موضوع رفع فیلترینگ در سال‌های اخیر به یکی از محورهای بحث‌برانگیز در فضای عمومی<ref>[https://www.karzar.net/filternet «مطالبه رفع فیلترینگ فوری اینترنت از دولت دکتر پزشکیان»، وب‌سایت کارزار.]</ref> و سیاسی ایران تبدیل شده و در برخی دوره‌ها در قالب شعارها و برنامه‌های انتخاباتی مطرح شده است.<ref>[https://www.karzar.net/filternet «مطالبه رفع فیلترینگ فوری اینترنت از دولت دکتر پزشکیان»، وب‌سایت کارزار.]</ref> در این چارچوب، برخی جریان‌ها و فعالان اجتماعی و اقتصادی بر لزوم بازنگری در سیاست‌های مسدودسازی با هدف کاهش نارضایتی‌های اجتماعی و حمایت از [[اقتصاد دیجیتال]] تأکید کرده‌اند.<ref>[https://president.ir/fa/162703 «رفع فیلترینگ از منظر دکتر پزشکیان فقط عمل به وعده انتخاباتی نیست»، پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران.]</ref> در مقابل، گروه‌هایی از جمله برخی جریان‌های سیاسی و نهادهای حاکمیتی، تداوم فیلترینگ را ضروری دانسته و رفع کامل آن را بدون ایجاد زیرساخت‌های حقوقی، فنی و نظارتی لازم، اقدامی پرریسک از منظر امنیتی و فرهنگی ارزیابی می‌کنند.<ref>[https://www.tabnak.ir/fa/news/1275073/%D9%85%D8%AE%D8%A7%D9%84%D9%81%D8%A7%D9%86-%D8%B1%D9%81%D8%B9-%D9%81%DB%8C%D9%84%D8%AA%D8%B1%DB%8C%D9%86%DA%AF-%DA%86%D9%87-%DA%A9%D8%B3%D8%A7%D9%86%DB%8C-%D9%87%D8%B3%D8%AA%D9%86%D8%AF «مخالفان رفع فیلترینگ چه کسانی هستند؟»، وب‌سایت خبری تابناک.]</ref>  

==پانویس==

* «رفع فیلترینگ از منظر دکتر پزشکیان فقط عمل به وعده انتخاباتی نیست»، پایگاه اطلاع رسانی ریاست جمهوری اسلامی ایران، تاریخ درج مطلب: ۸ آذر ۱۴۰۴ش.

* صنعتی، پدرام، «فیلترینگ یا پالایش اینترنتی»، وب‌سایت سیویلیکا، تاریخ درج مطلب: ۳ شهریور ۱۴۰۲ش.  

* کاوند، فاطمه، «فیلترینگ در آمریکا و اروپا، نسخه "اینترنت آزاد" برای ایران»، خبرگزاری فارس، تاریخ درج مطلب: 4 دی 1404ش.

* «کسب‌وکارهای اینستاگرامی در ایران، قربانی خاموش فیلترینگ»، وب‌سایت شرق، تاریخ درج مطلب: 29 خرداد 1404ش.